को थिए रस गुरौ थारू ?

को थिए रस गुरौ थारू ?

१४९ दिन अगाडि

|

४ फागुन २०८०

पुस १ मा ‘कु’ गर्दा  के भनेका थिए राजा महेन्द्रले ?

पुस १ मा ‘कु’ गर्दा के भनेका थिए राजा महेन्द्रले ?

२०९ दिन अगाडि

|

१ पुष २०८०

आज पुस १ अर्थात् प्रथम जननिर्वाचित सरकारमाथि ‘कु’ गरेर तत्कालीन राजा महेन्द्रले प्रधानमन्त्री बिपी कोइरालासहित राजनीतिक दलका नेतालाई बन्दी बनाएको दिन । नेपालका राजनीतिक दलहरूले नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले लगायतले आजको दिनलाई कालो दिनका रूपमा स्मरण गर्दै आएका छन् ।   २०१७ पुस १ गते राजा महेन्द्रले तत्कालीन नेपाली कांग्रेसको बहुमतको पहिलो जननिर्वाचित सरकारमाथि कु गरी नेतालाई सेनाको बलमा बन्दी बनाएर निर्दलीय पञ्चायती शासन सुरुआत गरेका थिए ।  पुस १ गते नेपाल तरुण दलको कार्यक्रममा सहभागी भइरहेका बेला नेता प्रधानमन्त्री बिपी कोइराला लगायतका नेताहरूलाई पक्राउ गरी सिंहदरबारमा तीन महिना र सुन्दरी जलको बन्दी गृहमा लामो समय थुनिएको थियो ।  बिपीसँगै तत्कालीन सभामुख कृष्णप्रसाद भट्टराई, मन्त्री एवं पार्टी नेताहरू गणेशमान सिंह, सूर्यप्रसाद उपाध्याय, दिवानसिंह राई, रामनारायण मिश्र, योगेन्द्रमान शेरचनलगायतलाई सुन्दरीजल बन्दी गृहमा थुनिएको थियो।  प्रजातान्त्रिक सरकारलाई अपदस्थ गरी एकतन्त्रीय पञ्चायती शासन व्यवस्था लागू गर्ने महेन्द्रको उक्त कदमपछि मुलुकमा लामो समयसम्म निर्दलीय व्यवस्था कायम रह्यो। दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लाग्यो। वाक स्वतन्त्रता हनन हुन पुग्यो। महेन्द्रको उक्त कदमले प्रजातन्त्रको घाँटी निमोठिएको भन्दै नेपाली कांग्रेस, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीहरूले विरोध गरेका थिए । अहिलेका राजनीतिक दलहरूले पुस १ को कदमलाई जनअधिकार खोसिएका दिनका रूपमा सम्झिने गरेका छन्।      तत्कालीन राजा महेन्द्रले जारी गरेको शाही सम्बोधनको पूर्ण पाठ यस्तो थियो- आगे प्यारा प्रजा, गैह्र के यथोचित, जनताले छानेका प्रतिनिधिहरूले नै देशप्रति ज्यादा जिम्मेवारी महसुस गरी प्रजातन्त्रको जग मजबुत हुने वातावरण पैदा गर्छन् र देशमा स्थिरता आई विकास द्रुत गतिले हुन्छ भन्ने विश्वास लिई करिब दुई वर्षअघि देशमा आमचुनाव गराएको सबैमा विदितै छ । फलस्वरूप काङ्ग्रेस बहुमतमा आयो र जनताको विश्वास प्राप्त गरेको पार्टीलाई संविधानअनुसार शासन भार सुम्पी देशप्रतिको जिम्मेदारी हिस्सेदार बनाउन पाउँदा अत्यन्तै सन्तोष लाग्नुका साथै केही वर्षदेखि देशमा भएको अस्थिरताले हामीमा पैदा गरेको चिन्ता हराउनु पनि स्वाभाविकै कुरा भएको थियो । त्यसपछि देशमा घटेको परिस्थितिको अध्ययन गरी हामीबाट समय समयमा जनप्रतिनिधिहरू र सरकारमा रहेका व्यक्तिलाई समेत कर्तव्यबाट च्युत नहुने सङ्केत गरेको कुरा पनि सबैले सम्झेकै हुनुपर्छ । प्रजातान्त्रिक पद्धतिअनुसार छानिएका प्रतिनिधिहरूद्वारा जनता र सरकारका बीचमा भएको भ्रमात्मक वातावरण राम्रोसित सुल्झाई राष्ट्रको हित र विकास गर्ने पूरा कोसिस हुनेछ भन्ने सबैले आशा एवं विश्वास राखेका थिए, तर त्यसको ठिक उल्टो प्रजातान्त्रिक पद्धतिको आडमा राष्ट्र र जनतालाई एकातिर पन्छाई व्यक्तिगत र दलगत स्वार्थ पूर्ति गर्न अधिकार प्रयोग गरियो । ऐन र कानुनको मर्यादा नराखी छिटोछरितो र योग्य बनाउने नाममा यो मन्त्रिमण्डलले देशका प्रशासनयन्त्र निष्क्रिय र आधारहीन बनाउने चेष्टामा लाग्यो । अधिकार दुरुपयोग हुँदा भ्रष्टाचार बढ्नुका साथै अनकन भ्रान्ति पैदा गराई प्रशासनयन्त्रमा पनि शिथिलता उत्पन्न भई देशमा शान्ति सुरक्षा कायम राख्न यो मन्त्रिमण्डल विल्कुल असमर्थ भएकाले र अराष्ट्रिय तत्त्वहरूले धरै मात्रामा प्रोत्साहन पाई राष्ट्रिय एकतामा समेत बाधा पुर्‍याउने वातावरण आउन लागेको पनि कसैमा नछिपेको तथा वैज्ञानिक विश्लेषण र वस्तुस्थितिको कार्यान्वयनबिना कोरा सिद्धान्तका आधारमा उठाइएका आर्थिक कदमले समाजमा चाहिने परिवर्तनको सट्टा जनतामा अशान्त र दूषित वातावरण मात्र पैदा गरेकाले राष्ट्रको हित तथा प्रजातन्त्रका निमित्त पनि देशमा यस्तो स्थिति धेरै समयसम्म रहन दिनु उचित नहुने भएकाले देशको एकता, राष्ट्रियता र सार्वभौम बचाउन, देशमा अमन चयन कायम राख्न र देशलाई कुनै कारणबाट पनि बिग्रँदो स्थितिबाट बचाउने अन्तिम जिम्मेवारी पनि हामीमा भएकाले उपर्युक्त वातावरण हटाई शान्ति सुरक्षा कायम राख्न र देशलाई सङ्क्रमण स्थितिबाट बचाउन विशेष अवस्थाको जरुरत पर्न आएकाले तथा देश र जनताको हितलाई मात्र ध्यानमा राखी संविधानको धारा ५५ को अधिकार प्रयोग गरी यो मन्त्रीमण्डल र संसद् दुवै सदनसमेत हामीबाट आज यो घोषणाद्वारा विघटन गरिबक्सेका छौँ । कुनै नयाँ व्यवस्था गर्न केही समय लाग्ने हुँदा अर्को व्यवस्था नभएसम्म मुलुकको शासनभार हामीबाटै स्वयं ग्रहण गरिबक्सेका छौँ । हाललाई यस घोषणाद्वारा संविधानका देहायका धारा निलम्बन गरिबक्सेका छौँ – भाग २ का सबै धारा, भाग ३ का सबै धारा, भाग ४को धारा ११ बाहेक अरू सबै धारा, भाग ५को धारा ५५ बाहेकका सबै धारा, भाग ९को परिच्छेद ३ तथा धारा ७३ बाहेक र भाग १० का सबै धारा । यस व्यवस्थाबाट सरकारी, जंगी तथा निजामती कुनै कर्मचारीले आफ्नो जिम्मेवारी, काम कर्तव्यबाट विचलित हुनु वा अलमलिनुपर्दैन र सबैले आ–आफ्नो स्थानबाट आफ्ना कर्तव्य पालना गर्नेछन् र साथै सबै देशवासीको सदिच्छाले नै देशमा सबै कुराको सुव्यवस्था हुनेछ भन्ने हामीलाई पूर्ण विश्वास लागेको छ । परराष्ट्र विषयमा हामीले दृढतापूर्वक आफ्नो तटस्थता अपनाई सबै मित्र राष्ट्रसँग मित्रताको नीति नै कायम राख्नेछौँ र हामी देशमा र विश्वभर शान्ति र मित्रताको कामना गर्दछौँ । श्री पशुपतिनाथले देश र जनताको कल्याण गरून् जय नेपाल ।

जनयुद्धको निशानः‘बेनीको खम्बा घर फर्कँदै’ 

जनयुद्धको निशानः‘बेनीको खम्बा घर फर्कँदै’ 

२१९ दिन अगाडि

|

२१ मंसिर २०८०

हिमाल मिडियाका सञ्चालक कनकमणि दीक्षितले माओवादी जनयुद्धका क्रममा म्याग्दीको बेनी आक्रमणमा गोली लागेको बिजुलीको पोल फिर्ता गरेका छन् । म्याग्दीको सदरमुकाम बेनीमा तत्कालीन माओवादी र नेपाली सेनाबिच २०६० चैत ७ गते भएको भिडन्तमा दुवै पक्षको गोली लागेर छिया छिया भएको बिजुलीको पोल म्याग्दी फिर्ता पठाएका हुन् । बिहीबार दीक्षितले बेनी नगरपालिकाका प्रतिनिधिलाई सो पोल हस्तान्तरण गरेका हुन् । उनले २०६७ साल असोजमा म्याग्दीबाट गोली लागेको बिजुली ल्याएर पाटनमा राखेका थिए । दीक्षितले सामाजिक सञ्जालमा ‘बेनीको खम्बा घर फर्कँदै’ शीर्षकमा सो पोल बेनी नगरपालिकालाई हस्तान्तरण गरेको विवरण राखेका छन् । पाटनको मदन पुरस्कार पुस्तकालय हाताभित्र राखिएको उक्त बिजुलीको पोल फिर्ता गराउन म्याग्दीको नगरपालिका, राजनीतिक दल, अधिकारकर्मी र नागरिक अधिकारकर्मीले पटक पटक आग्रह गर्दै आएका थिए । फिर्ता लगिएको बिजुलीको पोल बेनी नगरपालिका वडा नम्बर ७ मा बन्न लागेको शान्ति पार्कमा राखिने बेनी नगरप्रमुख सुरत केसीले जानकारी दिएका छन् ।

फोनिजको छैटौं पूर्ण बैठकको १३ बुँदे घोषणापत्रमा के छ ? (पूर्ण पाठ)

फोनिजको छैटौं पूर्ण बैठकको १३ बुँदे घोषणापत्रमा के छ ? (पूर्ण पाठ)

३३३ दिन अगाडि

|

३० साउन २०८०

नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघ (फोनिज) संघीय समितिको छैटौं बैठकले १३ बुँदे घोषणापत्र जारी गरेको छ । विराटनगरमा सम्पन्न उक्त बैठकले प्रदेश १ को नामकरण पहिचान, ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलगायतलाई नामटे गरी कोशी नामकरण गरिएको प्रति असहमति जाहेर गर्दै कोशी खारेज गर्नुपर्ने माग गरेको छ ।  फोनिजको २४ औं स्थापना दिवसको अवसरमा साउन २६ र २७ गते बसेको बैठकबाट विराटनगर घोषणापत्र जारी गरिएको हो । यस्तो छ घोषणापत्रको पूर्ण पाठ नेपाल आदिवासी जनजाति पत्रकार महासंघ (फोनिज), संघीय समितिको छैटौं पूर्ण बैठक र फोनिजको २४औं स्थापना दिवसको २६ र २७ औं दिन विराटनगर घोषणापत्र जारी गरिएको हो । १) प्रदेश नम्बर १ को नामकरण पहिचान, ऐतिहासिक पृष्ठभूमि लगायतलाई नामेट गरी ‘कोशी’ नामकरण गरिएको प्रति नेपाल आदीवासी जनजाति पत्रकार महासंघ (फोनिज) ले पूर्ण असहमति राख्दै आएको छ । प्रदेशको नाम कोशी खारेज गरी सभ्यता, संस्कृति, इतिहास र पहिचानका आधारमा अविलम्ब ‘लिम्बुवान किरात’ नामाकरण गर्न यो बैठक जोडदार माग गर्दछ । न्याय, समानता र पहिचान प्राप्तिको लागि प्रदेश १ पुनः नामाङ्कन संयुक्त संघर्ष समितिले जारी राखेको आन्दोलनप्रति सदैव ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्दै फोनिज प्रचारात्मक कार्यमा सदैव अग्रसर हुने प्रतिवद्धता व्यक्त गर्दछ । साथै, प्रदेशको नाम कोशी खारेजीका लागि जारी आन्दोलनका क्रममा सहादत प्राप्त गर्नु हुने सहिद पदम लिम्बू (लाजेहाङ) प्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्दै सहिद परिवारप्रति फोनिज गहिरो समवेदना व्यक्त गर्दछ । आन्दोलनका क्रममा पक्राउ परेकालाई अविलम्ब बिना शर्त रिहाइ, झुटा मुद्दा खारेजी र आन्दोलनका क्रममा घाइते हुनुभएका सम्पूर्णलाई निःशुल्क स्वास्थ्य उपचार राज्यले गनु पर्ने र घाइतेहरुको सीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना गर्दछ । २) संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीनै तहका सरकारहरुसँग यो बैठक आदिवासी जनजाति समुदायका भाषा, संस्कार, संस्कृति र पहिचानको संरक्षण, प्रवद्र्धन र विकासका लागि नीतिगत तहबाटै सम्बोधन गर्न÷गराउन माग गर्दछ । ३) संघीय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकारहरुले पत्रकारजन्य संस्था, सञ्चार माध्यमहरुलाई उपलब्ध गराउँदै आएको अनुदान सहयोगमा वृद्धि गर्न र पालिका सरकारले स्थानीयस्तरमा सञ्चालित सञ्चार माध्यमहरुको संरक्षण, प्रवद्र्धन र वृत्ति विकासका लागि विशेष कार्यक्रम ल्याउन यो बैठक माग गर्दछ । पहिचानको आवाज मुखरित गर्ने सञ्चार माध्यमहरुलाई सोही कारण लोककल्याणकारी विज्ञापन र अन्य सेवा सुविधामा कडाइ गर्ने, कटौती गर्ने जस्ता कार्य तत्काल रोक्न र समावेशी र समानुपातिक किसिमले विज्ञापन उपलब्ध गराउन सम्बद्ध पक्षसँग माग गर्दछ । ४) फोनिजलगायत आदिवासी जनजाति समुदायका मातृभाषामा प्रकाशित हुने र मातृभाषामा प्रसारण हुने सञ्चार माध्यमहरुलाई बचाउन विशेष प्रोत्साहनका कार्यक्रम ल्याउन, मातृभाषाका पत्रपत्रिका वर्गीकरणमा विशेष सुविधा उपलब्ध गराउन यो बैठक माग गर्दछ । ५) श्रमजीवि पत्रकारमाथि समाचार लेखेको लगायत विभिन्न बहानामा हुने गरेका हिंसा, आक्रमण, डर, धाक, धम्कीका घटना न्यूनीकरणका लागि यो बैठक तीनै तहका सरकार र सम्बद्ध पक्षहरुको ध्यानाकर्षण गराउँदछ । साथै, पहिचानको आन्दोलनका क्रममा समाचार सम्प्रेषणको लागि सहभागी हुने सञ्चारकर्मीलाई निषेध गर्ने, विभेद गर्ने र नश्लकै आधारमा आन्दोलनकारी नै ठानेर धरपकड गर्ने, हातपात गर्ने, थुन्ने, मानसिक र शारीरिक यातना दिने जस्ता कार्य तत्काल रोक्न यो बैठक जोडदार माग गर्दछ । ६) श्रमजीवि पत्रकारको पारिश्रमिकको सम्बन्धमा र सञ्चार संस्थाहरुले कर्मचारी कटौती गर्दाका समयमा हुने गरेका श्रम शोषण र अन्यायको अन्त्य गर्न र तोकिएको पारिश्रमिक र कानुनअनुसार उपलब्ध हुनुपर्ने क्षतिपूर्ति समेतको व्यवस्थाका लागि यो बैठक माग गर्दछ । ७) सरकारी तथा निजी सञ्चार माध्यमहरुमा नियुक्ति गर्दा आदिवासी जनजाति, महिला, अल्पसंख्यक, सीमान्तकृत, थारु, मधेसी, दलित, मुस्लिम, पछाडि पारिएको क्षेत्रका पत्रकारको समेत सहभागिता समावेशी समानुपातिक सिद्धान्तका आधारमा गर्न गराउन यो बैठक जोडदार माग गर्दछ । ८) आदिवासी जनजाति पत्रकारको क्षमता अभिवृद्धिका लागि आवश्यक तालिम, लेखनवृत्ति कार्यक्रम सञ्चालन गर्न यो बैठक तीनै तहका सरकारहरुसँग माग गर्दछ । ९) नेपाल पत्रकार महासंघका संस्थापक सभापति सत्यनारायण बहादुर श्रेष्ठ नै हुन् भन्ने तथ्यलाई आत्मसाथ गर्दै यो बैठक नेपाल पत्रकार महासंघको संस्थापक सभापति सत्यनारायण बहादुर श्रेष्ठलाई नै कायम गर्न गराउन सम्बद्ध पक्षहरुसँग जोडदार माग गर्दछ । १०) सदस्यता सुद्धीकरण अभियानको नाउँमा नेपाल पत्रकार महासंघले फोनिज र गैरफोनिज कसैलाई पनि राजनीतिक आस्था, जातीय, लिङ्गीय, क्षेत्रीय आधारमा विभेद् र निषेध नगर्न नगराउन साथै सदस्यताबारे पुनरावलोकनका लागि यो बैठक माग गर्दछ । ११) मोरङ जिल्लाका ऐतिहासिक, धार्मिक, पर्यटकीय क्षेत्रहरु विराटनगरको विराट दरबार, धिमाल जातिको उत्पत्ति थलो लेटाङको राजारानी पोखरी, बेलाबारीको कसेनीस्थित आदिवासीहरुको आस्थाको केन्द्र धनपाल गढी दरबार, कानेपोखरी ७ को कानेपोखरी, सुन्दरहरैंचास्थित खोर्सानेमा अवस्थित धिमालहरुको पवित्रस्थल बाघझोडा सिमसार क्षेत्र, पथरी शनिश्चरेस्थित याक्थुङ लिम्बूहरुको सिरिजङ्गा स्मृति धार्मिक वन, आदिवासी धिमाल, थारु, राजवंशी, गनगाई, ताजपुरिया, सन्थाललगायतको महाराजथान, ग्रामथान, किरात राई समुदायको साकेला थानहरुको संरक्षण, सम्बर्धनका लागि यो बैठक जोडदार माग गर्दछ । साथै, प्रदेश नम्बर १ का सम्पूर्ण धार्मिक, सांस्कृति, वन सम्पदा, जैविक विविधता, पर्यटकीय सिमसार क्षेत्रहरुको संरक्षण, सम्बर्धन र प्रवद्र्धन गर्दै आन्तरिक र बाह्य पर्यटनको विकासका लागि तीनै तहका सरकारहरुसँग यो बैठक जोडदार माग गर्दछ । १२) तामाङ, मगर र मुस्लिम समुदायको विवाह संस्कारका सम्बन्धमा अधिवक्ता भगवती पाण्डेले समुदायलाई नै अपराधी करार गर्ने आसयले दिएको अभिव्यक्तिपछि सिर्जित विवाद र निजलाई कानुनी कारबाहीको माग गर्दै काठमाडौं प्रहरी परिसर टेकुमा गरिएको शान्तिपूर्ण प्रदर्शनमा प्रहरीले प्रदर्शनकारीहरुमाथि गरेको अमानवीय व्यवहार, नियन्त्रणमा लिएर गरिएको कुटपितका घटनाका सम्बन्धमा यो बैठकको गम्भीर ध्यानाकर्षण भएको छ । शन्तिपूर्ण प्रदर्शनमा सहभागी प्रदर्शनकारीमाथि शक्तिको दुरुपयोग गरी निर्ममतापूर्वक कुटपिट गर्ने प्रहरी कर्मचारीहरुमाथि समेत कानुन अनुसार कारबाहीको माग यो बैठक गर्दछ । सिङ्गो समुदायलाई नै अपराधी करार गर्ने पाण्डेलाई कानुन अनुसार कारबाही गर्न यो बैठक माग गर्दछ । साथै, प्रदर्शनका क्रममा घाइते हुनुभएकी फोनिज ललितपुर शाखाकी सदस्य गोलखबर डटकममा आबद्ध शान्ति घर्ती मगरलगायत अन्य घाइते सबैको शीघ्र स्वास्थ्य लाभको कामना गर्दछ । पहिचानका लागि ताम्सालिङ संयुक्त संघर्ष समितिले उद्घोष गरेको आन्दोलनप्रति फोनिज ऐक्यबद्धता व्यक्त गर्दछ । १३) फोनिजको छैठौं पूर्ण बैठक सफल बनाउन प्रमुख अतिथिका रुपमा पाल्नु हुने संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री अमनलाल मोदी, प्रदेश १ पुनः नामाङ्कन संयुक्त संघर्ष समितिका नेता प्रेम एक्तेन, फोनिज संघीय समितिका सल्लाहकारहरु, नेपाल पत्रकार महासंघ, पत्रकारजन्य विभिन्न संगठनका नेताहरु, फोनिजका विभिन्न तहका पदाधिकारी र सदस्यहरु, बैठक व्यवस्थापनको जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने फोनिज प्रदेश नम्बर १ समिति, निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर (सुगर, प्रेसर) को सुविधा उपलब्ध गराउने जनरल हस्पिटल एण्ड ट्रमा सेन्टर प्रा.लि. र समन्वय गर्ने फोनिज मोरङ शाखालगायत सहयोग गर्नुहुने सम्पूर्णमा यो बैठक धन्यवाद व्यक्त गर्दछ ।  २८ साउन २०८० बिराटनगर महानगरपालिका ११, प्रदेश नम्बर १ मोरङ ।   

अनि जन्मियो गोर्खापत्र....

अनि जन्मियो गोर्खापत्र....

४३३ दिन अगाडि

|

२४ वैशाख २०८०

शिखरमोहन  बनारसमा  युवाकवि मोतीराम भट्टले नेपाली भाषाको पत्रिका ‘गोरखा भारत जीवन’ प्रकाशन गरेको विषयले नेपालमा निकै चर्चा पायो । नेपालमा प्रशासनको बागडोर सम्हालेर बसेका तत्कालीन प्रधानमन्त्री वीर शमशेरले त्यो इतिहास रच्न नचाहेको कुरा टुकराज मिश्रले पनि उल्लेख गरेका छन् ।  बनारसमा पहिलो नेपाली भाषाको पत्रिका प्रकाशन भएको करिब १३ वर्षपछि १९५५ मा सुधासागर साहित्यिक पत्रिका प्रकाशन भयो । यो समाचारमूलक नभए पनि नेपालभित्र छापिएको नेपाली भाषाको पहिलो पत्रिका भनेर इतिहासमा दरिन पुग्यो । ‘नेपालमै छापी निस्केका पत्रिकाहरूमध्ये सबैभन्दा अगाडि नेपाली पत्रिकाको जेठो बिरुवा संवत् १९५५ सालको श्रवण महिनामा उम्रियो, यसको नाम सुधासागर थियो र महिना महिनामा निस्कने गर्दथ्यो,’ ग्रीष्मबहादुर देवकोटाले नेपालमा छापाखाना र पत्रपत्रिकाको इतिहासमा लेखेका छन् ।  सुधासागर मासिक पत्रिका निस्केको करिब २ वर्ष १० महिनापछि १९५८ वैशाख २४ गते समाचारमूलक पत्रिका गोर्खापत्र प्रकाशन सुरु भएको थियो । यो नै नेपालभित्र छापिएको प्रथम समाचारमूलक पत्रिका हुन पुग्यो ।  तर वीर शमशेर नेपालको प्रधानमन्त्री रहुञ्जेल गोर्खापत्र प्रकाशन हुन सकेन । विसं १९५७ फागुन २३ गते वीर शमशेरको देहान्त भयो । त्यसपछि नेपालको शासन सत्ता देव शमशेरको हातमा आयो । त्यतिबेला मोतीराम भट्ट पनि नेपालमै आई मोतीकृष्ण कम्पनी (विसं १९४५ मा) खोलेर बसेका थिए । वीर शमशेरको देहान्त भएको ठ्याक्कै २ महिनापछि अर्थात् विसं १९५८ वैशाख २४ गते देव शमशेर र मोतीराम मिलेर गोर्खापत्र प्रकाशनको सुरुवात गरे ।  प्रकाशन गर्ने निर्णय गरेर मात्र पत्रिका प्रकाशनको सम्भावना थिएन । त्यसका लागि देव शमशेरले सनद नै जारी गरेका थिए । सो सनदमा पत्रिकाको सङ्ख्या, सम्पादक तथा कर्मचारी व्यवस्थापन, आर्थिक व्यवस्थापन, विज्ञपनको व्यवस्थापन तथा प्रेसहरूको व्यवस्थापन गर्ने आधारहरू समेत उल्लेख थियो । तत्कालीन प्रधानमन्त्री देव शमशेरले गोर्खापत्र प्रकाशन गर्न नारायण प्रेससमेत गाभेर नरदेव मातीकृष्ण शर्माद्वारा स्थापित श्री पशुपत प्रेस ठँहिटीमा छाप्ने व्यवस्था मिलाए । सो पत्रिका साप्ताहिक रूपमा प्रकाशन गर्ने तयारी थियो । ‘यिनै व्यवस्था र सहयोगका आधारमा श्री नरदेव मातीकृष्ण शर्माद्वारा श्री पशुपत प्रेस (ठँहिटी अढात, नेपाल)मा छापी नेपाली भाषाको साप्ताहिक पत्रिका ‘गोरखापत्र’ १९५८ साल ज्येष्ठ बादी ३ सोमबारका दिन नेपालीहरूको सामुन्ने निस्कियो,’ ग्रीष्मबहादुर देवकोटाले उल्लेख गरेका छन् ।  पहिलो पटक गोर्खापत्र छापिएको पशुपत प्रेस मोतीराम भट्टले आफ्ना मामा नरदेव पाण्डे र कृष्णदेव पाण्डेको सहयोग लिएर १९४५ स्थापना गरेको कम्पनीअन्तर्गत स्थापना भएको थियो । विसं १९५० आषाढ शुक्ल पूर्णिमाको दिन स्थापना भएको निजी क्षेत्रबाट खोलिएको पहिलो छापाखाना थियो ।  १९५८ वैशाख २४ गते नेपालमा पहिलो पटक समाचारमूलक पत्रिका प्रकाशन भयो । देव शमशेर सत्ताच्यूत भएपछि केही समय यो पत्रिका बन्द भएको थियो तर चन्द्र शमशेरले त्यसको महत्त्व बुझेर यसलाई पुनः प्रकाशन गरेको इतिहास पाइन्छ ।                                                                                                                                                लेखक शिखरमोहन जे होस् गोर्खापत्रको प्रकाशन सरकारी प्रयासबाट नै भएको थियो । टुकराज मिश्र भन्छन्, ‘तर समाचारपत्र प्रकाशन गराउन सर्वप्रथम चेतना दिने युवक कवि मोतीराम भट्ट हुन् ।’ यसले निरङ्कुश राणा शासनकालमा ज्ञानको प्रकाश छर्ने धिपधिपे दियोको काम मात्र गरे पनि धेरै पाठकको मन तानेको थियो । मिश्र भन्छन्, ‘पहिले गोर्खापत्र जम्यो पं. नरदेव पाण्डेको निवास फसिकेवमा, त्यसपछि बझाङी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंहको निवास नक्साल नारायण चौरदेखि पश्चिम धेरै समयसम्म रह्यो । जय पृथ्वीबहादुर सिंह चन्द्र शमशेरका विश्वसका पात्र थिए । त्यसो हुनाले गोर्खापत्रको व्यवस्थापनको जिम्मा पाण्डेबाट खोसेर जयपृथ्वीबहादुरलाई दिएका थिए ।’ प्रकाशनको सुरुमा हरेक हप्ता हजार प्रति छाप्ने निर्णय भएको र आम नागरिकलाई ग्राहक बन्नका लागि विज्ञापन पनि छापेको देखिन्छ । एक प्रतिको २ आना मूल्य राखिएको यसको वार्षिक ग्राहक मूल्य चाहिँ ४ रुपियाँ निर्धारण गरिएको थियो । नेपाल र नेपालीकै गर्वका रुपमा प्रकाशित यो पत्रिकाको धेरै नागरिक ग्राहक बने । त्यतिबेला गोर्खापत्रको रवाफ मात्र होइन, धनाढ्य र शिक्षितहरूका लागि यो प्रतिष्ठाको विषय थियो ।  १९५८ मा गोर्खापत्र प्रकाशन हुँदा प्रथम पृष्ठमा एडिटर्को राय भनी सम्पादकीय प्रकाशन भएको देखिन्छ । तर एडिटर अर्थात् प्रथम सम्पादक को थियो भन्ने तथ्य अहिलेसम्म थाहा हुन सकेको छैन । प्रथम व्यवस्थापक पं. नरदेव पाण्डे भएको हुनाले कतिपयले उनैलाई सम्पादक मान्नुपर्ने तर्क राख्छन् । विसं १९९१ देखि मात्र गोरखापत्रले सम्पादकको नाम लेख्न सुरु गरेको देखिन्छ । १९९१ जेठ ५ गतेको गोरखापत्रमा पहिलो पटक ‘सम्पादक प्रेमराज’ भनी छापिएको छ । २०१२ भदौ ३० गतेदेखि बालकृष्ण सम प्रधान सम्पादक भनी नाम छापिन सुरु भयो । गोर्खापत्र/गोरखापत्रको क्रमिक विकास  विसं १९५८ वैशाख २४ गते मास्टहेडमा यसको नाम गोर्खापत्र भनी छापिएको थियो । पछि १९८३ जेठ ४ गतेदेखि गोरखापत्र भई प्रकाशन भयो । त्यो क्रम २०५९ सम्म कायम रह्यो । ज्ञानेन्द्रको शासनकालमा पुनः गोर्खापत्र भई प्रकाशन भयो । यसपछि २०६३ वैशाख १८ गतेदेखि फेरि गोरखापत्रमा परिवर्तन भई निरन्तर प्रकाशित छ ।  गोरखापत्रले १९८४ वैशाख १३ गते प्रथम तस्बिर छापेको थियो । फोटोपत्रकारिता दिवसका दिन यो तस्बिर चर्चामा आउने गर्छ । यसमा वीरगञ्जकी १२ वर्षीया सूर्यमति श्रेष्ठले चन्द्रकामधेनु चर्खाबाट धागो काटिरहेको तस्बिर छ । यसैगरी गोरखापत्रले पूर्वप्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाको निधनको ‘स्टप दी प्रेस’को समाचार प्रकाशन गरेको थियो । दैनिक, सहायक तथा बहुभाषा प्रकाशनको सुरुवात साप्ताहिक रूपमा सोमबार प्रकाशित हुने गोरखापत्र १९९१ वैशाख ९ देखि शुक्रबार प्रकाशित हुन थाल्यो । २००० असोज २९ गतेदेखि मङ्गलबार र शुक्रबार गरी दुई पटक प्रकाशन हुन थाल्यो । त्यसपछि २००३ पुस ३ देखि हप्ताको तीन पटक प्रकाशित भयो भने २०१७ फागुन ७ गतेदेखि दैनिक रूपमा प्रकाशित हुन थाल्यो । २०१९ असार ९ गतेदेखि शनिवारीय परिशिष्टाङ्क प्रकाशन सुरु भयो ।  विसं २०२२ पुस १ गतेदेखि वरुण शमशेर जबराको सम्पादकत्वमा यसको अङ्ग्रेजी संस्करण दी राइजिङ नेपाल प्रकाशन सुरु भयो । आम नेपाली साहित्यिक सर्जक र पाठकलाई मध्यनजर गरी २०२५ जेठदेखि मधुपर्क साहित्यिक मासिक प्रकाशन सुरु गरेको थियो । यसैगरी २०४५ असारदेखि आम युवा पाठकलाई विचार, विज्ञान प्रविधि, खोज र जिज्ञासाको खुराक दिन युवामञ्च मासिक प्रकाशन सुरु भयो ।  यसैगरी २०४७ साल पुसबाट बालबालिकाका लागि ‘मुना’ मासिकको प्रकाशन सुरु भएको हो । गोरखापत्रले नेपालमा गणतन्त्र स्थापना भएपछि राष्ट्रभाषामा पनि समाचार तथा साहित्यिक सामग्री प्रकाशन गर्दै आएको छ । विसं २०६४ असोज १ गतेबाट राष्ट्र भाषामा प्रकाशन सुरु गरेको गोरखापत्रले हाल ३८ भाषामा सामग्री प्रकाशन गर्दै आएको छ ।  गोरखापत्र ऐन २०१९ सालदेखि सञ्चालित भई २०२० असार २५ देखि गोरखापत्र संस्थानका रूपमा परिणत भएको हो ।  विसंं १९५८ बाट थालेको यात्रा गोरखापत्रले राणा शासनको युग, प्रजातन्त्रको युग, फेरि निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको युग, पुनः प्रजातन्त्रको युग हुँदै गणतन्त्रको युगको पनि करिब १७ वर्ष पूरा गरेको छ । यी हरेक युगका शासन सत्ताको अभिलेख गरेको छ । नेपालको शासन प्रणालीको मात्र नभई भाषा, साहित्यको सिर्जनामा महत्त्वपूर्ण योगदान पनि गरेको छ ।  इतिहासको एक साक्षी बनेर विभिन्न आरोह–अवरोह खेप्दै १२२ वर्षदेखि निरन्तर प्रकाशन हुँदै आएको गोरखापत्र प्रकाशन भएकै दिनलाई आधार मानेर नेपालले आफ्नै पत्रकारिता दिवस मनाउन थालेको छ । २०७३ चैत ३० गतेको केपी शर्मा ओलीको तत्कालीन मन्त्रिपरिषद् बैठकले वैशाख २४ गते पत्रकारिता दिवस मनाउने निर्णय गरेको थियो । सोहीअनुसार २०७४ वैशाख २४ गते पहिलो पटक पत्रकारिता दिवस मनाइयो । यो पनि ६ वर्ष पूरा भई सातौँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ । मोतीराम भट्टको प्रयास, देव शमशेरको नेपाली भाषा, साहित्य र सञ्चारप्रतिको मोहले नै नेपाली सञ्चार क्षेत्र यहाँ आइपुगेको हो । 

के हो थारु समुदायको धर्म ?

