देउवा–प्रचण्ड मिलनः २० वर्ष टिक्ला त ?

देउवा–प्रचण्ड मिलनः २० वर्ष टिक्ला त ?

४९७ दिन अगाडि

|

०६ कात्तिक २०७९

डंगौरा थारू सखिया नृत्यमा के के हो २२ ख्वाँट ?

डंगौरा थारू सखिया नृत्यमा के के हो २२ ख्वाँट ?

५१४ दिन अगाडि

|

२० असोज २०७९

                    कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिका–३ पिपलाडी गाउँको सखिया नृत्य  । तस्बिरः राजेन्द्रप्रसाद पनेरु, रासस सखिया थारूहरूको दसैँ तथा दीपावलीमा नाचिने नृत्य हो । दसैँ आउनु दुई साता अघिदेखि रातीको खानापछि सखिया गीत सिकाउने मोह्रिन्या (गुरुमा) को घरमा सखिया नाच्ने टोलीका सदस्यहरू गीत सिक्छन् ।  दसैँ सुरु भएपछि दिन डुबेसँगै अर्थात् गोधुली साँझपछि गाउँको अगुवा बरघरको आँगनमा खास गरी एकैजसो पोशाकमा ठाँटिएर गाउँका थारू युवतीहरू जम्मा हुन्छन् । गाउँको घरसंख्या अनुसार नर्तकीहरूको संख्या पनि बढी, थोरै हुने गर्छ ।  मादलेको आगमन भएपछि मादलको तालमा गीत गाउँदै हातको मुजुरा एक आपसमा ठोक्काउँदै नाच्छन् । यो आलेख सखियामा नाचिने मादलको ताल तथा पैँया (चरण)मा केन्द्रित रहेको छ ।  सखिया नृत्यको पृष्ठभूमि सखियामा मादलेहरू आफ्नो मादलमा झप्कनले सजाएर टोपी, गम्छा, कमिज, कछार लगाएका हुन्छन् । नर्तकीहरू सेतो रिवन, रातो झोवन्हा, रातै ब्लाउज तथा सेतो ठेठवा (लुँगी जस्तो पहिरन) एकै किसिमको पहिरन लगाएका हुन्छन् । ठेठवा अड्याउन कम्मरमा बाँधिने पेटी तथा खुट्टाको चप्पल भने फरक फरक हुन्छ ।   पैँया मूलतः गीतहीन सामूहिक नृत्य हो । तर केही गीति पैँया पनि पाइन्छ । त्यस्तो पैँयालाई गिडाहा पैँया भनिन्छ । कुनै कुनै पैँया गीत त श्रृङ्खलित आख्यानमा उनिएको हुँदा त्यस्ता पैँया गीतलाई लोकगाथाको कोटिमा पनि राखिएको छ । पैँया गीत अनेक बिषयबस्तुमा रचिएको पाइन्छ । यसमा रामायण, महाभारत तथा लौकिक जीवनका आख्यान पनि भेटिन्छन् । रावणसँग सम्बन्धित रौंनक पैँया पनि रहेको छ (दिवस र प्रधान (सं), २०६५ः २४४) । यसरी पैँया लाग्दा सखिया गीतकै प्रसङ्ग आउनु पर्छ भन्ने छैन ।                        कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा नगरपालिका–३ पिपलाडी गाउँको सखिया नृत्य  । तस्बिरः राजेन्द्रप्रसाद पनेरु, रासस    अशोक थारूका अनुसार (२०६३ः ६०) सखिया शब्दको प्रार्दुभाव बज्र भाषाको ‘सखी आ !’ शब्दबाट भएको हो । स्मरणीय छ, कान्हाले द्रौपदीलाई समेत सखी भन्थे भने राधा त कान्हाकी सबैभन्दा प्रिया सखी थिइन् । त्यसैले, थारू कान्हाहरू थारू लोक राधाहरूलाई बोलाउँछन्, ‘ओ सखीहरू ! आउ न आजको यस खुसीको अवसरमा नाचौं, गाऔ र एक अर्कामा लीन होऔ ।’ यसरी ‘सखी आ’ भन्दा भन्दै यस लोकनृत्य अर्थात् उत्सवको नाम नै संक्षिप्तमा सखिया हुन आएको हो । जगदीश नारायण सिंह निर्भिकका अनुसार (१९९२ ई.ः १३९) सखिया नृत्यको परम्पराको उद्भवमा मध्यकालीन वल्लभीय प्रभाव हुन सक्छ । जनश्रुतिअनुसार घमण्डी देवले कान्हाका सखी ललिताका गाउँका केटाहरूलाई अभिनय गर्न सिकाएका थिए । अकवरी दरवारका नृत्यकार बल्लभ बृन्दावन पुगेर तिनलाई नृत्यको शिक्षा दिएका थिए । सखियाको पृष्ठभूमिमा यस किसिमको अन्तर्कथा सम्भव छ । सखियाको पृष्ठभूमि रास नृत्य हो । सखिया नृत्यमा ख्वाँट र पैँया सखिया नाचमा मादलको ताल २२ ख्वाँट (चरण) हुने गरेकोमा सोही अनुसार पैँया पनि नाचिन्छ । ‘मोह्रिन्या’ मात्रै होइन, मादल बजाउन सिपालु मादलेहरू पनि हराउँदै गएकाले पैँयासँगै ख्वाँट पनि हराउँदै गएको छ । बर्दिया, मयुरबस्तीका गीतकार एवं सङ्गीतकार सुशील चौधरीले गरेको सखियाको बाइस ख्वाँट (ताल) र पैँया सङ्कलन गरेका छन् । उनी आफ्नो गाउँमा विगत तीन दशकदेखि मादलेको अनुभव सँगालेकाले यो ख्वाँट (ताल) सङ्कलन सम्भव भएको हो । यद्यपि यी २२ ख्वाँट (ताल) उनी एक्लैले बजाउँछन् । यसको चर्चा हुन सकेको छैन ।                                                                                                                                           तस्विरः चुर्णसिंह थारू  थारू समुदायले नाच्ने सखिया, बर्कानाच, लट्ठहवा र मुंग्रहवा नाचको मादलको तालमा धेरैजसो समानता पाइन्छ । यी सबै नाचको सुरुवातमा झ्वाङ ताल बनाइन्छ, जसलाई तान्त्रिक ताल मानिएको छ (चौधरी, २०७२ः ३२) । सखिया, लट्ठहवा र मुंग्रहवा नाचको मादलको तालको मूल शास्त्रीय श्रोत बर्का नाच हो । बर्का नाचमा बर्किमार (महाभारत) गाइन्छ । महाभारतको रचनाकार वेदव्यास मानिए झैं बर्किमारका रचनाकार घनपत गुरुवा रहेको किम्वदन्ती छ । यहाँ सुशील चौधरी (२०७३) बाट सङ्कलित मुख्य ख्वाँट (ताल) र पैँयाको सामान्य चर्चा गरिन्छ । १ झ्वाङ पैँया यो नाच सुरु हुँदा र सकिदा बजाइने ताल हो । यसमा डौघिन डौघिन, फट्टौ नक टौघिन को तालमा मादल बजाइन्छ । झ्वाङ ताल खास गरी पचरा गीत गाउँदा वा गुर्वा बन्दा पनि बजाइन्छ । हरेरी पूजा गर्दा पनि यो ताल बजाइन्छ । यो ताललाई भुतहा ताल पनि भनिन्छ । जहाँ तहीं जतिखेर पायो। त्यतिखेर यो ताल बजाउन नहुने मान्यता रहेको छ । यो ताल शास्त्रीय तालको अति सम्वेदनशील ताल हो । यो तालको मादल बजेपछि धेरैजसो वयस्क पुरुषहरू काम्न र उफ्रिन थाल्दछन् ।  २. घुमैरा एकसरा पैँया घुमैरा एकसरा तालमा डौं डौं डौं घिन, डौं डौं डौं घिनको आवाजमा मादल ठोकिन्छ । यो ताल पैयाको सुरुवाती ताल वा साधारण ताल हो । मादलेहरूले खुट्टा अगाडि पछाडि सार्दै मादलको तालमा नर्तकीहरूलाई उत्साहित गर्दछन् । नर्तकीहरू पनि मादलेको तालमा अगाडि पछाडि निहुरिंदै, उठ्दै मञ्जिरा बजाउँदै, जसरी मादलेहरू अगाडि सर्दै जान्छन्, त्यसरी नै तालमा ताल मिलाएर नाच्दछन् । ३. घुमैरा दुईसरा पैँया डौ नक डौ नक डौं घिनको बोलमा बजाइने घुमैरा दुईसरा ताल पनि सुरुवाती पैँया हो । तर यो तालमा दोहोरो ताल हुन्छ । नर्तकीहरूले दुई पटक निहुरिएर मञ्जिरा बजाउने र एक कदम पछाडि सरेर कम्मर हल्लाउने गर्छन् । ४. नक्टी बुडी पैँया नक्टी बुडी पैँयामा नक टौं घिडौं, नक टौं घिडौं, घन घिडौ घिन घिनको आवाजमा मादल बजाइन्छ । यो पैँयामा मादलेहरू मादलको तालमा नक टौं घिडौं गर्दै दुई तालमा दुई कदम अगाडि बढ्ने र घन घिडौ घिन घिन तालमा अडिएर कम्मर हल्लाउने हुन्छ । नर्तकीहरू पनि मादलेको तालमा ताल मिलाउँदै निहुरिएर मञ्जिरा बजाउँदै दुई कदम अगाडि बढेर मञ्जिरा बजाउने कम्मर मर्काउने हुन्छ । नक टौं घिडौं आवाज नक्टी बुडी (ठट्यौली हजुरआमा) को स्वरमा पनि सुनिने भएकोले यसलाई नक्टी बुडी ख्वाँट भनिएको  हो ।                                                                                                                                            तस्विरः चुर्णसिंह थारू ५. चोल बुडी मड पिए पैँया डौं घिडौ नक घिन, डौं घिडौ नक घिन, डौ घिन, डौ घिनको बोलमा यो ताल बजाइन्छ । यो पैँया लाइनमा र लाइन छिर्ने दुवै तरिकबाट नाच्न सकिन्छ । दुई लाइनमा रहेका नर्तकीहरूलाई आमने सामने उभ्याएर मादलेहरू दुई कदम अगाडि, एक कदम पछाडि गर्दै छिर्ने गर्दछन् । डौं घिडौ नक घिन मादलको स्वर चोल बुडी मड पिएको स्वरमा पनि सुनिने भएकोले यसलाई चोल बुडी मड पिए ख्वाँट भनिएको हो । मड (रक्सी) लागेको व्यक्ति दुई कदम अगाडि, एक कदम पछाडि गर्दै हिँड्ने भएकाले पनि चोल बुडी मड पिए (हिँड बजै रक्सी पिउन) ख्वाँटको नाम भएको हो ।  ६.रेउ लर्को भेर घुमाउ पैँया डौक्क चक्डौ, डौक्क चक्डौ, घुइक्क चक्डौ, घुइक्क चक्डौ, घुइक्क घिन घिनको तालमा यो पैँया बिस्तारै शरीर मौलाएर निहुरिएर उभिएर नाचिन्छ । हरेक नयाँ चरणमा एक कदम अगाडि बढिन्छ । यो घुमैरा पैँया हो । मेर्री (घेरा) मा सी आकारमा शरीर मौलाउँदै नाचिने भएकोले अति सुन्दर देखिन्छ । मादलको ताल फेरेपछि फरक्क फर्केर विपरीत दिशामा उभिएर निहुरिएर नाचिन्छ ।  ७. मुर्गी लरैना पैँया मुर्गी लरैना पैँयामा घिन्टौं टौं नक, घिन्टौं टौं नक, टौं नक घिनको बोलमा मादल बजाइन्छ । यो पैँया अति चर्चित पैँया हो । यो पैँयामा इहरि अङ्गनवा नचटि मैयाँ लाग रे हो ना  बोलमा निहुरिएर झ्याम झ्याम मुजुरा बजाउँदै एक तालमा गीत पनि गाइन्छ । टौं नक घिन तालमा फरक्क फर्किएर मुजुरा बजाइन्छ । दुई लहरमा रहेका नर्तकीहरूले टाउको ठोक्काएर नाच्ने भएकाले मुर्गी लरैना (भाले जुधाउने) पैँया भनिएको हो । ८. महोट्या पैँया महोट्याको अर्थ माहुते हो । टौंँ टौं टौं नक घिन, घिन्टौं घिन्टौं टौं नक घिन यो पैँयामा मादल बज्दा नर्तकीहरूको नृत्य मुद्रा हात्तीको जस्तै हुन्छ । मादलेहरू नर्तकीहरूलाई आफूतर्फ आकर्षित गरी आफ्नो प्रेममा भुलाउन अनेक प्रयत्न गर्दा पनि थारू नर्तकीहरू गजमुद्रामा लीन भई नाचिरहन्छन् । महोटियाँ पैँया ननाचिकन नर्तकीहरूको धित मर्दैन भनिन्छ । यो तालमा ठौ मन चक ढौँ घीन, ठौ मन चक ढौँ घीन तालमा पनि मादल बजाइन्छ (थारू, २०६३ः ६७) । महोट्याको अर्थ माहुते हो । टौंँ टौं टौं नक घिन, घिन्टौं घिन्टौं टौं नक घिन यो पैँयामा मादल बज्दा नर्तकीहरूको नृत्य मुद्रा हात्तीको जस्तै हुन्छ । मादलेहरू नर्तकीहरूलाई आफूतर्फ आकर्षित गरी आफ्नो प्रेममा  भुलाउन अनेक प्रयत्न गर्दा पनि थारू नर्तकीहरू गजमुद्रामा लीन भई नाचिरहन्छन् । ९.एक खुट्टे फोङ्छिरवा पैँया खाली ठाउँको चेपबाट एक खुट्टाले उफ्रदै छिर्नुलाई एकखुट्टे फोङ्छिरवा भनिन्छ ।  फोङछि¥वामा घिन डौ डौ डौ नक, घिन डौ डौ डौ नक, डौ नक डौ नक, डौघिन नघिन घिन तालको मादल बजाइन्छ । मादलेहरू मादल ठोक्दै एक पंक्तिमा कहिले पछाडि, कहिले अगाडि बढिरहेका हुन्छन् । जब मादलेहरू नर्तकीहरूको नजिक पुग्छन्, तब नर्तकीहरूको बिच बिचमा पस्दै कुमले एकले अर्कालाई हल्का ठेल्दै मधुर मुस्कानका साथ कटाक्ष मार्दै अगाडि बढ्छन् ।  १०. टिन टिन ठो पैँया तीन तीन जनाको मादले र नर्तकीहरूको समूहमा नाचिने भएकोले यो पैँया टिन टिन ठो (तीन तीन जना) भनिएको हो । यसमा टौं टौं घिन, टौं नक टौं नक टाँउ टौं घिन सामान्य तालमा उभिएर मञ्जिरा बजाउँदै घुमिन्छ । अर्को तालमा टाउको जोर्दै निहुरिएर मञ्जिरा बजाइन्छ । ११. रगेट्वा पैँया  रगेट्वाको अर्थ हुन्छ लखेट्नु । घिन टौं नक टांै, घिन घिन कन्गिन टौं नक तथा डौ घना घिन डाँै डौँ घना घिन डौँ को धुनमा मादल बजाउँदै मादलेहरू नर्तकीहरूलाई नचाउँदै परसम्म लखेट्छन् । अचानक फटक टौँ घडक नौ फटक टौँ घडक नाँै को धुनमा मादल बजाउँदै फरक्क फर्केर नर्तकीहरूलाई पुनः लखेट्न थाल्छन् । नर्तकीहरू पनि निहुरेर मञ्जिरा बजाउँदै हल्का चालले पछाडि पछाडि सर्दै जान्छन् ।  १२. कन्जोख्वा पैँया कन्जोख्वा पैँयामा नक फटक डौनक, हाँ, डौ घिन घिन डौ नकको बोलमा मादल बजाइन्छ । यो पैँयामा मादलेहरूले बसेर मादल घुँडामा राखेर ताल मिलाउँदै कानतर्फ ईसारा गर्दै ताल बजाउँछन् । नर्तकीहरू पनि मञ्जिरा बजाएर मादललेले जुन कानतर्पm संकेत गरेको छ, त्यहीतर्फ नै बजेको मञ्जिरा कान नजिक लगेर सुनेजस्तो गर्दछन् । त्यसैले, यसलाई कन्जोख्वा ख्वाँट भनिएको हो । १३. गोरपासु पैँया गोरपासु पैँयामा डौनक डौ डौनक डौं घिन नकिन् घिनडौ नक्डौ घिन नकिन्को मादलको बोलमा दुई लाइनमा नाचिन्छ । दुई कदम अगाडि जाने र फनक्क फर्किएर फेरी दुई कदम अगाडि सरेर यो पैँया नाचिन्छ । खुट्टा र कम्मरको तालमा मिलाएर नाचिने ताल भएकोले यसलाई गोरपासु (गोडाको चाल मिलान) पैँया भनिएको हो । यो पैँया नाच्दा सैनिकले परेड खेलेजस्तो देखिन्छ । १४. कुल्वा फट्कना पैँया फट्कना पैँयामा फटौं घिन फटौं घिन, फटौ डौ फटौ घिन तालमा मादल  बजाइन्छ । यो पैँया एकपटक दायाँ अर्कोपटक बायाँ उफ्रेर अगाडि आउने गरिन्छ । यो पैँया रगेट्वा पैँयाको अर्को रूप हो । उफ्रिएर कुलो पार गरेजस्तो नाचिने पैँया भएकाले यसलाई कुल्वा फट्कना पँैया भनिएको हो । १५. धान बैठैना पैँया यो पैँया घिन डौ घिन डौ घिन चक्डौ मादलको तालमा मुजुरा बजाउँदै नाचिन्छ । छुपुछुपु  रोपाइ गरे जस्तै तालमा नाचिने भएकोले यसलाई धान  बैठैना (रोपाइ गरेको) पैँया भनिएको हो । थारू आफू कृषक समुदाय भएकोले होला, आफ्नो कामलाई नृत्यमा प्रतिविम्वित गरेका छन् । १६.मघौटा पैँया ठौं मिन्नक, ठौ चक्डल घिन नक मादलको बोलमा यो पैँया माघी पर्वमा नाच्दा बजाइने तालमा नाचिने भएकोले मघौटा पैँया भनिएको हो । उभिएर दुई लाईनमा खुट्टा मिलाउँदै मुजुरा बजाउँदै मघौटा झ्याउरे गीत पनि  गाइन्छ । मादलको ताल फेरेपछि गीतको ताल पनि फेरिन्छ । काटी खाने पान सुपारी हाँ, फोडी खाने होइन, यति राम्रो भाटुलाई छोडी जाने होइन जस्तो भाकामा आजकाल प्रायः नेपाली शब्दमा थारू लय मिसाएर गीत गाइन्छ । १७. बन्ढुक्या पैँया यो पैँया मादलको तालमा नर्तकीहरूले मुजुरा बजाउँदै बन्दुक ताकेजस्तै गरेर अगाडि बढ्ने भएकाले बन्ढुक्या पैया भनिएको हो । यसमा घिडौ घिडौ नकडौ घिडौ, नक घिन घिन नक, घिन डौनक स्वरमा मादल बजाइन्छ ।  १८.उरन्टा पैँया यो पैँया नाच्दा डोरी खेल्दा उफ्रे जसरी उफ्रेर, अनि निहुरिएर झ्याम झ्याम मुजुरा बजाइन्छ । नाचको ताल उडिरहेको जस्तो देखिने भएकाले उरन्टा (उडेको) पैँया भनिएको हो । डौ डौ नक्टौ डौ डौं नक्टौं, घिन घिन नक्टौ घिन घिन आवाजमा बजाइने मादलको ताल फेर्दा दिशा परिवर्तन गरिन्छ ।                                                                                                                                            तस्विरः चुर्णसिंह थारू १९.भाटु राम राम पैँया  घि डौ डौ डौ डौ, घि डौ डौ डौ डौ, घि डौ घिन डौ घिन घिनको बोलमा बजाइने यो पैँयाको मादलको ताल भाटु राम राम, साली जैबो कि नाई सुनिन्छ । अर्थात् ‘भिनाजु सन्चै छ ? साली जाने कि नाई ?’ भन्ने अर्थ लाग्ने हुन्छ । नर्तकीहरू निहुरिएर मुजुरा छिन् छिन् छिन् छिन् बजाउँदै मुजुरा र पाउ जुधाउने गर्दछन् । मादलको ताल फेरिदा दिशा परिवर्तन गरिन्छ । २०. फोङछि¥वा पैँया दुई लाइनमा नाचिने यो पैँयामा लाइनमा छिर्ने गरिन्छ । निहुरिएर कम्मर हल्लाइ मञ्जिरा बजाउँदै अर्को लाइनमा पुगेर फरक्क फर्केर मञ्जिरा कम्मरमा राखेर बजाउँछन् । अति चुनौतीपूर्ण र अर्को लाइनमा छिर्नुपर्ने भएकोले यो पैँया अति सुन्दर देखिन्छ । यसमा घिन डौ डौ डौ नक, डौ नक डौ नक्, डौघिन नघिन घिनको तालमा मादल बजाइन्छ ।  २१.गाउँ जुहना पैँया फटौ डौ घिन नक, डौ घिन डौ घिनको बोलमा दसैँमा एक गाउँबाट अर्को गाउँ तथा एक घरबाट अर्को घरमा नाच्न जाँदा बाटोमा लाइनमा रहेर नाच्दा यो पैँया बजाइन्छ, त्यसैले यसलाई गाउँ जुहना (गाउँ छिचोल्ने) पैँया भनिएको हो । यसमा मुजुरा बजाउँदै अगाडि जाने संकेत गर्ने र कम्मरमा ल्याएर मुजुरा राख्ने गरिन्छ । जुन घरमा जाने हो, त्यो घरको आँगन पुग्दा ताल फेर्दा फरक्क फर्केर नाचिन्छ  २२. परिउना घुर्कना डौनक घिन घिन, डौनक फट फट, डौनक घिन घिनको बोलमा यो पैँया जसरी परेवा जोडी समागमको बेलामा पोथी परेवालाई आकर्षित गर्न उपक्रम गर्छन्, त्यसरी नै मादलेहरू पनि मादलको तालमा दाँया बाँया जिउ मर्काउँदै मादल बजाउँछन् । नर्तकीहरू पनि त्यही रूपमा पोथी परेवाजस्तै गरी टाउको र कम्मर मर्काउँदै मादलेको पिछा गर्दछन् । त्यसैले, यसलाई परिउना घुर्कना (परेवा बोल्ने) पैँया भनिएको हो ।     र, अन्तमा गाउँ ठाउँ अनुसार सखियाको मादलको ख्वाँट र पैँयामा फरक पर्छ । हालसम्म मादलको २२ ख्वाँट र पैँया चर्चामा रहे पनि त्यो भन्दा बढी हुन सक्ने देखिएको छ । अमेरीकी अनुसन्धानकर्ता भिक्टोरिया मेरी डाल्जेल (२०१५ ई., १८४) ले पनि २२ वटा पैँयाको चर्चा गरेकी छिन्, जुन माथि उल्लेखित पैँयासँग हुबहु मिल्दैन ।  मेरीले आगी छुना, मुर्गिह्वा, ढेकी कुट्ना, गिर्नी, हाँठक् सान मर्ना, टाटुल भाट, मेर्री, चिङ्नी फट्याक उलर्ना, ठ्याकन पकर्ना, झेल झरैना गरी माथि चर्चा गरिएको बाहेक १० नयाँ पैँया नामकरण दिएकी छिन् । त्यसो त सखिया गीतको बाचनमा फरक परेझैँ मादलको तालमा पनि फरक पर्नु स्वाभाविकै हो । मादलको तालको थोरै भिन्नताले पैँयाको नामकरणमा पनि भिन्नता देखिन्छ । यसले मादलको ख्वाँट र पैँयाको सङ्ख्या २२ भन्दा बढी देखिएको हो । माथि सखिया नाचको विभिन्न पैँयाको चर्चा गरिए पनि यी परम्परागत पैँयाअनुसार नाच देखिने अवस्था हाल निकै कम छ । नाच आकर्षक देखाउन मादलको ख्वाँटलाई भिन्न ढङ्गमा ढाल्दै पैँयालाई पनि सखिया नाचका कोरियोग्राफरहरूले आधुनिकतामा बदल्दै गएका छन् ।  सन्दर्भ सूची चौधरी, सुशील (२०७२), थारू लोकजीवन र कलाः एक विमर्श, चली गोचाली, भाद्र, १)५, पृ.३०‐४० । डाल्जेल, भिक्टोरिया मेरी (२०१५ ई.), फ्रिडम, मार्जिन्स, एण्ड म्यूजिकः म्यूजिकल डिस्कोर्र्सेज अफ थारू इथ्निसिटी इन नेपाल, विद्यावारिधि शोध प्रवन्ध, युनिभर्सिटी अफ क्यालिफोर्निया । थारू, अशोक (२०६३), थारू लोक नृत्य ः सखिया र पैंया, लोक संस्कृति, १)१, साउन–पुष, पृ. ६०–६९ ।  दिवस, तुलसी र प्रमोद प्रधान (सम्पा.) (२०६५), थारू लोक वार्ता तथा लोक जीवन, काठमाण्डौः नेपाली लोकवार्ता तथा संस्कृति समाज ।  सिंह निर्भिक, जगदीश नारायण (१९९२ ई.), थारू (जनजातीय) लोक नाट्यः नाच, मानव, २०)२, अप्रिल, जुन, पृ.१३३–१४८ ।  