के हो थारु समुदायको धर्म ?

४३५ दिन अगाडि

|

२२ वैशाख २०८०

भुलाई चौधरी १  पृष्ठभूमिः थारु, भारतीय उत्तरी उपमहाद्वीप तराईक्षेत्रका आदिवासी हुन् अर्थात् यो जाति यस भू–भागका  प्राचीन जातिहरुमध्येका एक बहुसंख्यक, मेहनती, ईमान्दार, सोझा तथा बीर जाति हुन् । थारु जाति अहिलेसम्म यस क्षेत्रमा जीवनका विभिन्न उत्तार–चढाव झेल्दैआएका जाति हुन् । यो जाति यस उपमहाद्वीपमा विभिन्न समयमा राजपाट सञ्चालन गर्दैआउनुको साथै यहाँ विभिन्न जानलेवा जन्तु–जनाबर तथा भूत–पिचासहरुसंग बाँझ्दै पहाड–पहरा, बाँझो परती–पराट तथा बन–जंगललाई फरानी गर्दै, यसलाई खेती योग्य जमीनमा परिणत गरेका जाति हुन् । यहाँ खेतीपाती गर्दै अन्न उब्जाई आफ्नो समाज र देशलाई भरण-पोषण गर्दैआएका जाति हुन् । यो जातिलाई इतिहासकारहरुले सभ्यताका अग्रदुत पनि भनेका छन् । इतिहासमा उल्लेख भएअनुसार आर्यहरु अर्थात् आगन्तुक जाति समुदाय वा व्यापारिक समुदाय वा हिन्दू समुदाय यो क्षेत्रमा आउनुभन्दा धेरै पहिलेदेखि यहाँ आदिवासी जनजातिहरु बस्दै आफ्ना राज सञ्चालन गर्दैआएका हुन् । यिनीहरुका आफ्ना राज्य थिए, आफ्ना मातृभाषा थिए । आफ्ना धर्म र संस्कृति थिए । यस भारतीय उपमहाद्वीपमा आर्य, हिन्दू धर्म र हिन्दूको प्रवेश धेरैपछि भएको बुझिन्छ । यस क्षेत्रमा अहिलेका विभिन्न सम्प्रदायिक धर्म जस्तै हिन्दू धर्म, इस्लाम धर्म, बौद्ध धर्म, ईसाई धर्म, जैन धर्म, सिख धर्महरु अस्तित्वमा आउँनुअघि पनि यहाँ सबै आदिबासी–जनजाति वा कबिलाहरुको प्रकृतिप्रदत धर्म थियो । जसलाई हामी प्रकृति धर्म वा मानव धर्म वा अंग्रेजीमा पगान धर्म भन्दछौ । पृथ्वी धर्मरहित थिएन । प्रकृति आफैमा एउटा ठूलो धर्मगुरु हो । यो हरेक शिक्षार्थीका स्थायी परम गुरु पनि हो । यो प्रकृतिरुपी गुरु सबै गुरुका गुरु हुन् जो पहिला पनि पढायो, अहिले पनि पढाई राख्नु भएको छ र भविष्यमा पनि पढाईरहने छ । फरक यति छ कि तपाई पढनुस् वा न पढनुस् यो तपाईमा भर पर्छ । हाम्रा पूर्वजहरु अघिदेखि नै यो गुरुबाट धर्मको कुरो सिक्दै आफ्नो देश र समाजमा धार्मिक व्यवहारहरु प्रतिपादन गर्दै समाजलाई मानव हितमा संञ्चालन गर्दै आएका छन् । जसलाई हामी प्रकृति धर्म भनेर बुझ्दछौ । प्रकृति धर्मको मौलिकता भनेको सुरक्षा, हित, भलाई, उपयोगिता वा आम्दानीलाई आधार मानेर बनेको धर्म हो । यसबाट कस्लाई मान गर्ने, कस्लाई तिरस्कार गर्ने स्वतः बुझिन्छ । यसैलाई आधार मानेर यस धर्म अन्तर्गत सूर्यलाई पुज्ने, चन्द्रमालाई पुज्ने, नदी–नाला, बन–जंगल, रुख–विरुवा, ढुंगा–पत्थर, हल–हतियार, खेतबारी र कामयाबी जन्तु जनाबरलाई पुज्ने, आफुभन्दा ठूलोलाई मान गर्ने र सानालाई माया गर्नेजस्ता व्यवहारहरु चलेका थिए । जसले गर्दा मानिसको दैनिक जीवकोपार्जन र मान–मार्यादा सजिलैसंग सम्पन्न हुनेगरेका थिए । धेरैपछि आएर यो कुरो “प्रकृति धर्म” पहिलो पटक अमेरिकी धार्मिक अध्ययन विद्वान कैथरीन अल्बनीसले सन (१९९१) मा प्रयोगमा ल्याए । वी. वियरले (१९९८) मा यो प्रकृति धर्म प्राकृतिक घटनाहरु र प्राकृतिक वस्तुहरुको प्रत्यक्ष अनुभवको माध्यमले देवी–देउता र अलौकिक शक्तिहरुका कुराहरु अगाडि बढाए ।  २  थारु को हुन् ? थारुजाति नेपालको मंगोल मूलको मूलवासिन्दा हुन् । थारु जाति नेपाल तराईका जातिहरु मध्ये सबैभन्दा पुराना जाति हुन् । थारु आदिमकालदेखि नेपालमा बस्दै आएको जाति हो । जे.सी.नेस्फील्ड (१८८३) ले डिस्क्रिपशन अफ द म्यानर्स इण्डस्ट्रोज रिलिजन अफ द थारुज एण्ड बोक्सा ट्राइब्स अफ इन्डियामा उल्लेख गरिएअनुसार नेपालका भित्री तराईको उत्तरी भेगमा बस्ने थारु प्राचीन जनजाति हो । डाÞ मजुम्दार (१९४२) को थारुको रगत परीक्षणको आधारमा थारु औलो निरोधक जाति हो, जुन गुण कुनै जातमा हुन् निम्ति उ जाति समुदाय औलोग्रस्त क्षेत्रमा कम्तिमा तीन हजार वर्ष निवास गरेको हुनु पर्ने हो । यसबाट पनि साबित हुन्छ कि थारु पाँच हजार वर्षभन्दा बढी समयदेखि नेपालमा बसोबास गर्दै आएको जाति हो । डा. गुरुड (२००३) का अनुसार पनि थारु तराईको सबैभन्दा प्राचीन र उनको उत्पति पनि नेपालमै भएको जाति हो । नेपालका इतिहास शिरोमणी डा.बाबुराम आचार्य (२०१०) ले “थारुको मूल घर कहॉ ? भन्ने कृतिमा थारु जाति राजपुतानाबाट आएका होइनन् तर यिनीहरु क्षत्रीय जातिका हुन् भनी लेखेका छन् । यिनीहरुको मूल घर हिमालय नै हो ।  थारु जाति नेपालको भूमिपुत्र हो । यिनीहरुको आफ्नै रहन–सहन, साहित्य, संस्कार, संस्कृति, सामाजिक मान्यता, पूजापाठ, लवाई–खवाई, कला, भेषभुषाभएकोले थारु जातिलाई आदिमबासी भनिन्छ अर्थात् आदिबासी–जनजाति भनिन्छ ।  गौरी शंकर द्विवेदी (१९७०) “मध्यदेशीय गणतन्त्र र नेपाली संघ” मा उल्लेख गर्नु भएकोछ कि थारुहरु शाक्यवंशीय क्षत्रीय हुन् । भगवान बुद्ध यसै वंशमा जन्मिनु भएको थियो । शाक्यवंश निर्मूल भएन । थारुहरु यसै वंशका अवशेष हुन् । त्यस्तै दधिराज सुबेदी, पूर्वाञ्चल साहित्य प्रतिष्ठान (२०३४) मा उल्लेख गर्नु भएको छ, नेपालका आदिबासी थारु जाति आदि मानव मनुका सन्तति भित्र पर्ने सम्भवतः शाक्यवंशीय गौतम बुद्धका सन्तान मानिन्छ । पूर्णप्रसाद नेपाल “यात्री” सेती अंञ्चल दिग्दर्शन, (२०३५) का अनुसार थारु जातिको वंश श्रृख्ला आदिम जातिसंग जोरिएको छ । दाङ्ग, चितवन, सप्तरी, मोरंग स्थानहरुमा थारु जातिको राज्य थियो । रमान्द प्रसाद सिंहले आफ्नो पुस्तक “The Real Story of the Tharus" (२०४५) मा उल्लेक गर्नुभएको छ कि थारुहरुको उद्गमस्थल नेपालको तराई हो र यिनीहरु शाक्य र कोलीय जातिका अवशेष हुन् । उहाँका भनाईअनुसार गौतम बुद्ध थारु जातिका थिए र कपिलवस्तुमा उहाँको जन्म भएको थियो । आदिमकालदेखि कपिलवस्तु थारुहरुको बाहुल्य रहदैआएको स्थान हो । उहाँ उल्लेख गर्नुहुन्छ कि थारुहरु बौद्धिष्ट संस्कारमा हुर्केका हुन् जो पछि हिन्दूकरण हुन पुगे । थारुहरुले अहिलेसम्म पनि हिन्दू संस्कारलाई पूर्णरुपमा अँगाल्न सकेका छैनन् । यिनीहरुलाई हिन्दूकरण गर्ने काममा शंक्राचार्यहरुको ठूलो हाथ रहेको थियो । लिच्छवीहरुले मगधमा राज्य गर्दा र ब्रिजी गणतन्त्रको समयमा ब्रिजी अर्थात् ब्रजहरुले शाक्य र कोलीयहरुमाथि आक्रमण गरेका थिए । फलस्वरुप, धेरै संख्यामा यस जातिका मानिसहरु मारिए । त्यसैले आजसम्म पनि थारुहरुले अन्य जातिलाई बजिया भन्ने गर्दछ । नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०६८ का अनुसार थारु जातिको कूल जनसंख्या १७ लाख ३७ हजार ४७० रहेको छ । यो संख्या नेपालको कूल जनसंख्या २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५०४ को ६.७५ प्रतिशत रहेको छ । थारु जाति नेपालको तराई र भित्री तराई (भित्री मधेस) गरी २४ जिल्लाहरुः झापा, मोरंग, सुनसरी, उदयपुर, सप्तरी, सिरहा, धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, रौतहट, बारा, पर्सा, मकवानपुर, काठमाणडौ उपत्यका, चितवन, नवलपरासी, रुपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ्ग, सुर्खेत, बाँके, बर्दिया, कैलाली र कंचनपुर जिल्लामा बसोबास गर्दछ । थारु जातिको, नेपालमा मात्रै नभई भारतको मधुबनी जिल्ला, पश्चिमी चम्पारन, गोरखपुर, खिरी, गोन्डा, बहराइच र नैनीताल जिल्लाहरुमा लगभग तीन लाखको संख्यामा बसोबास रहेको छ । कुनै पनि जातजातिको पहिचान, अस्तित्व र साँस्कृतिक विकासको लागि भाषाको विकास तथा संरक्षण हुनु आवश्यक रहेको छ । थारु भाषा थारु जाति बसोबास गर्ने जिल्लाहरुमा महत्वका साथ बोल्ने गरिन्छ । थारु भाषा नेपालमा बोलिने भाषाहरुमा प्राचीन भाषाको रुपमा मानिएको छ । नेपालको सरकारी जनगणना वि.स.२०१५ सालमा नै “थारु भाषा”को संज्ञा दिएको छ । उक्त प्रतिवेदन अनुसार थारु भाषिकको संख्या ३ लाख ५९ हजार ५९५ रहेको उल्लेख गरिएको थियो । वि.स.२०१५ सालदेखि वि.स.२०६८ सालसम्मको जनगणना प्रतिवेदनमा थारु भाषा उल्लेख भएको छ ।  थारुहरुको मातृभाषा थारु भाषा हो । वि.स.२०६८ सालको जनगणना अनुसार थारु भाषिकको संख्या १३ लाख ३३ हजार ११५ रहेको छ । यो थारु मातृभाषा नेपालको भाषिक विवरण अनुसार ६.६ प्रतिशत मानिसको मातृभाषा रहेको छ । यो भाषा नेपालको चौथो ठूलो भाषा रहेको छ । ३  धर्म भनेको के हो ? एउटा धार्मिक पत्रिकामा पढेको थिएँ किः  “गगन बीच अमृत का कुवाँ झरे सदा सुखकारी रे,  ता बीच बजे डंका, शंख और नगारा रे,  बहिरा सुन–सुन, अन्हरा देख–देख मस्त होत है, तन की सुधि बिसारी रे” ।  यस्तै एउटा अर्को उखान टुका सुनेको थिएँ कि  “उजर फल दारिम के बियाँ, से फल देलक हाथ के पिया, कहत त कहबै कि? माँगत त देबै कि? हाटो मे ने छै बजारो मे ने छै, दुनियाँ संसारो मे ने छै । अर्थात् एक दिन श्रीमानले धर्म रुपी सेतो फल आफ्नी बुढिलाई राख्न दियो (भनियो) तर कामको सुर्तामा बुढि यी सबै कुरो बिस्र्रियो, अब बुढिलाई चिन्ता भयो कि बुढाले सोध्यो भने के भने, यो न त हाटमा पाउँछ, न बजारमा, बुढिलाई परेन फसाद ” । मेरो विचारमा धर्म भनेको यस्तै कुरो हो । यसलाई जसले जस्तो बुझ्ने हो उसको लागि यो त्यस्तै चीज हो । न रुप छ, न रंङ छ,  न गंध छ, पहिचान गर्नु नै गाह्रो । शास्त्र–पूराणतिर जाने हो भने धर्म भनेको एउटा आदर्श हो । यो धेरै अर्थ भएको एउटा अवधारणा हो । कोही भन्छ, धर्म भनेको रहस्य हो, संवेदना हो, संवाद हो, आत्माको खोज हो ।  धर्म स्वयंको खोजको नाम हो । जहिले पनि जब हामी धर्म भन्छौ यसबाट के बुझिन्छ भने केही छ जसलाई जान्नु आवश्यक छ । कुनै शक्ति छ वा कुनै रहस्य छ । धर्म हो अनन्त र अज्ञातमा छलांङ लगाउनु, हाम फाल्नु । संक्षेपमा भन्ने हो भने धर्मको अर्थ हुन्छ जन्म, मत्यु र जीवनलाई जान्नु वा धर्म भनेको जीवनधारण गर्ने, यसलाई बुझ्ने, यसलाई परिष्कृत गर्ने विधि हो । वास्तवमा धर्म भनेको सत्य, अहिंसा, न्याय, प्रेम, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र मुक्तिको मार्ग हो ।  वैदिक ऋषिमुनिहरुकाअनुसार सृष्टि र स्वयंको हित र विकासको लागि गर्ने सबै कर्मलाई धर्म भनिन्छ । सहीमा धर्मलाई सबै अध्यात्मिक महापुरुषहरुले आ–आफ्नै तरीकाले आत्मज्ञान प्राप्त गर्न र नैतिकरुपले जिउने बाटो बताएका हुन् । धर्म भनेको सबै प्राणीलाई हितहुने सर्वमान्य कर्म हो ।  धर्म भनेको केही प्राणीहरुको हित र मान्य हुने कर्म होइन । यस्ता कर्महरुलाई सम्प्रदाय भनिन्छ, धर्म होइन्। । तर गुरु घंटाल र मुला मोलबीयका जमातहरुले यस्तै सम्प्रदायहरुलाई धर्मको संज्ञा दिएर हिन्दू धर्म, त बौद्ध धर्म, त इस्लाम धर्म, त ईसाई धर्म, त यहुदि धर्म, त सिख धर्म, त जैन धर्म ईत्यादि अनेक किसिमका धर्महरुको जन्म दिएर धर्मको अर्थको अधर्मको अर्थ दिएर सही धर्मको साथ मजाक उडाएका छन् । आज मानिसहरु यसरी सम्प्रदायरुपी धर्मको नाममा अनेक खेमामा विभक्त भएर आफ्ना धर्मको वकालतमा व्यस्त छन् । यसले संसारको हित हुने छैन् । अहिले संसार भूमण्डलीकरणतिर लम्कीरहेको छ । यस समयमा हामीलाई विश्वलाई मान्य हुने धर्मको जरुरी छ न कि सम्प्रदायिक धर्मको । ४ थारुको धर्मः आज मैले यो आलेखमा यस्तै धर्मिक खेमाहरुमध्ये थारु जाति कुन खेमामा अर्थात् कुन धर्ममा पर्दछ सो कुरा छानबिन गर्न खोजेको हुँ । यहाँ यो कुरो छानबिन गर्नको लागि मैले थारुको (क) ब्युत्पति (उत्पति)  र (ख) धर्मको नाउँमा थारुले गर्ने विभिन्न धfर्मिक विधि व्यवहारहरुको अध्ययन विश्लेषन गर्ने जमर्को गरेको छु । (क) ब्युत्पति (उत्पति): प्राचीन समयमा बनारसका राजा ओकाका र ओकामुखाका केही सन्तानहरु राजगादी सम्बन्धित केही कुराहरु लिएर राज्य छाडेर अन्तै बस्नको लागि उपयुक्त ठाउँहरूको खोज–तालास गर्दागर्दै अन्तमा कपिलमुनिको आश्रममा आईपुगे । मुनिसंग केही कुरोकानी पछि मुनि खुशी भए र सहर्श उनीहरुलाई यहाँ बस्न र राजबिस्तार गर्न अनुमति दिए । यिनीहरु पनि मुनिबाट खुश भई यहाँ सालको बनमा राज्य बिस्तार गरी सुखिपूर्वक बस्न थाले ।  मुनिबाट खुश भई बिस्तार गरेको राज्यको नाम कपिलमुनिकै नाउँमा कपिलवस्तु हुन गयो । त्यस्तै यहाँ आएर सालको बनमा राज्य बिस्तार गरेकोले यिनीहरूको बंश शाक्य हुन गएको हो । साल सबै काठहरुमध्ये कडा, बलियो र टिकाउँ काठको शाक्य पर्यायवाचीजस्तै हो । यहाँ शाक्यहरु धेरै पुस्ता दरपुस्ता राज्य गरे । पछि यसै बंशका राजा सुद्धोधन शाक्य यहाँ राज्य गरे । उहाँ धेरै धर्मात्मा, प्रजावत्सल र शक्तिशाली राजा हुनुहुन्थियो । उहाँकै सुपुत्र हुनुहुन्थ्यो राजकुमार सिद्धार्थ गौतम । उहाँ धेरै धर्मात्मा र हितैषी हुनुहुन्थ्यो । उहाँले मानवलाई दुःख, रोग र कष्टबाट मुक्त गर्न ६ वर्षसम्म कठोर मिहनत, साधना र तपस्या गरेर यी समस्याहरुबाट मानवलाई मुक्त गर्न ज्ञानको बाटोको खोजी गर्नुभयो । जुन ज्ञान कालान्तरमा गएर पंचशीलको नामले प्रसिद्ध भयो । जुन यस प्रकार छ : १) झुठो नबोल्नु, २) व्यभिचार नगर्नु, ३) हिंसा नगर्नु, ४) चोरी नगर्नु र ५) मादकपदार्थ सेवन नगर्नु । यस किसिमले उहाँले बुद्धत्व प्राप्त गर्नुभयो । जसलेगर्दा पछिआएर उहाँलाई सबैले बुद्ध भन्न थाले । उहाँले अहिलेको गया भने ठाउँमा ज्ञान प्राप्त गर्नुभएको थियो । यसैले यो गया भन्ने ठाउँलाई अहिले पनि सबैले बौद्धगया भन्छन् । बुद्धत्व भनेको सर्वोत्कृष्ट ज्ञान हो । ज्ञान प्राप्त गरिसकेपछि उहाँ अहिलेको भारतवर्षको बनारस (काशी)को सारनाथ भने स्थानबाट आफनो ज्ञानको प्रचार–प्रसार गर्न थाल्नुभयो । उहाँको ज्ञानको खुब प्रचार–प्रसार भयो । कलान्तरमा आएर उहाँको यो ज्ञाननै धर्मको रुप लियो जसलाई सबैले बौद्ध धर्मको नाउँ दियो । बौद्ध धर्मको खुब प्रचार भयो । पछि उहाँ कपिलवस्तु आउँदा चालिस हजार भिक्छुहरुका साथ आउनुभयो । उहाँलाई देखेर सबै जना धेरै खुसी हुनु भयो । प्रायः यहाँ पनि सबै जनताहरू बौद्ध धर्ममा सरासरी दिक्षित हुन थाले र भए पनि । पछि आएर बौद्ध धर्म दुई हाँगामा विभाजन भयो । स्थविर÷थेरवादी र महासांघिक । थेरवादी तराई ÷ दक्षिणतिर फैलियो भने महासांघिक पहाड अर्थात् उत्तरतिर फैलियो । दुबैमा के फरक देखियो भने समयानुसार महासांघिक हिन्दूहरूको देखासिकी आफुमा तन्त्रमंत्र, तरकभरक र मूर्ति पूजन जस्ता कर्महरु समाबेश गरिए । थेरबादीहरु सरल र सामान्य रुपमै बसेर बौद्ध धर्म मान्दै किसानी पेशा गर्न मन पराए । यस किसिमले बौद्ध धर्म चारैतिर खास गरेर दक्षिण र उत्तरतिर द्रुत गतिमा फैलियो । सम्राट अशोकको समयमा पुरा भारत बौद्ध धर्ममय भयो । यस किसिमले भारतमा स्थवीर बौद्धहरुको बोलबाला थियो । सम्राट अशोकको राज्यकाललाई भारत वर्षको सुनौलो युग भनिन्छ । उहाँलाई विशाल भारतको संस्थापक भनेर चिनिन्छ । यस किसिमले सातौ सताब्दीसम्म बौद्ध धर्मको धेरै विकास भयो । तर सातौ शताव्दीको अन्तसम्म आईपुग्दा हिन्दू धर्मको अवनति र बौद्ध धर्मको विकास दिनदुना रात चौगुना देखेर हिन्दू धर्म प्रवर्तकहरुमा बौद्ध धर्मप्रति धेरै आक्रोस उत्पन्न भयो । उनीहरु हिन्दू धर्म प्रवर्धनको लागि गलत बाटो अर्थात् मारकाटक (हिंसा) को बाटो अपनाउने निर्णय गरे र भित्र–भित्रै सो अनुसारको तयारी गरे र एकैपटक बृहत संख्यामा अहिंसावादी, सत्यवादी, शान्तिवादी बौद्ध धर्मावलम्बीहरु माथि जाइलागे । अहिंसावादी बौद्ध धर्मावलम्बीहरुलाई धर्मले पनि हिंसा गर्न अनुमति नदिने, दोश्रो यिनीहरुले प्रतिकार गर्न समयनै पाएनन् । हिन्दू धर्म प्रवर्तकहरुको यो हिंसात्मक आक्रमण अहिंसावादी बौद्ध धर्मावलम्बीहरुलाई धेरै महंगो पर्यो । यतिखेरै शाक्यबंशी वा गैर शाक्यबंशी थेरवादी स्थवीरहरु लाखौ संख्यामा बलिको बोको बने । बौद्ध धर्मावलम्बीहरुका प्रायः सबैजसो मठ–मन्दिर, गुम्बा र विहारहरु ध्वस्त बनाइए । बौद्धका मूर्तिहरू प्रयाः सबै भताभुङ्ग भयो ।  निर्दोष बुद्धिष्टहरु प्रायः धेरैजसो मारिए । यो क्रम आठौ सताब्दीसम्म चलिरहयो । यहाँ धर्मको कुरो रहेन । कुरो रहयो प्राण रक्षाको । गैर शाक्यवंशी थेरबादी बुद्धहरु सजिलैसंग आफ्नो धर्म परिवर्तन गरेर अर्थात् हिन्दू बनेर आफ्ना ज्यान जोगाउन सफल भए भने शाक्यबंशी थेरवादी बौद्धहरु हत्पति धर्म परिवर्तन गर्न सकेन । अहिंसाबादी भएर युद्ध पनि गर्न सकेन । झुठो पनि बोल्न नसकेर यिनीहरूले त्यतिखेर ठूलो मूल्य चुकाउनु पर्यो । शाक्यबंशी थेरबादी बौद्धहरुमध्ये केहीले मृत्युवरण गर्नु पर्यो त केहीले उत्तरतिर भागेर ज्यान जोगाउन पर्यो । केही श्रीलंका, थाइल्याण्ड, बर्मा त केही लाओसतिर भागेर आफ्ना ज्यान र धर्म बचाउन समर्थ भए । बाँकी शाक्यबंशी थेरवादी बौद्धहरु डरले यही धर्म परिवर्तन गरेर हिन्दू भए ।  आफूहरु स्थवीर धर्मको नभएर हामी थविर जात–जातिका हौ भनी ज्यान जोगाए । जो कलान्तरमा आज थारु जातिको नामले बाचिरहेका छन् । यो थारु जाति थविरकै रुप परिवर्तन भएर बनेको रुप हो । अहिले यी थारु जाति अरु कोही न भएर पूर्वका शाक्यहरुका अवशेष हुन् । यो कुरो प्रसिद्ध इतिहासकार पार्जीटरले पनि आफ्नो ग्रन्थ “हिस्टोरिकल ट्रेडिशन अफ इन्डिया”मा उल्लेख गर्नु भएको छ कि संसारमा यदि कोई जाति बुद्धका अबशेषका रुपमा छन् भने उनी थारु हुन् । जनकलाल शर्मा (२०५८) का अनुसार थारु शव्दको व्युत्पतिका विषयमा भन्नुपर्दा पछि बौद्ध धर्म महासाग्ङिक र स्थविरवाद नामक दुई हाँगामा विभाजित भयो । यिनै दुई हाँगामध्ये एक हाँगा स्थविर सम्प्रदायतिर शाक्यवंशीहरुको झुकाव राखने शाक्यवंशको नाम नै स्थविरवादी वा छोटकरीमा स्थविर रहन गयो । जनजिभ्रोको उच्चारणमा स्थविर पछि थविर भएर थारु हुन आयो जुन तथ्य थारु विद्वान रमान्नद प्रसाद सिंह र अहिलेका बहुसंख्यक थारु वुद्धिजीवीहरुले पनि स्वीकार गरेका छन् । यसरी थारु शव्दको नामाकरणलाई नै बौद्धिज्मसंग जोरिएको पाईन्छ । शाक्यबंशीय थेरबादी बुद्धहरु (थारुहरु) पनि ज्यानको रक्षा गर्न धर्म परिवर्तन गरेर देखावटी हिन्दू त बने तर कर्महरु कुनै विधिवत नसिकेर देखासिकीको भरमा मात्र अंगाले । संस्थागत हिन्दू धर्मावलम्बीका कुनै पनि संघ–संस्थाले यिनीहरुलाई हिन्दू धर्ममा दिक्षित गरेन । हिन्दू धर्मका के–के धार्मिक संस्कारहरु रहेछन्, कतिवटा रहेकाछन्, यी संस्कारहरु कहिले कसरी सम्पादन गरिन्छ ? यी कुराहरु न कसैले सिकाउन चाहे न थारुहरु सिक्न चाहे । किनकि थारुहरुको आफ्नो स्थविर धर्म अर्थात् बौद्ध धर्म त छदैथियो । केवल यिनीहरु डरले सो कुरा बाहिर ल्याउन सकेका थिएनन् । त्यसकारण हिन्दू धर्म बारे वा हिन्दू संस्कार वारे थारुहरुलाई केही थाहा भएन । सबै हिन्दू धर्म–कर्महरु देखासिकी नै रहयो । यिनीहरु केवल देखासिकीको भरमा हिन्दू रहे र रहेका छन् । हरेक हिन्दू कर्म बाहुन बोलाई बढिभन्दा बढि दान–दक्षिणा दिएर बाहुनहरुलाई धनी बनाउनेमा नै अहिलेसम्मका थारुको हिन्दू धर्म सिमित रहेकोछ ।  हिन्दू कसरी बनिन्छ, हिन्दूका के–के कर्म हो, यी कर्महरु आफै कसरी सम्पन्न गरिन्छ ? त्यो केही थाहा छैन् । केही सिमित थारु हिन्दूहरुमा केही हिन्दू कर्महरु बाहुन बोलाई उनीहरुबाटनै सम्पन्न गरिने चलन रहिआएको छ । अर्कोतिर यी थेरबादी बौद्धहरु नक्कली हिन्दू बनेकाहरु हिन्दूहरूको डरले धेरै लामो समयदेखि बौद्धकर्म ओझलमा रहेकाले केही बौद्धकर्महरु गरिरहदा पनि सैद्घान्तिक तवरमा धेरैजसो बौद्धकर्महरु बिर्सिसकेका छन् । अहिले पनि केही बौद्ध कर्म गरिरहदा पनि त्यो पनि हिन्दू कर्मको नाममा सम्पादन गरिरहेका छन् । उनीहरुलाई थाहै छैन कि यो हिन्दु कर्म होइन यो बौद्ध कर्म हो । अहिले पूर्ववर्तीय शाक्यबंशीय थेरबादी बौद्धहरु (नक्कली हिन्दू) अर्थात् थारुहरु फेरि आफ्नै बौद्ध धर्ममा फर्किन खोजिरहेका छन् । उनीहरु आफ्नै पहिचान बनाउन खोजिरहेका छन् । तर यिनीहरूलाई पनि बौद्ध धर्मको प्रयाप्त अनुशिक्षणको अभावमा बौद्ध धर्मबारेमा पनि आवश्यक जानकारीको अभावमा अहिले थारुहरु बिचैमा अलपत्र परेका छन् । अहिले केही थारुहरु बौद्ध धर्मको प्रवर्तनमा लागि परेका छन् । तर त्यो अप्रयाप्त छ । अहिले भन्ने हो भने कर्मले थारु न त हिन्दू हुन् न त बौद्ध, न त प्रकृतिपुजक नै । जसले जे पायो त्यही गरिरहेका छन् । धर्मको वृहत ज्ञान न भएर अन्धविश्वासको भरमा धर्म अनुरागी भएका छन् । कोही भन्छ, म प्रकृतिपुजक हुँ, कोही भन्छ , म हिन्दू हुँ, कोही भन्छ, म बुद्धिष्ट हुँ । सहीमा म कुन धर्मको हुँ, मैले कुन कर्म गरिरहेको छु भने कुरा धेरैजसोलाई थाहा छैन् । बरु कतिपय थारुहरुमा अहिले पनि गलत बुझाई के छ भने हाम्रा पुर्खा अर्थात् शाक्यहरुको र सोभन्दा अघिका पुर्खाहरुको धर्म बौद्ध धर्म अस्तित्वमा आउनुअघि हिन्दू धर्म थियो । यसको जवाफमा के भन्न सकिन्छ भने त्यतिखेर यी भारतीय उत्तरीउप महाद्वीपमा हिन्दू धर्म आफै राम्ररी अस्तित्वमा आईसकेको थिएन । सबै आदिबासी जनजातिहरुका आफ्ना राज्य र कबिलाहरु थियो । हिन्दू वर्णाश्रम थिएन । त्यसैले बुद्धलाई अहिलेसम्म इतिहासकारहरुमध्ये राजनीतिबस कोही क्षेत्रीय त कोही ब्रात्य क्षेत्रीय लेखिरहेका छन् । यो पनि बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गरिसकेपछि लेखिएका हुन् । बुद्धलाई नै नजर गर्ने हो भने बुद्धको कुनै मूर्तिमा जनै देखिएको छैन् । बुद्धले आफ्नै मामाकी छोरी बिहे गरेका थिए । जो हिन्दू धर्ममा पाच्य व्यवहार हौइन । थारुका पितामहको समयदेखिनै उहाँहरुका धर्म प्रकृति धर्म थियो, जुन धर्मका धेरैजसो कर्महरु अहिले पनि थारु समुदाय अन्तर्गत व्यवहारमा छन् ।  अरु धर्महरुले पनि प्रकृति धर्मका धेरैजसो असल कर्महरु आफ्ना धर्म–कर्ममा समाबेस गरिसकेका छन् । खाँचो छ केवल त्यसलाई छानविन गर्नुमा । त्यसै जगजाहिर भईहाल्छ कि थारुको मौलिक धर्म बौद्ध धर्म थियो र अहिले पनि बौद्ध धर्म नै हो । (ख) अहिलेका थारुहरुका विभिन्न धर्मिक विद्–व्यवहारहरु  यो उपर्युक्त विषय के सही हो, के गलत ? यसको परीक्षणको लागि मैले थारु समाजमा धर्मको नाममा अहिले के विधि–व्यवहारहरु भईराखेका छन् यसको जानकारीको लागि थारुको कुल देउता अर्थात् घरको देउता, घर बाहिरको देउता (देवथान वा डिहवार, राजा जी, सिराथान)  र थारुले सम्पादन गर्ने पर्व–त्योहारहरुको अध्ययन अनुसंधानको आधार लिएको छु । हुन त मानिसहरुबाट यो पनि सुनिन्छ कि धर्म भनेको आस्था हो, आफ्नो विश्वास हो । जसलाई जहाँ आस्था छ, विश्वास छ, उसको लागि उही उसको धर्म हो । तर एकै पटक आस्था र विश्वासमा मात्रै लाग्नु यो अन्धविश्वासतिर डोर्याउछ । जसको परिणाम गलत पनि हुनसक्छ । भन्न त सबै भन्छन् कि मनसा, बाचा, कर्मना अर्थात् मनले बुझेर ग्रहण गर्नु, त्यस्को सही–सही वकालत गर्नसक्नु र त्यस अनुसारको कर्म गर्नु हो । अनि मात्रै त्यो चीज वा धर्म कसैले सहीमा अंगालेको वा ग्रहण गरेको बुझिन्छ । यो चीज अंगालेको त हुन्छ तर कहिलेकाँही उसलाई शोभा दिदैन । बरु समाजमा कहिले मानहानी पनि हुनसक्छ । त्यसैले त्यो अवस्थासम्मलाई साँचिकै ग्रहण गरेको वा अंगालेको बुझिदैन ।  थारुहरुको धार्मिक अवस्था बुझ्दाखेरि पूर्व मेचीदेखि पश्चिम महाकालीसम्मको थारुमा कुलदेउताको हकमा के एकरुपता देखिन्छ भने सबैको छुटै देउताघर हुन्छ । घरभित्र उत्तर–पूर्व कुनामा पूर्वको भितामा कसै–कसैको घरमा शिव–पार्वती त कसै–कसैको घरमा काली देवता हुन्छ भने पूर्वमा कसै–कसैको घरमा पुर्खाको पनि पूजा गर्ने गरिन्छ । घर बाहिर हनुमान पुज्ने गरिन्छ तर पश्चिममा हनुमान पुज्ने चलन छैन् । पूर्वमा पुर्बको भितामा दियो अडाई राख्नसम्म माटोको एउटा अलि बाहिर निस्केको बढेको भाग हुन्छ यसलाई सिर भन्ने गरिन्छ । यो नै देउताको प्रतिकको रुपमा हुन्छ । जसमा कही–कही बलेको दियो राखने गरिन्छ । यो सिर शुभसाइत हेरि सात पुर वा कसै–कसैको पाँच पुरको माटो ल्याएर बनेको हुन्छ ।  