नेपालबाहेक यी देशमा पनि मनाइन्छ दसैँ

नेपालबाहेक यी देशमा पनि मनाइन्छ दसैँ

५१६ दिन अगाडि

|

१८ असोज २०७९

हिन्दूहरूको महान पर्व दसैँ नेपालमा मात्र नभएर नेपाल बाहिरका देशमा पनि मनाउन थालिएको छ । हिन्दु धर्मावलम्बीहरुले आश्विन महिनाको शुक्ल प्रतिपदाका दिनदेखि नवमी सम्म विभिन्न शक्तिपीठको आराधना गरी दशौँ दिन मान्यजनबाट टिका तथा आर्शिवाद ग्रहण गर्छन् ।   आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा घटस्थापनाको दिन जमरा राखी नवमीसम्म हरेक दिन विभिन्न देवीहरूको पूजा  गरिन्छ ।  प्रतिपदा देखि क्रमशः शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चन्द्रघन्टा, कुष्माण्डा, स्कन्दमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी, सिद्धिदात्री गरी नवदुर्गाको पूजा गरिन्छ ।   नवरात्रीभर सप्तशती  पाठ गरी नव दुर्गा, महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वोतिको विशेष पूजाआजा गरिन्छ । हिन्दुहरुको बाहुल्यता भएका समुदायले नवरात्रीसम्म विभिन्न शक्ति पीठमा पूजा गर्छन् ।   छिमेकी मुलुक भारतका विभिन्न राज्यमा पनि दसैँ मनाइन्छ । भारतमा विशेष गरी नवदुर्गाको पूजा गरिन्छ । सिक्किम, दार्जलिङलगायतका नेपालभाषीको बाहुल्यता रहेको क्षेत्रमा टीका लगाइन्छ । पश्चिम बंगालमा दसैं नव दुर्गा पूजाको आराधना गरेर मनाइन्छ । बंगालमा षष्ठीदेखि पाँच दिनसम्म यो पर्व मनाइन्छ । सप्तमी, अष्टमी एवं नवमीका दिन दुर्गाको पूजा हुन्छ ।   आन्ध्र प्रदेश, तमिलनाडु र कर्नाटकमा दश दिनसम्म दसैँ मनाइन्छ । लक्ष्मी, सरस्वती र दुर्गाको पूजा गरिन्छ। पहिला तीन धन र समृद्धिकी देवी दिन लक्ष्मीको आरधना गरिन्छ भने  दोस्रो तीन दिन विद्याकी देवी सरस्वतीको पूजा गरिन्छ र अन्तिम दिन शक्तिकी देवी दुर्गाको पूजा गरिन्छ । गुजरातमा दसैँको अवसरमा गरबा नृत्य गरिन्छ । गरबा नृत्य यस पर्वको महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। पुरुष एवं महिलाहरू दुईवटा साना–साना रंगाएका  लौरा लिएर संगीतको लयमा आपसमा बजाउँदै घुमेर नृत्य गर्दछन्। त्यस्तै, महाराष्ट्रमा पनि देवीको पूजा आराधना गरेर मनाइन्छ । कश्मीरका अल्पसंख्यक हिन्दूले नवरात्री मनाउँछन् । परिवारका सबै वयस्क नौ दिनसम्म पानी खाएर उपवास बस्छन् । नौ भक्तजनरू नवरात्रीभर माता भवानीको दर्शन गर्न जान्छन् । नवरात्रीमा तालको बीचमा रहेको एउटा माता भवानीको मन्दिरमा दर्शन गर्न जानेको भीड उल्लेख्य देखिन्छ ।   भारतबाहेक बंगलादेश बर्मा, भुटान, श्रीलंका र इन्डोनेसियामा पनि दसैं मनाइन्छ । मनाउने शैली केही फरक भए पनि अधिकांशले नवदुर्गाको पूजा आराधना गर्छन् ।   करिब १ लाख नेपाल भाषी रहेको बर्मामा पनि दसैँ मनाइन्छ ।  नेपाल भाषीको बाहुल्यता रहेको पूर्व राजधानी सहर यांगुन, मन्डला  पिन यु एलवीन, मोगोक, तमु, कलामयो, ताउनगीमा दसैं मनाइन्छ  ।   वर्मापछि बंगलादेशमा पनि दसैँ मनाइन्छ । १६ करोड जनसंख्या भएको बंगलादेशमा १४ प्रतिशत हिन्दु धर्मावलम्बी छन् । त्यहाँ भएका हिन्दु धर्मावलम्बीले नवदुर्गाको पूजा आराधना गर्छन् । बंगलादेश बस्ने नेपालीबाहेक अन्यले भने टीका लगाउँदैनन् ।   त्यस्तै बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको बाहुल्यता रहेको श्रीलंकामा पनि हिन्दूहरूले दसैँ मनाउँछन् । न्युज कारखानाबाट

केपी ओलीको क्षेत्रबाट उम्मेदवारी दिदै गरेका युग पाठकको घोषणा पत्रमा के छ ?

केपी ओलीको क्षेत्रबाट उम्मेदवारी दिदै गरेका युग पाठकको घोषणा पत्रमा के छ ?