पुरको अर्थ के हो भने गाउँको नाउँको पुछारमा पुर जोरिएको गाउँ । जस्तै रायपुर, मोहनपुर, कल्यणपुर आदि । सिरको ठीक मुनि भूईमा अलि अग्लो माटो ऊठेको भाग हुन्छ, जसलाई पीढि भन्ने गरिन्छ । पूजापाठ वा देवधर्म गर्दाखेरि पहिले सिर संगसंगै यो पीढीलाई पनि सफा–सुघर र लिपपोत गर्ने गरिन्छ । अनि सिरमा दियो बालेको हुन्छ । पीढीमा दुईवटा तुलसी पात राखेर त्यसमा एक–एक चिमटी अछता र अछतामा दुई–दुईवटा सुपारीको टुक्रा र एक–एकवटा पानको पात राखेर छेउँमा धुप वा अगरवती बालेर पूजा गर्ने गरिन्छ । अन्तमा सबै सदस्यहरु ढोगी जलढार गरेर पुजा विसर्जन गर्ने चलन छ ।  साधारण तवरले हेर्ने हो भने सिर देउताको प्रतिक हो बुझ्नुभन्दा दियो राख्ने स्टेन्डको प्रतिक हो जस्तो बुझिन्छ । सहीमा यो सिर र भुईमा अग्लो उठेको माटोको भाग बुद्ध चैत्यको प्रतिक हो वा हिन्दू संस्कार हो भन्ने कुरा सही–सही रुपले बताउने जानकार व्यक्तिको कमी छ । बौद्ध मतकाले यो बौद्ध संस्कार हो भन्छ भने हिन्दू मतवालाले हिन्दू संस्कार । तर बालबच्चाको मुन्डन वा विवाहको समयमा देउतालाई खसी–बोकाको बलि प्रदान गर्ने चलन छ । चाहे देउता महादेव, पार्वती वा काली वा बुद्ध जो हुन् । तर अहिले धेरैजसो गाउँमा घरको मूल देउता महादेव–पार्वती भएको परिवारमा चाहे मुन्डन होस् वा विवाह बलि प्रदान रोकेर देउतालाई लड्डु, पान, सुपारी चढाउन थालेका छन् । देउता कोठामा देउता राखने ठाउँमा कुनै देउताको फोटो वा मूर्ती राख्ने चलन छैन् । परापूर्वकालमा फोटो वा मूर्तीको अभाव वा कम खर्चिलो बनाउन यस्तो चलन चलेको हो कि ? सही कुरो कसैबाट थाहा भएन ।  पश्चिममा पूर्ब जस्तै चलन त छैन् तर पूर्ब जस्तै देउता घरको उत्तर–पूर्व कुनामा नै देउताको पीढि हुन्छ । जहाँ देउताको प्रतिकको रुपमा माटो, काठ र फलामबाट बनेका देउताहरु हुन्छन् जो हिन्दूहरुमा हुँदैन । पश्चिममा पनि पुर्व जस्तै महादेव, पार्वती, काली देवताहरु नै हुन्छन् । पश्चिममा देउतालाई कुखुराको बलि प्रदान गर्ने चलन छ । पूर्वमा देउतालाई कुखुराको बलि प्रदान गर्ने चलन छैन् । जन विश्वास छ कि मुश्लिम देवतालाई कुखुराको बलि प्रदान गर्ने गरिन्छ । पूर्बमा घरमुली आफै घरदेउताको पुजा गर्छ भने पश्चिममा मुख्य पुजा देशबन्ध्या गुरुवाबाट हुन्छ । मुख्य कुरो के हो भने कही पनि घरदेउताको हकमा बाहुनहरु लगाउँदैन । अहिले पूर्वमा कोही थारुहरु हिन्दूहरुको देखासिकी घरमा सत्यनारायण पूजा गने, भागवत लगाउने, तुलसी उद्यापन गर्ने, अस्टजाम गर्ने, कृष्णजीको मूर्ती बनाउने, दशैंमा देवी–दुर्गा बनाउने र बाहुनबाट ती पूजाहरु सम्पन्न गर्ने गरिएको देखिन्छ ।  थारुको जो जति आफ्ना मूल पर्व–त्योहारहरु छन् त्यो थारुले आफ्नै विद्–व्यवहार अनुसार  सम्मपन्न गर्ने गर्छन् । बाहुन लगाउदैनन् । चाहे उ पूर्वका थारु हुन् वा पश्चिमका । यदि एउटै पर्व–त्योहारजस्तै सिरुवा पर्व, जितिया, दशैं, समा–चकेवा, शुकराती, नेमान ईत्यादि थारुहरु र हिन्दूहरु दूबै समूह गरिराखेका छन् भने पनि चाहे पूर्वका थारु हुन् वा पश्चिमका, थारुहरुको पर्व–त्योहार सम्पादन गर्ने तौर–तरीका हिन्दूहरुभन्दा फरक छ ।  त्यस्तै, बहरिया देउताको हकमा गाउँ बाहिर खासगरेर गाउँको दक्षिण वा पूर्बमा गाउँलेहरुको साझा डिहवार देवस्थान हुन्छ । जहाँ वर्षमा अषाढ वा मंसिर महिनामा साँझा पुजा लगाउने गरिन्छ । यो डिहवार थानमा पूर्वमा एउटा मुलघर हुन्छ । जहाँ देउताको स्वरुप अलि उठेको माटोको पीढिजस्तो हुन्छ । जसलाई लिपपोत गरेर पाँचवटा दियो बालने गरिन्छ । दाहिने भागमा पनि माटोको ढिस्को हुन्छ जहाँ बत्ती बालने गरिनेछ । त्यस्तै देब्रे भागमा दुई ठाउँमा सफा गरेर माटोको ढिस्को भएको ठाउँमा तुलसी पात, अछताले पुजा गरेर बत्ती बालने गरिन्छ । यी ठाउँहरुमा कुन–कुन देउतालाई पुज्ने गरिन्छ त््यो प्रयाः सही कसैलाई थाहा छैन् । देखासिकी जस्तै हेर्दै आएअनुसार गर्दै गरेजस्तो बुझिन्छ । यो पुजा सम्पन्न गर्न बाहुन लगाउँदैनन् । बरु रजहैन धामीबाट पुजा सम्पन्न गर्ने गरिन्छ । यहाँ पुजाको नाउँमा खिर, लड्डुले पुजा गरेर बोकाको बलि प्रदान गर्ने गरिन्छ । पश्चिममा पनि देवथानमा कुखुराको बलि दिनेगर्छ र पश्चिममा पनि देवथानमा गर्ने पुजा हिन्दूहरुभन्दा फरक किसिमको हुन्छ । भूपू महान्यायधिवक्ता श्री रमानन्द प्रसाद सिंह थारुको एक अध्ययनअनुसार चाहे घरदेउता वा हिहवार थानका यी सबै ढिस्काहरु बौद्धका प्रतीक हुन् । आचानक हिन्दू हिंसात्मक आक्रमणले गर्दा यी संस्कारहरु विधिवत थारुमा स्थानान्तरन हुन नसकेर यो अवस्था आएको हुनसक्ने प्रवल संभावना देखिन्छ । खासमा जिउजानको डर र त्रासले गर्दा शाक्यबशी सबै थारुहरु हतार–हतार हिन्दू धर्म अपनाएर हिन्दू देवी–देवताको स्थापना गरेकाले देवीदेवताको हकमा यस्तो स्थिति अहिले उत्पन्न हुनुमा प्रवल आशंका छ ।  ५ निश्कर्ष  धर्म मानिसको आफ्नो आस्था र विश्वासको चीज हो । मानिसले आफ्नो ईच्छानुसार कुनै पनि धर्म मान्न सक्छ । यो जात र करकापअनुसार ग्रहण गर्ने चीज होईन । यहाँ के भन्न सकिन्छ भने जे धर्म मान्दा, ग्रहण गर्दा पनि उसको अर्थ, महात्तम र कार्य सम्पादन विधि राम्ररी बुझेर ग्रहण गर्दा फलिफाप हुन्छ । भोलि हाँसोको पात्र हुनु पर्दैन । चाडो त्यस धर्मबाट बिरक्त हुनु पर्दैन । अनि मात्र त्यो धर्म ग्रहण गरेको बुझिन्छ । जहाँसम्म समग्र थारुको धर्मकोबारेमा भन्नु पर्दा के देखियो भने थारुका पुर्खाहरु जो पहिले अहिलेका नेपाल तराई अर्थात् कपिलवस्तु आएर यहाँ राज्य विस्तार गरे उनीहरुका कार्य–व्यवहार र शैली मनन् गर्दा के निश्कर्षमा पुगिन्छ भने उनीहरु हिन्दू मूलका थिएनन् । कारण शुरुमा उनीहरु बनारसबाट यहाँ कपिलवस्तु आउँदा संगैआएकी पाँच आफ्नै दिदी बहिनीहरुमध्ये चार दाजु–भाईहरुले चार दिदी–बहिनीहरुसंग बिहेबारी गरी घरबसालेका थिए । जो हिन्दू धर्म संगत कुरो होईन । यिनीहरु आदिबासी जनजाति समूहका थिए । यिनीहरुको धर्म प्रकृति धर्म थियो । त्यतिखेर हिन्दू धर्म वर्णाश्रम थिएन । पछि हिन्दूहरु वहाँहरुलाई हिन्दू धर्ममा पार्न आफ्नो किसिमको वर्णाश्रममा विभाजन गर्दा कोही क्षत्री त कोही ब्रात्य क्षत्री भने । यति मात्रै होईन कि धेरैपछि आएर पनि गौतम बुद्ध अर्थात् सिद्धार्थ गौतमले आफ्नो मामाकी छोरीसंग बिहे गरेका हुन् । अहिलेसम्म बुद्धको मूर्र्तीहरुमा कहीं पनि जनै देखिएको छैन् । हिन्दू धर्मका सोह्र संस्कारमध्ये थारुमा मात्र चार संस्कार –जन्म संस्कार, मुन्डन संस्कार, विवाह संस्कार र मृत्यु संस्कार देखिन्छन् । त्यो पनि आफै गर्ने गरिन्छ । कुनैमा पनि बाहुन बोलाउने चलन छैन् ।  हिन्दू आक्रमणकारीहरुबाट डराएका शाक्यहरु प्राण रक्षाको लागि हतार–हतार हिन्दू भए ।  जातमा स्थवीर शब्द कायम राख्दै नयाँ नाममा थारु भए । सहीमा थारुको धर्म बौद्ध धर्म नै हो । थारुहरु व्यवस्थित किसिमले हिन्दू धर्ममा परिवर्तित नभएकाले शब्दमा मात्र हिन्दू सिमित रहेको छ । अहिले केही थारुले हिन्दू धर्म भनेर लिखतमा लेखे पनि उनीहरुको पूजापाठ र मान्ने विधि हेर्दा हिन्दूसँग शतप्रतिशत मेल खाँदैन । बुद्धको पहिरन, लवाईखवाई मायादेवीको श्रीगारका सामानहरु थारु महिलाले लगाउने श्रीगारसँग मेल खाने हुनाले कतिपय इतिहासकारले बुद्धलाई थारुकै सन्तानका रुपमा चर्चा गर्दैआएका छन् ।  राजा सुद्धोधनले हलोजोती कृर्षि पेशा अपनाएको उदाहरण पनि सुद्धोधन थारु नै थिए भन्नै धेरैको समर्थन छ । खेती थारुको मुख्य पेशा नै हो । यसबाट पनि यो कुरो पुष्टी हुन्छ कि सुद्धोधन थारु नै थिए । नेपालमा आदिबासी जनजातिको परिभाषानुसार यो समूह हिन्दू वर्णाश्रममा पर्दैन । त्यसकारण थारु हिन्दू हुने कुरो हुँदैन ।   अर्को कुरा बौद्ध धर्मका पंचशीलका तत्वहरु जस्तै झुठो नबोल्नु, ब्यभिचार नगर्नु, चोरी नगर्नु, हिंसा नगर्नु, मादक पदार्थ सेवन नगर्नुजस्ता तत्वहरु यदि कोई पालन गरेका हुन् भने ऊ थारु हुन् । अहिले थारुहरुमा हिंसा गर्ने र मादक पदार्थ सेवन गर्नु पनि हिन्दूहरुकै संगतका फल हुन् । थारुमा  ब्रतबन्ध हुँदैन । जो हिन्दू धर्मको सबैभन्दा आवश्यक संस्कार हो । थारुमा अनिवार्य रुपले हुने मुन्डन र छौरझपी संस्कार हो जो बौद्ध धर्मको प्रतीक हो । अहिले थारुहरु यी सबै कुरो बुझेपछि आफ्नो पहिचानमुखी भएर बौद्ध धर्मतिर उन्मुख देखिन्छ । यसरी यी सबै कुराहरु विचार गर्दा थारुको धर्म पहिला प्रकृति धर्म त्यसपछि बौद्ध धर्म थियो । अहिले पनि यसका व्यवहारहरु विचार गर्दा थारुको धर्म बौद्ध धर्म नै हो भन्ने लाग्छ । धर्म भन्ने चीज धेरै विशाल र संवेदनशील विषय भएकोले निराकरणको लागि गहन अध्ययन हुनु जरुरी छ । अहिले संसार भूमण्डलीकरणतिर लम्कीरहेको छ । त्यसकारण संसारमा धार्मिक सहिष्नुताको बढी आवश्यकता छ । अहिले मानव धर्म चाहिन्छ । जो बुद्धका ज्ञानबाट मात्र सम्भव हुन सक्छ ।                                                                                                       साभार : थारु अयोगको स्मारिका २०७९ बाट सन्दर्भ सामग्री:  १) अल्बनीज, कैथरीन १९९१ : अमेरिका में प्रकृति धर्मः अल्गोंकियन भारतीयों से नए युग तक । शिकागो विश्वविद्यालय प्रेस, शिकागो ।  २) थारु, फनिश्याम २०६९: थारु लोकसंस्कृति र चाडबाड । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान । काठमाडौ । ३) थारु, तेजनारायण पञ्जियार २०४९: शाक्यमुनि बुद्ध । प्रकाशक : धर्मोदय सभा । बागबजार । काठमाडौ नेपाल । ४) दहित, गोपाल २०६२ : थारु संस्कृतिको संक्षिप्त परिचय । आदाबासी जनजाति राष्ट्रिय उत्थान प्रतिष्ठान । ललितपुर । ५) चौधरी, लक्की २०७० : थारु देवथान : धार्मिक महत्व । फुलरिया, थारु पत्रकार संघ, नेपाल । ६) चौधरी, नन्दलाल २०७४ : सम्राट अशोक । ईजोत मासिक पत्रिका ।  माघ, वर्ष २ , अंक ७ । काठमाडौ । ७ ) चौधरी, पुरुषोत्तम २०७५ : थारु जातिको मझियान वंशावली । प्रकाशकः श्री शुभकरण चौधरी, ललितपुर । ८) चौधरी, भुलाई, २०६१ : थारु संस्कृति, प्रकाशकः श्रीमती सरोजदेवी चौधरी । काठमाडौ । ९) चौधरी, भुलाई २०७४ : बुद्ध, थारु आ बुद्ध धरम । ईजोत मासिक पत्रिका । बैसाख, काठमाडौ १०) चौधरी, महेश २०६९ : स्थवीरहरुको प्राचीन इतिहास र संस्कृति । प्रकाशक ः शान्ति चौधरी, ग्रामिण विकास संस्था, दाङ्ग । ११ ) चौधरी, रामलगन २०४९ : बुद्ध धर्म आ थारु समाज । चिरखा, मासिक पत्रिका । आश्विन । वर्ष २ , अंक ६ । काठमाडौ । १२ ) चौधरी, श्रवण कुमार २०७४ : थारु हिन्दू होइनन्, बुद्धका वंशज हुन् । ईजोत मासिक पत्रिका । भदौ, वर्ष २, अंक ६ । १३ ) चौधरी, शिवशंकर २०७५ :  थारु बौद्ध संस्कार, समस्या र समाधान । ईजोत मासिक पत्रिका । बैसाख, वर्ष ३, अंक ८ । १४) चौधरी, डाः शंकरलाल २०५० : कपिलवस्तु : एक झलक । चिरखा, मासिक पत्रिका । फागुन । वर्ष २, अंक ७ । काठमाडौ । १५) शर्मा, जनकलाल, २०५८ : हाम्रो समाज : एक अध्ययन । साझा प्रकाशन । तेश्रो संस्करण । काठमाडौ । १६) शाक्य, डा केशवमान २०४८ : मानवको पूनर्जन्म, भगवान बुद्ध र थारु समुदाय । चिरखा, मासिक पत्रिका । प्रगतिशील थारु युवा संगठन । वर्ष १, अंक १ । काठमाडौ  १७) सर्वहारी, कृष्णराज २०६९ : थारु गुर्वा र मन्त्रज्ञान । थारु पत्रकार संघ, नेपाल । काठमाडौ । १८) सिह, सुबोध कुमार, २०७० : शाक्यमुनि बुद्ध र सम्राट अशोक । प्रकाशक : बबिता सिंह । पुलचौक, ललितपुर । नेपाल । १९) सिह, सुबोध कुमार, २०७५ : कपिलवस्तु : एसियाली सभ्यताको झुलुङ्गा । प्रकाशक : बबिता सिंह । पुलचौक, ललितपुर । नेपाल । 20)  Singh, Tharu, Ramanand Prasad 2045 B.S. : The Real Story of the Tharus . Published by Tharu Sanskriti, Krishnagalli, Pulchowk, Lalitpur Nepal 21) Singh, Subodh Kumar 2007:  THE RETURN OF THE MAURYAS . Published by Baita Singh, Pulchowk, Lalitpur, Nepal, November 22)  Google, Wickipadia, Dharm .

कमलरी प्रथा : मुक्तिको इतिहास र वर्तमान

कमलरी प्रथा : मुक्तिको इतिहास र वर्तमान

४३८ दिन अगाडि

|

२० वैशाख २०८०

 उन्नती चौधरी कैलालीस्थित जोशीपुर गाउँपालिका वडा नम्बर ७ घैला बौनियाका फूलमति चौधरी ७२ वर्षको हुनुभयो । उहाँको बाबा किसान हुनुहुन्थ्यो । बाजे बितिसकेपछि साहुहरूले ऋणको सूची देखाए । बाबाले ११ बिघा जमिन बेचेर ऋण चुक्ता त गर्नुभयो तर परिवार नै कमैया र कमलरी बन्नुपर्ने स्थिति आयो । यसैले सानै उमेरमा उहाँ धेरै वर्ष गाउँकै बालमसिंहको घरमा कमलरी बस्नुभयो । बिहान बालमसिंहले निद्राबाट ब्युँझनेबित्तिकै फूलमतिलाई उठाउँथ्यो र काममा लगाउँथ्यो । कमलरी छँदा उहाँ धेरै रात भोकै पनि सुत्न पर्‍यो । सुजाता चौधरी मुक्त कमलरी विकास मञ्चका पूर्व केन्द्रीय सचिव हुनुहुन्छ । उहाँको बाबाले मालिकको खेत अधियामा जोत्नुहुन्थ्यो । मालिकको खेत अधिया लिएबापत सुजाताले १०–११ वर्षको उमेरमा नै कमलरी बस्न पर्‍यो । उहाँको बाबाले मालिकसँग गरेको सर्तका कारण उहाँले स्कुल भने जान पाउनुभयो । किताब, कापी र स्कुल ड्रेस पाउनुभयो । सुजाताले बिहान सबेरै उठेर स्कुल जानुअघि घरको सबै काम सकिसक्नुपर्थ्यो । स्कुलबाट फर्केपछि राति अबेरसम्म पनि मालिकको घरकै काम गर्नुपर्थ्यो । कैलाली जिल्लाको कैलारी गाउँपालिका वडा नम्बर १ रानामुडाका ८२ वर्षीया सुख्खली थारूको अनुभवमा कमलरीले मालिकको दास भएर बाँच्नुपर्थ्यो । कमलरीमाथि मोलमोलाइ मात्रै नभई, शारीरिक, मानसिक तथा यौन हिंसा हुन्थ्यो । कमलरी मालिककै घरमा गर्भवती भएमा मालिकले कुनै कमैयासँग विवाह गराइदिन्थे । बर्दिया जिल्लाको बासगढी नगरपालिका वडा नम्बर २ बठुवाका ११ वर्षीया अस्मिता चौधरीको शव बर्दियाकै दुर्गा भण्डारीको घरमा २०७५ जेठ २९ गते झुन्डिएको अवस्थामा भेटियो । अस्मितालाई बलात्कारपश्चात् हत्या गरी झुन्ड्याइएको आशङ्का मुक्त कमलरीहरूले गरे, मालिकलाई आरोप लगाए र छानबिनको माग गरे । तर, उक्त घटनाको चित्तबुझ्दो छानबिन नै भएन । कमलरी मुक्तिको घोषणा भएको एक दशक हुँदा पनि मुक्त कमलरीहरूको समस्याको भने समाधान भएन । २०७९ असारमा दाङमा मुक्त कमलरी दिवसमा १० बुँदे सहमति पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन नगरेको भन्दै विरोध र्‍याली पनि निकालियो । कमलरी र दासत्वको अवस्था नेपालको इतिहासमा कमलरी एउटा यस्तो प्रथा हो, जुन दासत्वको नजिक रहेको छ । यसले आधुनिककालीन नेपालमा कुनै जाति र भूगोल विशेषको गरिब परिवारमा जन्मिएका बालिकाहरूले भोग्नुपरेको लैङ्गिक दृष्टिले विभेदित खालको दासत्वको विशिष्ट अवस्थालाई बुझाउँछ । कमलरीको अर्थ, परिभाषा र व्याख्याले यही कुरालाई बल दिएका छन् । कमलरीलाई कसैले ‘कमलह्री’ र कसैले ‘कम्लहरी’ भन्ने गरेको पाइन्छ । सामुदायिक आत्मनिर्भर सेवा केन्द्र नामक संस्थाद्वारा प्रकाशित ‘कमलरी’ पुस्तिकामा भनिएको छ– “शाब्दिक अर्थ जे/जस्तो भए पनि हुनेखानेकहाँ काम गर्न राखिएका थारु समुदायका किशोरी छोरीहरूलाई कमलरी शब्दले बोलाउने गरिन्छ । सामान्यतया ७–८ वर्षदेखि १६–१७ वर्षसम्मका किशोरीहरूलाई यसरी कमलरी राख्ने चलन पाइन्छ ।” प्रज्ञा नेपाली बृहत् शब्दकोशमा ‘कमलह्री’ का सम्बन्धमा उल्लेख छ– “ज्यालाबिनै अरूका घरमा काम गर्न बसेको व्यक्ति; त्यसरी काम गर्न राखिएकी केटी ।” यसै शब्दकोशमा केटाकेटीलाई ठुलाबडाका घरमा नोकर बस्न पठाउने चलन भनेर पनि कमलरीको व्याख्या गरिएको छ । कमलरी राख्ने चलन पुरानो सामन्ती प्रथाभन्दा लैङ्गिक दृष्टिले भिन्न रहेको पाइन्छ । यसको व्यावहारिक पक्षलाई केलाउँदा यसमा लैङ्गिक विभेद पाइन्छ । यसको निर्णय प्रक्रियालाई हेर्दा घरका बाबुआमा र समाजका साहुहरू संलग्न देखिन्छन् । कमलरी प्रथालाई आधुनिक दासत्वको रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ । ‘मुक्त कमैया कम्लहरी, हलिया, हरवाचरवाको वस्तुस्थिति अध्ययन प्रतिवेदन, २०७८’ मा नेपालमा कमैया प्रथा सामन्तवादी भूदास प्रथाकै एउटा उदाहरणका रूपमा लिन सकिने उल्लेख छ । उता, दास प्रथाले मान्छेलाई पशुधनसरह किनबेच गरेर काममा लगाउने पुरानो सामन्ती प्रथालाई जनाउँछ । दास प्रथामा दासले किनबेचका आधारमा आजीवन पराश्रयी भएर काममा जोतिने नोकर वा कमारोलाई जनाउँछ । कैलाली जिल्लाको कैलारी गाउँपालिका वडा नम्बर १ रानामुडाका ८२ वर्षीया सुख्खली थारूको अनुभवमा कमलरीले मालिकको दास भएर बाँच्नुपर्थ्यो । कमलरीमाथि मोलमोलाइ मात्रै नभई, शारीरिक, मानसिक तथा यौन हिंसा हुन्थ्यो । कमलरी मालिककै घरमा गर्भवती भएमा मालिकले कुनै कमैयासँग विवाह गराइदिन्थे । कमलरी राख्ने चलन पुरानो सामन्ती प्रथाभन्दा लैङ्गिक दृष्टिले भिन्न रहेको पाइन्छ । यसको व्यावहारिक पक्षलाई केलाउँदा यसमा लैङ्गिक विभेद पाइन्छ । यसको निर्णय प्रक्रियालाई हेर्दा घरका बाबुआमा र समाजका साहुहरू संलग्न देखिन्छन् । बाबुआमाले हरेक वर्ष घरेलु बालश्रमको बजारमा आफ्ना छोरीहरूलाई मात्रै विभेदित बनाएर सौदाबाजी गरी साहुकोमा दास जस्तै भएर काम गर्न पठाउने रहेछन् भन्ने कुरा बुझ्न गाह्रो पर्दैन । ‘कमलरी’ पुस्तिकामा लेखिएको छ– “माघीमा कमलरी राख्ने निर्णय हुन्छ … यतिबेला नै को साहूले कसकी छोरी कतिमा र कुन शर्तमा कमलरी राख्न लैजाने हो भन्ने कुराकानी शुरु हुन्छ । प्रायः दलालको मध्यस्थतामा र कहीँ कहीँ सिधै बाबुआमासँग कमलरी राख्न चाहनेले कुराकानी चलाउँछन् । अनि दुवै पक्ष राजी भएपछि निर्णय हुन्छ । यसरी गरिएको निर्णय एक वर्षसम्मका लागि लागू हुन्छ । बीचमा कमलरीले जतिसुकै पीडा, यातना खेप्नुपरे पनि छाड्न पाउन्नन् । बस्नै नसकिने अवस्था सिर्जना भए पनि अर्को माघीसम्म उनले पर्खनै पर्छ ।” ‘कमलरी’ मा औँल्याइए अनुसार, गरिब परिवारले मात्रै छोरीलाई कमलरी पठाउँथे भन्ने होइन । खान पुग्ने थारू परिवारका बाबुआमाले पनि आफ्ना छोरीलाई देखासिकीका आधारमा कमलरी बस्न पठाउने गरेको, यसरी छोरी पठाउनुलाई उनीहरूले परम्परा निर्वाह गरेको ठान्ने गरेको र त्यसैले सौदावाजी गरी छोरीलाई अर्काको घरमा काम गर्न पठाएकोमा अधिकांशमा कुनै गुनासोसमेत नपाइने गरेको अवस्था छ । यद्यपि यसलाई गरिबीसँग जोडिएको छ र आदिवासी थारू समुदायसँग पर्याप्त जमिन नहुनु वा हुँदै नहुनुलाई कमलरीहरू बढ्नुको प्रमुख कारण मानिएको छ । वि.सं. २०५७ साउन २ गते कमैया मुक्तिको घोषणा गरियो । यसबाट कमैयाहरू त मुक्त भए तर कमलरीहरूको बारेमा खासै ध्यान दिइएन । त्यतिबेला कमलरीहरूको पनि उचित सम्बोधन हुनुपर्छ भनेर विचार पुर्‍याएको पनि देखिएन । फलतः कमैया मुक्तिको घोषणा सकारात्मक हुँदाहुँदै पनि यो कदम कमलरीहरूका लागि प्रत्युत्पादक हुन पुग्यो । मुक्त कमैयाहरूको पुनःस्थापनामा आवश्यक ध्यान नदिइएकाले कमलरीहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि भएको हो भन्ने बुझाइ पनि छ । कमलरीको सङ्ख्या बढ्नाको भित्री कारणमा लैङ्गिक विभेद पनि जोडिएको छ । सामुदायिक आत्मनिर्भर सेवा केन्द्रको विश्लेषण छ– खान र लाउन सधैँ अभाव झेलिरहन बाध्य मुक्त कमैयाहरू छोरी अरूकहाँ पठाएपछि एउटा बोझ पन्छेको अनुभव गर्छन् । आफूसँग पर्याप्त जमिन नभएकाले छोराछोरीलाई टन्न खान/लाउन दिन पनि नसकेको अवस्थामा यसरी छोरी पन्छाउन सक्नुलाई खुसीको क्षण मान्नु उनीहरूको दयनीय अवस्था हेर्दा स्वाभाविकै लाग्छ । इन्दु थारु अभियन्ता तथा थारु समुदाय विषयक अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ । उहाँकी फुपूलाई गाउँकै एक पढेलेखेका जागिरे व्यक्तिले ‘कमलरी लगाइदिने’ भनी सहर लगेका रहेछन् । २०७९ असोज ८ को ‘नयाँ पत्रिका’ मा प्रकाशित ‘कसैको सम्झनामा पनि कोही नबनोस् कमलरी’ शीर्षक लेखमा इन्दुले लेख्नुभएको छ, “ती जागिरे व्यक्तिले गाउँका थुप्रै केटीलाई थुप्रै हाकिमहरूकहाँ कमलरी राखिदिने गरेका थिए ।” उहाँकी फुपूले धेरै वर्षसम्म घर आउन पाउनुभएन । इन्दुका अनुसार, गाउँ छाडेर जाँदा उहाँलाई नेपाली बोल्न आउँदैनथ्यो । गाउँ फर्किंदा उहाँले थारू बोल्न बिर्सिइसक्नुभएको रहेछ । तराईका पाँच जिल्ला कैलाली, कञ्चनपुर, बाँके, बर्दिया र दाङको रहनसहन, चालचलन, बोली, भाषा मिल्छ । यी जिल्लामा थारूको बाहुल्य भएका ठाउँहरू छन् । यी जिल्लाका अभिभावकहरूले जमिन्दारको खेतमा ‘अधैया’ लिएर खेतीपाती गर्ने निर्णयमा पनि छोरीलाई कमलरी पठाउने गरेको भनाइ छ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान प्राज्ञ सभा सदस्य तथा लेखक डा. कृष्णराज चौधरी (सर्वहारी) का अनुसार, बन्जर जमिन थारूहरूले फँडानी गरे तर उनीहरूसँग पहुँच नभएका कारण लालपुर्जा शासकहरूको हातमा पर्‍यो । पढेलेखेका, पैसावाला चाहे पहाडी मूलका हुन् या थारू, उनीहरूले आफ्नो नाममा लालपुर्जा बनाए । जमिनदारी शासन व्यवस्था चलाए । यसरी केही थारूहरू पनि जमिनदार भए । थारू समुदायभित्र पढ्न पाएकाहरूले आफ्नो जमिन जोगाएको तर बाँकीले जमिन जोगाउन नसकेको सर्वहारीको बुझाइ छ । उहाँका अनुसार, जमिन जोगाउन नसकेकाहरू बाँच्नका लागि जमिनदारप्रति समर्पित भए । जमिनदारले आफ्नो जमिनमा झुप्रो बनाएर बसाएबापत थारूहरू जमिनदारको कमैया बने । कमैयाको श्रीमती चाहिँ ‘बुक्रही’ बन्न पुगे । बुक्रहीले विशेष वा गाह्रो काम परेको बेला मालिकको घरमा काम गर्नुपथ्र्यो । कमैयाले श्रीमतीसहित कमैया बसेको खण्डमा साहुबाट धान, गहुँ अलिक बढी पाउँथे । कमलरी र बुक्रही फरक हुन् । कामको प्रकृति पनि कमलरी र बुक्रहीको फरक हुन्थ्यो । कमलरीले घरको जस्तोसुकै काम पनि गर्नुपर्थ्यो भने बुक्रहीले धान, गहुँ केलाउने, घर सरसफाइ तथा लिपपोत गर्ने, भाँडा माझ्ने आदि गर्थे । कमैयालाई काम गरेबापत धान, गहुँ र तोरी दिने सम्झौता पनि हुन्थ्यो तर कमैयाँको परिवार (श्रीमती र छोराछारी) लाई खाना र बास मात्रै हुन्थ्यो । सर्वहारीको भनाइ छ, कमैया मुक्तिपछि पनि थारूहरूले मालिकको जमिन अधिया लिने र जुन मालिकको खेत अधियामा पायो त्यही मालिकको घरमा आफ्नो छोरीलाई कमलरी पठाउने गरेको पनि पाइन्छ । उहाँका अनुसार, थारूहरूले छोराहरूलाई स्कुल पठाउन थालेपछि छोराको स्कुल फी तिर्नका लागि पनि छोरीले कमलरी बस्नुपर्ने परिस्थिति जन्मिएको हो । कमलरी प्रथा कहिले र कहाँबाट सुरु भयो भन्नेबारे यकिन अभिलेख तथा जानकारी पाइँदैन । ‘न्यु एरा’ नामक गैरसरकारी, गैरनाफामूलक अनुसन्धान संस्थाले ‘नेपाल युथ फाउन्डेसन’ नामक संस्थाका लागि सन् २०१९ मा तयार पारेको एक अध्ययन प्रतिवेदनमा “यो नेपालको पश्चिमी तराई जिल्लाहरूमा प्रचलित शताब्दीयौँ पुरानो प्रथा थियो, जसलाई सामान्यतया कमलरी प्रणाली भनिन्छ । दासत्वमा परेका थारु केटीहरूलाई कमलरी भनिन्थ्यो” भनी उल्लेख गरिएको छ । कमलरी प्रथा थालनीको यकिन मिति भन्न नसकिए पनि अहिले आठ दशकअघिदेखिको घटना सुनाउनेहरू भने समाजमा भेटिन्छन् । सहज थिएन कमलरी जीवन अभियन्ता तथा अनुसन्धानकर्ता इन्दुका अनुसार, कमलरी बस्नेहरू प्रायः साना बच्चीहरू हुन्थे । ती बच्चीहरूका सबै आधारभूत अधिकार अस्वीकृत थिए । कलिला नानीहरूलाई उनीहरूको ज्यानले धान्नै नसक्ने श्रममा लगाइन्थ्यो । उनीहरूले पेटभरि खान र राम्रो लगाउन पाउँदैनथे । उनीहरू सुत्ने ओछ्यान पनि भुइँमा हुन्थ्यो । अह्राएको काम नगरे कठोर पिटाइ खानुपर्थ्यो । कमलरीहरूलाई मालिकहरूले आफ्नो सम्पत्ति ठान्दथे । कमलरीमाथि शारीरिक र मानसिक रूपमा बर्बर व्यवहार गर्नु मालिकहरूका लागि वैध जस्तै थियो । कमलरीहरूमाथि यौनशोषण हुन्थ्यो । शान्ता चौधरी पूर्वकमलरी हुनुहुन्छ । उहाँ पहिलो संविधानसभा तथा व्यवस्थापिका सदनको सदस्य हुनुभयो । उहाँ २०७४ सालमा गठन भएको प्रतिनिधिसभाको सदस्य पनि हुनुभयो । आठ वर्षको उमेरमा पहिलोपल्ट कमलरी हुनुभएको उहाँले १८ वर्षसम्म निरन्तर कमलरीका रूपमा काम गर्नुभएको थियो । सो अवधिमा सात जना जमिनदारको घरमा काम गरेको पनि उहाँले ‘कमलरीदेखि सभासद्सम्म’ पुस्तकमा खुलासा गर्नुभएको छ । उहाँका अनुसार, कमलरी दासी जीवन जिउन बाध्य हुन्थे । उनीहरूले पशुले भन्दा पनि क्रूर यातना सहनुपथ्र्यो । हरेक इच्छा मारेर मालिकको इसारामा चल्नुपर्थ्यो । वस्तुभाउको जस्तै कमलरीको मोलमोलाइ हुन्थ्यो तर श्रम मूल्य भने खाना, बस्न र कपडा मात्रै । कमलरी बिग्रेपछि, पेट बोकेपछि लाटा, असहाय, शरीर अङ्गभङ्ग भएकालाई जिम्मा लगाइदिने चलन सामान्य जस्तै रहेको पनि शान्ताले उल्लेख गर्नुभएको छ । उहाँका अनुसार, कमलरीहरूले जमिनदार मात्रै होइन, जमिनदारका छोरा, श्रीमतीबाट पनि अमानवीय व्यवहारहरू खेप्नुपर्थ्यो । कुनै जमिनदार कडा र शोषक मानसिकताका र कोही अलि मिजासिला र सहयोगी हुने गरेको पनि उहाँको अनुभव छ । सम्भावित यौनशोषणबाट बच्न १५ वर्षकै उमेरमा विवाह गरेको पनि उहाँले आफ्नो पुस्तकमा खुलासा गर्नुभएको छ । कमैया प्रथा उन्मूलन समाज कैलालीका पूर्व अध्यक्ष बसन्ती चौधरीका अनुसार, कमलरीहरू दासताको जन्जिरमा बाँधिएका थिए । उहाँ भन्नुहुन्छ, “उनीहरूको श्रमको कुनै मूल्य थिएन । यौनिकतामा कुनै निर्णायक अधिकार थिएन । उनीहरूको शरीरमाथि मालिकको हैकम हुन्थ्यो । अमानवीय व्यवहार हुन्थ्यो । उनीहरू स्वतन्त्र भएर बाँच्न पाउँदैन थिए ।” मालिक वा मालिकका छोराको यौनशोषणमा परेर कमलरीहरू किशोरी आमा बन्न बाध्य भएका घटनाहरू पनि छन् । मुक्त कमलरी विकास मञ्चकी केन्द्रीय अध्यक्ष हिरा चौधरी १३ जना बच्चा किशोरी आमाबाट जन्मेको तथ्याङ्क आफ्नो संस्थामा सुरक्षित रहेको बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार, बच्चाहरू संस्थाको सम्पर्कमा नै छन् । ती बच्चाको जन्मदर्ता र नागरिकताको लागि संस्थाले पहल पनि गरिरहेको छ । मुक्त कमलरी विकास मञ्चको तथ्याङ्कमा दाङको लालमटियाका १३ वर्षीया सृजना चौधरी, कैलालीस्थित धनगढी उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ८ धनगढी गाउँका उर्मिला राना, टीकापुर वडा नम्बर ९ का सरिता चौधरी, गौरीगंगा नगरपालिकाका मेघी चौधरीलगायत कमलरीहरू मालिककै घरमा मारिएको विवरण उल्लेख छ । अभियन्ता तथा अनुसन्धानकर्ता इन्दुले कतिपय कमलरीलाई मालिकहरूले बलात्कार गरेपछि हत्या गरेको पनि उल्लेख गर्नुभएको छ । यसको तथ्याङ्क पाउन असम्भव छ । किनभने हत्यालाई आत्महत्या भनी देखाउन कमलरीको लासलाई झुन्ड्याइन्थ्यो । घटनाको निष्पक्ष छानबिनसमेत हुँदैनथ्यो । सरकारी अधिकारीहरूले आत्महत्या भनी लेखिसक्थे । यसबारे अध्ययन गर्न चाहनेहरूले पूर्वकमलरी र तिनका परिवारलाई भेटे काफी हुने दाबी पनि इन्दुको छ । मुक्त कमलरी विकास मञ्चको तथ्याङ्कमा दाङको लालमटियाका १३ वर्षीया सृजना चौधरी, कैलालीस्थित धनगढी उपमहानगरपालिका वडा नम्बर ८ धनगढी गाउँका उर्मिला राना, टीकापुर वडा नम्बर ९ का सरिता चौधरी, गौरीगंगा नगरपालिकाका मेघी चौधरीलगायत कमलरीहरू मालिककै घरमा मारिएको विवरण उल्लेख छ । कमलरी मुक्ति आन्दोलन र मुक्तिको घोषणा २०५२ फागुनमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (माओवादी) ले सशस्त्र सङ्घर्ष प्रारम्भ गरेपछि जमिनदारहरू गाउँबाट सहरतर्फ पलायन हुनथाले । त्यसैताका गाउँमा कमैया तथा कमलरीहरूले मुक्तिको आवाज बुलन्द गर्न थाले । अन्ततः २०५७ साल साउन २ गते सरकारले कमैया प्रथामा बन्देज लगाउँदै कमैया मुक्तिको घोषणा गर्‍यो । २०५८ सालमा ‘कमैया श्रम (निषेध गर्ने) सम्बन्धी ऐन, २०५८’ जारी भयो । कमैया मुक्तिको घोषणा, कमैया प्रथामा बन्देज र कमैया (श्रम निषेध) सम्बन्धी ऐन लागु भएसँगै कमलरीहरू पनि मुक्त भएको विश्वास गरियो । सो ऐनमा कमलरीलाई पनि कमैया श्रमिकमा लिइएको छ । तर, सरकारको मुक्ति घोषणाले कमैया परिवारमध्ये कतिलाई छुनै सकेन । उनीहरूको उचित सम्बोधन नै भएन । मुक्त भएका भनिएका कमैयाहरूको पनि उचित व्यवस्थापन हुन सकेन । कमैयाका छोरीहरू फेरि पनि कमलरी नै रहन बाध्य भए । समय क्रममा कमलरीहरू क्रमशः सचेत हुँदै गए । आफूहरूलाई प्रजातन्त्रमा पनि परिवारदेखि राज्यसम्मको लिङ्गभेदी मूल्य, नीति र व्यवहार गरी अनपढ बनाएर दासमय जीवनमा फसाइएको पनि बुझे । त्यसपछि कमलरीहरूले आफ्नो मुक्तिका लागि अभियान नै सुरु गरे । मालिकको महलबाट सडकमा निस्किएर आन्दोलन जारी पनि राखे । दाङ जिल्ला लमही नगरपालिका वडा नम्बर ८ सतबरियाकी विष्णु चौधरी नौ वर्षको उमेरदेखि कमलरी बस्न थाल्नुभएको थियो । उहाँले आफू र दिदी कमलरी बस्नुपरेको तर दाजुले भने मजाले स्कुल पढ्न पाएको देख्नुभयो । आमाबाबु कमैयाबाट मुक्त भएपछि छोरालाई जसरी पनि पढाउनुपर्छ भन्दै आर्थिक जोहो गर्न दुवै छोरीलाई कमलरी पठाइएको थियो । विष्णुमा ‘मैले पनि पढ्न पाउनुपर्छ’ भन्ने सोच जाग्यो । हाल स्नातक तहमा अध्ययनरत उहाँ ‘मैले पनि पढ्न पाउनुपर्छ’ भनी कमलरीहरूमा जागेको चेतनाले कमलरी आन्दोलन सुरु भएको बताउनुहुन्छ । कमलरी उन्मूलन अभियानका अगुवाहरूमध्ये एक मानबहादुर क्षत्रीको ‘कमलरी दासताविरुद्धका दुई दशक’ शीर्षक ब्लग ‘नागरिक’ मा सार्वजनिक भएको छ । उहाँले सो ब्लगमा नेपाल युथ फाउन्डेसन र असहाय नानीहरूको संस्थाद्वारा २०५६ सालमा कमलरी उन्मूलन कार्यक्रम सञ्चालन गरिएको र सुरुमा ३६ जना कमलरीलाई दासताबाट मुक्त गरिएको उल्लेख गर्नुभएको छ । उहाँ फाउन्डेसनको क्षेत्रीय कार्यक्रम संयोजक हुनुहुन्छ । कमलरी उन्मूलन अभियान त चल्यो तर मुक्तिका लागि कमलरीहरूले ठुलो सङ्घर्ष र लामो समयको प्रतीक्षा गर्नुपर्‍यो । यस क्रममा कमलरीहरूले पटक पटक राजधानी काठमाडौँ पनि धाउन पर्‍यो । कहिले मुक्ति, कहिले पुनःस्थापना, कहिले छात्रवृत्ति त कहिले शोषणमा परेकाको उद्धारको माग गर्दै २०६५ सालदेखि नै राजधानी काठमाडौँमा धर्ना दिने, सरकार प्रमुखहरू, मन्त्रीहरू, राजनीतिक दलका नेताहरूलाई भेट्ने, ज्ञापनपत्र बुझाउने जस्ता कामहरू हुँदै गए । यी कामहरू सहजै भएका थिएनन् । ‘कमलरी प्रथा उन्मूलन गरौं बालिका बचाऔं’ भन्ने नारासहित राजधानी काठमाडौँमा धर्ना जस्ता कार्यक्रमको आयोजना गर्दा उनीहरूमाथि प्रहरी दमन पनि भएको थियो । दाङ जिल्लाको गोबरडिहास्थित खैरा गाउँबाट २०५६ सालमा सुरु भएको कमलरी मुक्ति आन्दोलनले अन्ततः २०७० मा औपचारिक सफलता पायो । २०७० साल जेठ २४ गते कमलरी प्रथा उन्मूलनको लागि संयुक्त सङ्घर्ष समिति र नेपाल सरकारबिच १० बुँदे सहमति भयो । सहमतिपत्रमा तत्कालीन महिला बालबालिका तथा समाज कल्याणमन्त्री ऋद्धिबाबा प्रधान र कमलरी प्रथा उन्मूलनका लागि संयुक्त सङ्घर्ष समितिका संयोजक तथा थारू कल्याणकारी सभाका केन्द्रीय अध्यक्ष चन्द्र कुमार चौधरी थारूको हस्ताक्षर रह्यो । नेपालमा कमैया मुक्तिपछि पनि कमलरीहरूलाई मुक्त हुन थप १३ वर्ष लाग्यो । २०७० असार १३ गते नेपाल सरकार मन्त्रिपरिषद्को बैठकले कमलरी मुक्ति घोषणा गर्ने र अभियानकै रूपमा आवश्यक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने निर्णय गर्‍यो । यसका साथै “कमलरी श्रमिक राखे बापतको कसैले कुनै किसिमको रकम लेनदेन गरेको रहेछ भने त्यस्तो रकम स्वतः निस्कृय हुने र कमलरी वा निजको परिवारले सो रकम फिर्ता गर्न नपर्ने” निर्णय पनि भयो । मुक्ति घोषणापछि लिइएको सरकारी लगतअनुसार कुल मुक्त कमलरीहरूको सङ्ख्या नौ हजार ४९० रहेको तर मुक्त कमलरी विकास मञ्चले सङ्कलन गरेको ताजा आँकडामा मुक्त कमलरीहरूको सङ्ख्या १२ हजार ७६९ रहेको जनाइएको ‘मुक्त कमैया, कम्लहरी, हलिया र हरवाचरवाको वस्तुस्थिति अध्ययन प्र्रतिवेदन, २०७८’ मा उल्लेख छ । मन्त्रीस्तरीय निर्णयबाट २०७८ मङ्सिर १७ गते नागरिक आन्दोलनका अगुवा तथा पूर्व संविधानसभा सदस्य श्याम श्रेष्ठको संयोजकत्वमा गठन भएको पाँच सदस्यीय मुक्त कमैया, कम्लहरी, हलिया र हरवाचरवा सम्बन्धी वस्तुस्थिति अध्ययन समितिले २०७८ चैत ३० मा प्रतिवेदन पेस गरेको थियो । संवैधानिक तथा अन्य व्यवस्था नेपालको संविधान र अन्य कानुनी प्रावधानहरूमा मुक्त कमलरीहरूको हक हितमा केही व्यवस्था गरिएका छन् । कमलरी मुक्तिको घोषणा भएको दुई वर्षपछि लागु भएको नेपालको संविधानमा कमलरीहरूको पुनःस्थापनाको प्रत्याभूति गरिएको छ । संविधानको राज्यका निर्देशक सिद्धान्त, नीति तथा दायित्व भागको धारा ५१ (ञ) (६) मा मुक्त कमलरीहरूको पहिचान गरी बसोबासका लागि घरघडेरी तथा जीविकोपार्जनका लागि कृषियोग्य जमिन वा रोजगारीको व्यवस्था गर्दै पुनःस्थापना गर्ने उल्लेख गरिएको छ । यस्तै, मौलिक हक र कर्तव्य भागअन्तर्गत धारा ३१ (३) मा आर्थिक रूपले विपन्न नागरिकलाई कानुन बमोजिम निःशुल्क उच्चशिक्षा पाउने हक हुने र धारा ३८ (५) मा महिलालाई शिक्षालगायतका क्षेत्रमा सकारात्मक विभेदका आधारमा विशेष अवसर प्राप्त गर्ने हक सुनिश्चित गरिएको छ । मौलिक हक र कर्तव्य भागअन्तर्गत नै धारा ३९ (९) मा असहाय, अनाथ, अपाङ्गता भएका, द्वन्द्वपीडित, विस्थापित एवं जोखिममा रहेका बालबालिकालाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सुविधा पाउने हक हुने प्रत्याभूति दिइएको छ । यी प्रावधानहरू प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा मुक्त कमलरीहरूसँग पनि सम्बन्धित छन् । वि.सं. २०७४ मा जारी भएको ‘स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४’ को दफा १२ मा व्यवस्था गरिएको वडा समितिको काम, कर्तव्य र अधिकारमा कमलरी प्रथालगायतका कुरीतिको अन्त्य गर्ने उल्लेख गरिएको छ । नियमावली बमोजिम जग्गा उपलब्ध गराइएका ‘क’ वर्गका मुक्त कमैया र घर नभएका वा घर भए पनि सो ठाउँबाट टाढा स्थानान्तरण गरिएका ‘ख’ वर्गका मुक्त कमैयालाई एउटा घर निर्माण खर्चबापत एक पटक नेपाल सरकारले निर्णय गरेबमोजिमको रकम र काठ उपलब्ध गराइने पनि उल्लेख गरिएको छ । यसअघि २०५८ सालमा कमैया श्रम निषेध गर्न, मुक्त कमैयालाई पुनःस्थापना गर्न तथा सामाजिक न्यायको दृष्टिले मुक्त कमैयाको जीवनस्तर अभिवृद्धि गर्न आवश्यक व्यवस्था गर्न ‘कमैया श्रम (निषेध गर्ने) सम्बन्धी ऐन, २०५८’ जारी भयो । कमैया मुक्तिको घोषणापछि जारी भएको उक्त ऐनमा कमैया श्रमिकको परिभाषामा कमलरीलाई पनि समावेश गरिए पनि त्यसले कमलरी प्रथालाई भने सम्बोधन गर्न सकेन । सोही ऐनको दफा ३ मा ऐन प्रारम्भ हुँदाका बखत कमैया श्रमिकको रूपमा काम गरेको व्यक्ति ऐन प्रारम्भ भएपछि कमैया श्रमिकबाट मुक्त हुने र दफा ४ मा ऐन प्रारम्भ भएपछि कसैलाई पनि कमैया श्रमिकको रूपमा राख्न वा काममा लगाउन नहुने उल्लेख छ । ऐनको दफा १४ मा मुक्त कमैयालाई बसोबास, रोजगार तथा आयआर्जनको व्यवस्था गर्ने उल्लेख छ । सो ऐन जारी भएको एक दशक हुन लाग्दा मात्रै ‘कमैया श्रम (निषेध गर्ने) सम्बन्धी नियमावली, २०६७’ जारी भयो । नियमावलीको नियम ३ मा मुक्त कमैयाको वर्गीकरण गरिने र नियम ४ मा वर्गीकरणको आधारमा परिचयपत्र वितरण गरिने उल्लेख गरिएको छ । साथै, नियमावली बमोजिम जग्गा उपलब्ध गराइएका ‘क’ वर्गका मुक्त कमैया र घर नभएका वा घर भए पनि सो ठाउँबाट टाढा स्थानान्तरण गरिएका ‘ख’ वर्गका मुक्त कमैयालाई एउटा घर निर्माण खर्चबापत एक पटक नेपाल सरकारले निर्णय गरेबमोजिमको रकम र काठ उपलब्ध गराइने पनि उल्लेख गरिएको छ । मुक्तिको घोषणापछिका कमलरी “कमलरी मुक्तिको घोषणासँगै राज्यले कमलरीहरूको उद्धार, पुनःस्थापना र शिक्षा, स्वास्थ्य, स्वरोजगारीको व्यवस्था गर्ने नीति तथा कार्यक्रम ल्यायो तर प्रभावकारी कार्यान्वयन भने भएन,” पूर्व अध्यक्ष बसन्ती भन्नुहुन्छ । उहाँको बुझाइमा सरकारले मुक्त घोषित कमैया र कमलरीहरूको व्यवस्थापनमा ठुलो विभेद गरेको छ । कमलरीहरूको इतिहास पनि कमैयासँग जोडिएको उल्लेख गर्दै उहाँ भन्नुहुन्छ, “कमैया आन्दोलन र कमलरीका थुप्रै माग मिल्दाजुल्दा थिए । मुक्त भएपछि कमैयाहरूले परिचयपत्रसँगै जमिन पाए तर कमलरीहरूको हातमा परिचयपत्रसमेत छैन । जमिनको के कुरा गर्नु !” नेपाल युथ फाउन्डेसनका क्षेत्रीय कार्यक्रम संयोजक मानबहादुर क्षत्री सरकार र कमलरीबिच भएको सम्झौताको थोरै मात्र सम्बोधन भएको बताउनुहुन्छ । उहाँका अनुसार, अहिले पनि मालिकको घरमा मृत्यु भएका कमलरीको परिवारले न्याय पाएका छैनन् । दोषीलाई कारवाही भएको छैन । बेपत्ता, किशोरी आमा, बलात्कृत भएका कमलरीहरूको मागलाई राज्यले सम्बोधन गर्न सकेको छैन । ‘मुक्त कमैया, कम्लहरी, हलिया र हरवाचरवा सम्बन्धी वस्तुस्थिति अध्ययन प्रतिवेदन, २०७८’ मा मुक्त कमलरी विकास मञ्चको तथ्याङ्क उद्धृत गर्दै कमलरीहरूमध्ये ६१ प्रतिशतले परिचयपत्र पाउन बाँकी रहेको जनाइएको छ । यस्तै, सरकारी दर्ता प्रक्रियामा नै छुट भएका मुक्त कमलरीहरू तीन हजार २९६ जना रहेको मञ्चको भनाइ रहेको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । यसरी ठुलो सङ्ख्याका कमलरीहरूले परिचयपत्र पाउन बाँकी रहेको अवस्थालाई प्रतिवेदनमा ‘निकै ठुलो सरकारी उपेक्षाको द्योतक’ को रूपमा अर्थ्याइएको छ । परिचयपत्र नहुँदा मुक्त कमलरीहरूको पठनपाठनमा समेत प्रतिकूल असर परेको छ । उनीहरूले पाउने गरेको छात्रवृत्ति पनि रोकिएको छ । मुक्त कमलरी विकास मञ्चका पूर्वकेन्द्रीय अध्यक्ष मञ्जिता चौधरीका अनुसार, मञ्चको सिफारिसमा जिल्ला शिक्षा समन्वय समितिले छात्रवृत्तिबापतको रकम उपलब्ध गराउँदै आएको थियो तर विश्वविद्यालय अनुदान आयोगमार्फत दिने भएपछि छात्रवृत्ति रकम पाउन सकिएको छैन । उहाँ भन्नुहुन्छ, “स्नातक तहमा अध्ययनरत २७७ मुक्त कमलरीले छात्रवृत्तिबापतको रकम पाएका छैनन् । यसअघि उनीहरूले वार्षिक १० हजारको दरले पाउँदै आएको रकम पनि गत वर्षदेखि परिचयपत्र नभएको भन्दै दिइएको छैन ।” अनुदान आयोगले ‘अपाङ्गता भएका, दलित, आर्थिक रूपले विपन्न, मुक्त कमलरी र मुस्लिम महिला विद्यार्थीहरूलाई उच्चशिक्षामा छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने सम्बन्धी निर्देशिका, २०७९’ जारी गरेको छ । सो निर्देशिकामा ‘मुक्त कमलरीको हकमा मुक्त कमलरी भएको प्रमाण’ संलग्न गर्नुपर्ने भनिएको छ । तर, अध्ययनरत कतिपय मुक्त कमलरीसँग परिचयपत्र वा प्रमाणपत्र छैन । श्याम श्रेष्ठ संयोजक रहेको अध्ययन समितिले दाङको लावाजुनी कम्लहरी छात्रावास निरीक्षण गर्दा त्यहाँ डिप्लोमा तहमा पढ्ने तीन जना कम्लहरीको बिल्लीबाठको स्थिति भेट्टाएको थियो । उनीहरूका अभिभावक थिएनन् । उनीहरूसँग क्याम्पसमा भर्ना हुने, पढ्ने र खानेबस्ने खर्च नभएको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । मुक्त कमलरी विकास मञ्चका अनुसार, स्नातकोत्तर तहमा अध्ययनरत मुक्त कमलरी ११ जना छन् । विद्यालय तहमा अध्ययन गरिरहेकाहरूको सङ्ख्या दाङमा ३१२, बाँकेमा ५४, बर्दियामा ३७०, कैलालीमा ३६७ र कञ्चनपुरमा १७१ जना गरी एक हजार २७४ जना छ । कैलालीस्थित जोशीपुर गाउँपालिका वडा नम्बर ७ घैइला बौनियाका फूलमति चौधरी ७२ वर्षको हुनुभयो । उहाँको बाबा किसान हुनुहुन्थ्यो । बाजे बितिसकेपछि साहुहरूले ऋणको सूची देखाए । बाबाले ११ बिघा जमिन बेचेर ऋण चुक्ता त गर्नुभयो तर परिवार नै कमैया र कमलरी बन्नुपर्ने स्थिति आयो । यसैले सानै उमेरमा उहाँ धेरै वर्ष गाउँकै बालमसिंहको घरमा कमलरी बस्नुभयो । बिहान बालमसिंहले निद्राबाट ब्युँझनेबित्तिकै फूलमतिलाई उठाउँथ्यो र काममा लगाउँथ्यो । कमलरी छँदा उहाँ धेरै रात भोकै पनि सुत्न पर्‍यो । अध्ययन समितिको प्रतिवेदनमा कमलरीले सङ्घीय सरकारबाट अहिलेसम्म पुनःस्थापनाको कुनै प्याकेज नभेट्टाएको, कमलरी मुक्तिको काम गैरसरकारी संस्थाको हो भन्ने दोषपूर्ण दृष्टिकोण सरकारी निकायमा पाइएको, छात्रावासमा रहेका छात्राहरूलाई दिइआएको छात्रवृत्ति नितान्त अपुग पाइएको, स्नातकोत्तर तहका छात्राका लागि छात्रवृत्ति रकम नै नछुट्ट्याइएको पाइएको उल्लेख छ । कमलरी मुक्तिको घोषणा भए पनि त्यसले सार्थकता पाउन सकेको छैन । यस सन्दर्भमा क्षेत्रीय कार्यक्रम संयोजक मानबहादुरको भनाइ छ, सरकारले मुक्त कमलरीलाई परिचय पत्रको व्यवस्था, पीडितलाई क्षतिपूर्ति, स्कुल जाने पूर्वकमलरीलाई उच्च शिक्षासम्म छात्रवृत्ति र स्कुल छोडेकालाई आयमूलक रोजगारको व्यवस्था गरे मात्र कमलरीलाई मुक्त घोषणा गरेको सार्थक हुन्छ । अभियान जारी छ मुक्त कमलरी विकास मञ्च दाङले २०७९ सालको नवौँ मुक्त कमलरी दिवसलाई विरोधका रूपमा मनायो । सो दिन विभिन्न माग राखी विरोध र्‍यालीको आयोजना गरियो । त्यसमा छुट कमलरीलाई तथ्याङ्कमा समावेश गर्नुपर्ने, सिपमूलक तालिमको व्यवस्था गरिनुपर्ने, छात्रावासमा खानाको व्यवस्था हुनुपर्ने, रोजगारीको सुनिश्चितता हुनुपर्नेलगायत माग गरियो । मुक्त कमलरीहरूले १० बुँदे सम्झौता कार्यान्वयन गर्न माग गर्दै आएका छन् । अहिलेसम्म परिचयपत्र नपाएका कमलरीहरूको परिचय पत्रको व्यवस्था हुनुपर्ने, छात्रवृत्तिको व्यवस्था स्नातकोत्तर तहसम्म लागु गर्नुपर्ने, घरबास नभएका मुक्त कमलरीलाई स्नातकोत्तर तहसम्मै छात्रावासमा बस्न पाउने व्यवस्था गर्नुपर्ने माग गरिएको छ । मुक्त कमलरीहरूका लागि रोजगारी, सिप र जमिनसहितको पुनःस्थापनाको लागि मुक्त कमलरी पुनःस्थापना आयोग गठन गरी मुक्त कमलरीको हत्या, बेपत्ता र यौनहिंसा जस्ता घटनामा गम्भीर अनुसन्धान गरी दोषीलाई कारवाही र पीडितलाई न्याय दिन पनि माग गरिएको छ । कमलरीहरूको क्षमता विकास, सिप विकास र रोजगारीका लागि सरकारले नीति तथा कार्यक्रममै बजेट विनियोजन गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्ने माग पनि छ । सुजाता चौधरी मुक्त कमलरी विकास मञ्चका पूर्व केन्द्रीय सचिव हुनुहुन्छ । उहाँको बाबाले मालिकको खेत अधियामा जोत्नुहुन्थ्यो । मालिकको खेत अधिया लिएबापत सुजाताले १०–११ वर्षको उमेरमा नै कमलरी बस्न पर्‍यो । उहाँको बाबाले मालिकसँग गरेको सर्तका कारण उहाँले स्कुल भने जान पाउनुभयो । किताब, कापी र स्कुल ड्रेस पाउनुभयो । सुजाताले बिहान सबेरै उठेर स्कुल जानुअघि घरको सबै काम सकिसक्नुपर्थ्यो । स्कुलबाट फर्केपछि राति अबेरसम्म पनि मालिकको घरकै काम गर्नुपर्थ्यो । मागका सन्दर्भमा मुक्त कमैया, कम्लहरी, हलिया र हरवाचरवा सम्बन्धी वस्तुस्थिति अध्ययन समितिको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ– कम्लहरीको सबैभन्दा ठुलो माग सिप तालिम र व्यावसायिक/प्राविधिक शिक्षा रहेको देखिन्छ । गैरसरकारी आँकडाअनुसार हेर्दा पनि कम्लहरीको कुल सङ्ख्या १३ हजारभन्दा ज्यादा देखिँदैन । अतः सरकारले चाहेमा यी माग तुरुन्तै सम्बोधन गर्न नसक्ने विषय पनि देखिँदैन । आधारभूत माग पूरा नभएकाले पनि कमलरीहरूको अभियान जारी नै रहेको देखिन्छ । यसका साथै, कमलरी प्रथाको इतिहासबारे प्राज्ञिक अनुसन्धान र लैङ्गिक विश्लेषण गरी मानव तथा समाजविज्ञानका विभिन्न कोणबाट मूल्य निरूपण हुुनुपर्ने देखिन्छ । यसबाट नेपाली महिला इतिहासको रिक्तताको एउटा पाटो भर्नलाई पनि मद्दत पुग्नेछ । सन्धानबाट ‘कमलरी प्रथा : मुक्तिको इतिहास र वर्तमान’ शीर्षकको यो स्टोरी ‘द स्टोरी किचेन’ ले प्रदान गरेको ‘सन्धान फेलोसिप २०२३’ कार्यक्रम अन्तर्गत उन्नती चौधरीले तयार गर्नुभएको हो ।