५२६ दिन अगाडि

|

०८ असोज २०७९

आगामी निर्वाचनमा स्वतन्त्र उम्मेदवारहरुको पनि लहर चलेको छ । यसै क्रममा चर्चित लेखक युग पाठक पनि देखिएका छन् । आगामी प्रतिनिधि सभा निर्वाचनमा झापा क्षेत्र नम्बर ५ बाट उम्मेदवारी घोषणा गरेका लेखक युग पाठकले ‘उत्स्रवण आन्दोलन’ घोषणा गर्दै चुनावी घोषणा पत्र सार्वजनिक गरेका छन् । एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको निर्वाचन क्षेत्र झापा ५ बाट चुनाव लड्ने बताउँदै आएका उनले नयाँ वैचारिक आन्दोलन सहित निर्वाचनमा होमिएको बताएका छन् । प्रस्तुत छः उनको घोषणा पत्र जस्ताको तस्तै  ।  उत्स्रवण आन्दोलन र उम्मेदवारी (झापा–५) घोषणा  वर्तमान हराएको मान्छेको आत्मविश्वास हुँदैन आत्मविश्वास नभएको समाजको आत्मसम्मान हुँदैन आत्मसम्मान नभएको देशको कुनै सपना हुँदैन ।। खडेरी परेको जमिनले बिरुवा उमार्दैन । विचारको खडेरी परेको समाजले सपना जगाउँदैन । त्यसैले हामी बत्ती बालेर एउटा यात्रामा निस्कँदै छौं । विश्वविद्यालय होस् कि राजनीतिक पार्टीका मञ्च, चोक चौतारो होस् कि संसद् भवन, हामीले हाम्रो समाजमा ज्वलन्त समस्यामाथि सार्थक ज्ञानको बहस नगरेको धेरै भयो । निराशा छ, आक्रोश छ, प्रश्नहरू पनि छन् । तर लिखुरे प्रश्नलाई निराशा र आक्रोशले छोपेको छ । निराशा र आक्रोश किन यस्तो हाबी भयो त रु किनभने हाम्रा प्रश्न पनि ठीक ठाउँमा परिरहेका छैनन् । प्रश्नले समाजको चित्त पक्रिएन भने जवाफ नै नाजवाफ हुन्छ । चित्त फाटेपछि फगत निराशा र आक्रोश मात्रै बाँकी रहन्छ । चित्तमा सपना भर्ने विचारको अँजुलीले हो । हामी सपना नै गलत देखिरहेका छौं भने पक्कै पनि यो विचारको संकट हो । यो संकटको अँध्यारोमा हामीले नयाँ विचारको बत्ती बाल्नु परेको छ । त्यही बत्तीको नाम हो स् उत्स्रवण आन्दोलन। ज्वालामुखीबाट लाभा निस्के जस्तो मानव समाजलाई आजको संकटबाट बाहिर निकाल्ने आन्दोलन नै उत्स्रवण आन्दोलन हो । दार्शनिक संकट उत्स्रवण आन्दोलनको पहिलो निस्कर्ष के हो भने मानव संसार आज दार्शनिक संकटमा छ । आजसम्म विकास र प्रयोग भएका दार्शनिक प्रणालीहरू आजका ज्वलन्त समस्याहरू समाधान गर्न सक्षम छैनन् । संसारभर मानव समाज फगत आक्रोश र निराशामा फँसेको छ । खतरनाक वातावरणीय र मानवीय संकटको तुलनामा आर्थिक, राजनीतिक वा अरू सतहमा देखिएका संकटहरू त केवल रोगका लक्षणजस्ता मात्रै हुन् ।  राजनीति त्यही दार्शनिक संकटमा गाँठो परेकोे छ, समाज व्यवस्था अल्झेको छ । उत्साह हराएको छ, सपना मुर्झाएको छ । भएका दर्शन वा विचारले यो संकट बुझ्न र समाधान दिन सकिरहेका छैनन् । जनताले आत्मबोध त गरेका छन् तर यसको गुह्य कारण बेपत्ता छ । त्यो बेपत्ता संकटको जरा हामीले पत्ता लगाएका छौं । संसारलाई जालभित्र पार्ने त्यो दार्शनिक वैचारिक चक्रव्यूहको नाम हो ः युरो–उपनिवेशी व्यूह । ५ सय वर्ष अगाडि रचना भएको यो राजनीतिक व्यूहले चमत्कारी वैज्ञानिक र प्राविधिक आविष्कार त ग¥यो तर साथसाथै मानव समाजलाई अन्याय, अत्याचार र असमानताको दर्दनाक चक्रव्यूहमा फँसाइ पनि दियो । अनि प्रकृतिको सन्तुलन नै खलबल्याइदियो । संसारलाई उपनिवेश बनाउँदै युरोपले यो व्यूह रचना गरेको थियो । यो व्यूहले हाम्रो मन, मस्तिष्क, र जीवन मात्र होइन, देश नै उपनिवेश बनाइसकेको छ । हाम्रा सपना, जपना, सुख, दुःख, खुसी, निराशा सबै यही व्यूहले उत्पादन गरिरहेको छ । हाम्रो आफ्नो स्वत्व नै छायाँमा परेको छ, विषादमा डुबेको छ । आफ्नो भूमिमा सपना नै देख्न नसक्ने अनुभूतिले ग्रस्त युवाले विदेशकै सपना सजाउन थालेको धेरै भैसक्यो । यो देशमा केही हुँदैन भन्ने त थेगो नै भैसक्यो । देशलाई आफैं बनाउने कुनै सपना नभएको देशमा भ्रष्टाचारको बिगबिगी हुनु अस्वाभाविक होइन । सिमानाले होइन, सपनाले देशको अस्तित्व बनाउँछ । जब जमिनमा टेकेको, जनताको जीवनमा जरा गाडेको र प्रकृतिसँग मितेरी गाँसेको सपना हुँदैन, तब मानचित्रमा हुँदाहुँदै पनि मान्छेले देश हुनुको अनुभूति गर्दो रहेनछ । त्यसैले सत्ता, शक्तिमा पहुँच हुनासाथ राज्यकोष दोहन गर्ने र भ्रष्टाचार गर्ने रोगले मान्छे ग्रस्त हुँदो रहेछ । मानौं, ऊ हतार–हतार भेटे जति चीज पोको पारेर कतै भाग्ने तयारी गरिरहेको छ । कृषि समाप्त हुने क्रममा छ । विदेशबाट ल्याएको रेमिटेन्सको पैसाले विदेशबाटै खानेकुरा आयात गरेर खानुपर्ने त्रासद् देश बनाइसकेका छौं हामीले । विचारको हिसाबले त नेपालमा लामो समयदेखि कृषि उन्मूलन कार्यक्रम नै चलिरहे जस्तो लाग्छ । हाम्रो उत्पादन नगण्य छ, आयातको अंक भयावह छ । के यस्तो देशले नयाँ पुस्ताको निम्ति सपना फुलाउन सक्छ रु सक्दैन र सकिरहेको पनि छैन । कल्पना गरेर ल्याउँदा यो देशको भविष्य खतरनाक मोडमा उभिएको छ । मानौं, युद्ध वा प्राकृतिक विपद्ले रेमिटेन्सको स्रोतमा धावा बोल्यो । हाम्रो अवस्था के होला रु आधा करोडभन्दा बढी मान्छे विदेशमा छन् । उनीहरू फर्कनु परेको घडी के होला रु उनीहरू निष्क्रिय र बूढो शरीर मात्र होइन, आक्रोशित र निराश मन पनि सँगै लिएर फर्कनेछन् । पैसाको स्रोत त सुक्छ नै, बाँझो र विषादीले जर्जर बनाएको जमिनबाट अचानक सबैलाई पुग्ने अन्न त उब्जँदैन । जहाँबाट हामी अन्न आयात गरिरहेका छौं, त्यहीँ खडेरी वा कुनै कारणले कम उत्पादन भैदियो भने रु आजको विश्व–व्यवस्था ९युरो–उपनिवेशी व्यूह०ले यस्ता संकट संसारभरि उब्जाइरहेको छ । यसको सबैभन्दा पहिलो शिकार नेपालजस्तै पराश्रित, परामुखी र परनिर्भर देश नै हुने हुन् । युरो–उपनिवेशी व्यूह ले संसारकै मानव–जगत्लाई भीरको डीलमा पु¥याएर छाडिदिएको छ । वातावरणीय संकट चरम छ । केही महिनाको खडेरी, तापमान वृद्धि र डढेलोले नै आज युरोप, अमेरिकालाई आच्छु–आच्छु पारिदिएका छन् । बेलायतको थेम्स नदी, जर्मनीको रायन नदी, अमेरिकाको कोलोराडो नदीहरू सुकेर भयानक संहारको संकेत गरिरहेका छन् । युक्रेन युद्ध होस् वा वातावरण्ीाय संकट, संसारकै अर्थतन्त्रमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव परिरहेको छ । प्रकृति र मान्छेको जीवनमा आइरहेको संकट त झनै कहालीलाग्दो छ । प्रकृति बनाम मान्छे, संस्कृति बनाम संस्कृति, धर्म बनाम धर्म, देश बनाम देशको अपरिमित द्वन्द्वको सिद्धान्त युरो–उपनिवेशी दर्शनकै उपज हो । यो घर्षणको सिद्धान्तले मानव–जगत् मात्र होइन, प्रकृति नै भयानक ठूलो शोषण, दोहन र उपनिवेशको सिकार भयो । यसबाट बाहिर निस्कन हामीले आन्तरिक रूपमा प्रकट भएका विविध उपनिवेशी ज्ञान र राजनीतिबाट आफूलाई लाभाजस्तै बाहिर निकाल्नु पर्नेछ, अर्थात् उत्स्रवण गर्नुपर्ने छ । हामीले लामो समयदेखि निर्माण र अभ्यास गरेको राज्य–सत्ता युरो–उपनिवेशी व्यूहकै हिस्सा भएको हुनाले यसले पनि अनेक आन्तरिक उपनिवेशको रचना ग¥यो । प्रकृति, विविध समुदाय र महिलामाथि उपनिवेशी शासन चलाएर यसले परिवार, समाज र देशभित्रै अनेकन परस्पर विरोधी भिन्नताहरू सिर्जना ग¥यो । हामीले आन्तरिक उपनिवेशबाट मुक्त गरेर सबै हातहरू र सबै साथहरू नजोड्ने हो भने युरो–उपनिवेशी व्यूहबाट बाहिर निस्कने शक्ति पुग्दैन । त्यसैले यो दार्शनिक संकटबाट बाहिर निस्कनका निम्ति यो व्यूह चिन्ने नयाँ ज्ञान, नयाँ वैज्ञानिक दर्शन÷विचारको आवश्यकता छ र त्यही ज्ञान÷विचारको उज्यालोमा नयाँ राजनीति र नयाँ समाज स्थापना गर्नुको विकल्प छैन । अब त यो शासकीय अहंकार वा शक्तिको मात्रै कुरा रहेन, प्रत्येक व्यक्ति र प्रकृतिको अस्तित्वको सवाल हुन आयो । आफ्नो वर्तमान, आफ्नो स्वत्व नक्कली राजनीतिबाट जोगिन सक्कली राजनीति चाहिन्छ । नक्कली विकासबाट जोगिन सक्कली विकास चाहिन्छ । भूत र भविष्य चिन्न, वर्तमानको बोध चाहिन्छ । नक्कली राजनीति र विकासको बोझले नेपाल थिलथिलो भएको छ । नेपाली जनता निराश छन् । यी बोझ, यी निराशाबाट बाहिर निस्कन नेपाली जनताले नयाँ विचार र नयाँ चेतनाको ज्योति खोजेका छन् । आफ्नो स्वत्वको अनुभव हुनका लागि आफ्नो माटोको सुगन्ध चाहिन्छ । हामी उत्स्रवण आन्दोलनमार्फत् त्यही ज्योति संसारभर बाल्न खोजिरहेका छौं । युरोपबाट आयातित राजनीतिक विचारले धेरै परिवर्तनका निम्ति सकारात्मक योगदान ग¥यो । तर यसले निरन्तर संसारलाई उपनिवेश बनाइराख्ने प्रपञ्च पनि सँगसँगै ग¥यो । त्यसैले संसारै संकटमा पर्दा हामीले सोच्नुपर्ने भयो, हाम्रो स्वत्व के हो रु विकासे साँढे देखाएर हामीलाई अविकसित साबित गर्ने । पुँजीवादको भूत देखाएर हामीलाई भूतकालको नागरिक तुल्याउने । हामीलाई भूतकालमा ठेगान लगाएर युरोप अमेरिकामा भविष्य देखाउने । यो दार्शनिक प्रपञ्चबाट बाहिर निस्केर हामीले आफ्नो वर्तमानमा ठेगाना खोज्नुपर्ने भएको छ । हाम्रो स्वत्व र पहिचानमा खडा भएर आफ्नो भविष्यको रेखाङ्कन आफैं गर्ने नयाँ विचार खोज्नुपर्ने भएको छ । भविष्य भनेको बनाउने कुरा हो । आजको युरोप अमेरिका न त हाम्रो भविष्यको चित्र हो, न त उनीहरूकै भविष्य हो । वर्तमान चिन्ने र भविष्य बनाउने कुरा त सधंै एउटा रचनात्मक र सिर्जनात्मक प्रक्रिया हुन्छ । तर भूतकालको नागरिकले न वर्तमान चिन्छ, न त भविष्यकै खाका कोर्न सक्छ । ऊ युरोपको ऐनामा आफ्नो अनुहार खोज्दाखोज्दै मानसिक रोगी पो हुन्छ । हाम्रो सारा विकासको नारा, वैदेशिक लगानी, ऋण र अनुदानको खेल त आफूलाई हराएर अरुको फोटोमा आफ्नो अनुहार खोज्ने भ्रमको दन्तेकथा पो रहेछ । त्यसैले अब सबैको शीर उठाऔँ । प्रकृतिको शीर उठाऔँ, जग्गा–जमिनको शीर उठाऔँ, नदी–नालाको शीर उठाऔँ, वनजंगलको शीर उठाऔँ, जडीबुटीको शीर उठाऔँ, स्थानीय ज्ञानको शीर उठाऔँ, किसानको शीर उठाऔँ, आदिवासी र जनजातिको शीर उठाऔँ, दलित र महिलाको शीर उठाऔँ, थारु र मधेसीको शीर उठाऔँ, सबै–सबै उत्पीडित, अल्पसंख्यक, सीमान्तकृत, पिछडा वर्ग र समुदायको शीर उठाऔँ । सबै धार्मिक समुदायको शीर उठाऔँ, गरिब किसान–मजदुरको शीर उठाऔँ, अर्थात् सारा देशको शीर उठाऔँ । सबै समुदाय र सबै हातहरु जोड्न, सबैको श्रम र पसिना जोड्न, सबै जमिन र मन जोड्न, अब पनि हामीले पहल नगर्ने हो भने युरो–उपनिवेशी चक्रव्यूहबाट यो देश उत्स्रवण गर्न सक्दैन । ठूलो उपनिवेशी व्यूहबाट निस्कन हामीभित्रैका आन्तरिक उपनिवेशी जञ्जाल तोड्नैपर्छ । देशको वर्तमानमा जरा फैलाएर उभिने हो भने सबैको शीर उठाउनैपर्छ । नयाँ विश्वदृष्टि निर्माण अभियान पुरानो विश्वदृष्टि बदल्ने तागत नयाँ विश्वदृष्टिसँग मात्रै हुन्छ । सपना देख्ने तागत सिर्जनशील मस्तिष्कमा मात्रै हुन्छ । अरूजस्तै बन्ने सपना, सपना नै होइन । आफूजस्तै बनेर केही नयाँ सिर्जना गर्ने सपना नै वास्तविक सपना हो । सिर्जनशीलता र स्वप्नशीलतामा नै वास्तविक सुख र आनन्द हुन्छ । हामीले सिर्जनशील भएर नसोचेको कति भयो रु अरूजस्तै बन्ने होडमा आफ्नो वर्तमान गुमाएको कति भयो रु पुरानो विश्वदृष्टिको चक्रव्यूहमा परेर समाजको प्रयोगशील र स्वप्नशील चरित्र गुमाएको कति भयो रु हामी अझै पनि स्वीटजरल्यान्ड वा सिंगापुर हेरेर दुःखी छौं । अझै पनि लि क्वान यु वा अरू कुनै हिरो सम्झेर आफैंलाई नतमस्तक तुल्याइरहेका छौं । हामी आफैंले आफैंलाई चिन्न नसकेको कति भयो रु यस्तो लाग्छ, मानौं हाम्रा हरेक बच्चा गर्भदेखि नै हातमा डिभी भिसाको निवेदन बोकेर यो धर्तीमा च्याहाँ गर्न आइरहेका छन् । जवानहरू मानौं यस्तो छाति हुर्काइरहेछन् जो फगत विदेशी सेनामा भर्ती हुनकै लागि कुनै फिता खोजिरहेछ । देश भनेको जनता हो । जनताको सपना नै जब विदेश हुन्छ, देश कहाँ हुन्छ रु यी सबै युरो–उपनिवेशी व्यूहले उत्पादन गरेको जिनिस हो । सपना जब कुनै चिनियाँ कम्पनीको उत्पादन हुन्छ, त्यो सपना जुनसुकै बेला कुनै न कुनै सिमानामा अल्झिएरै समाप्त हुन्छ । त्यसैले वर्तमानमा खडा हुने हिम्मत गरौं । राजनीति केही हो भने जनताको सामूहिक र संगठित आवाज हो ।  राजनीतिलाई जनताकै राजनीति बनाउन अब पहल गर्नैपर्छ । राजनीति कसैले ठेक्का हालेर पाउने कुनै अवसर होइन । राजनीति कसैको पैत्रिक सम्पत्ति पनि होइन, जो वंशजका आधारमा पाउने कुरा हो । राजनीति त वर्तमानको कर्मको कसी हो । जनताले राजनीति छाम्न, परख गर्न पाउनु पर्छ । पाएनन् भने त्यो राजनीति नै हैन । आम जनतालाई हामी आह्वान गर्न चाहन्छौं, तपाईंको भागको राजनीति तपाईं स्वयम् गर्नुहोस् । राज्यलाई आफ्नो राजनीति अनुकूल हिँडाउन सधंै पहल गर्नुहोस् । शीर उठेको समाजले मात्र आफ्नो राजनीति आफैं गर्न सक्छ । एक जना मात्र मान्छे तपाईंको घर, समाज वा देशमा शीर झुकेको अवस्थामा छ भने तपाईंको घर, समाज वा देश कहिल्यै स्वस्थ र सबल हुँदैन । प्रकृति, मान्छे र ब्रम्हाण्ड सबै एक अर्कामा अन्योन्याश्रित रूपमा जोडिएका छन् । प्रत्येक चीज प्रत्येक चीजसँग जोडिएर मात्रै अस्तित्वको रचना हुन्छ । एकको विरुद्ध अर्को होइन, सबै सबै एक अर्कासँग जोडिएर नै ब्रम्हाण्डको रचना भएको हो । त्यसैले सबैको शीर उठेको समाज बनाउन जरुरी छ । अब हामी यस्तो महान् राजनीति बनाऔँ कि सबैको शीर उठेको समाज निर्माण गर्ने हाम्रो उद्देश्य होस् । अनि मात्र हामी एउटा सुखी, समृद्ध र रचनात्मक समाज बनाउन सक्छौं । एकको विरुद्ध अर्को भिडाउने युरो–उपनिवेशी विश्वदृष्टिबाट अब हामी लाभाजस्तै उम्लेर बाहिर निस्कौं र त्यसपछि लाभाजस्तै जमेर एउटा सुन्दर संसारको निर्माण गरौं । उम्मेदवारीको रहस्य दार्शनिक जवाफ नै वास्तविक प्रश्नको जवाफ हो । त्यसैले केही दार्शनिक सवालमा मन्थन गर्नु जरुरी भयो । यस सन्दर्भमा विस्तृत घोषणापत्र छिटै पुस्तकका रूपमा तपाईंको हातमा हुनेछ । त्यसले पनि पुग्दैन, नयाँ–नयाँ ठेली लेख्न र नयाँ विश्वदृष्टि निर्माणमा योगदान गर्न धेरै सिर्जनशील मस्तिष्कहरू सक्रिय हुनेछन् भन्ने विश्वास गर्नुपर्छ । यहाँनेर सवाल उठ्छ स् पुरानो वैचारिक पृष्ठभूमिमा बनेको संसद्मा उम्मेदवारी किन रु उसै पनि दलीय व्यवस्थामा एक जना स्वतन्त्र सांसदको भूमिका कति प्रभावकारी होला रु प्रश्न यो पनि छ । हामी के स्पष्ट गर्न चाहन्छौं भने उत्स्रवण आन्दोलनअन्तर्गत एक स्वतन्त्र उम्मेदवारी वा एक आवाजको भूमिका अहम् छ । वैचारिक अन्धकारमा छटपटाइरहेको दुनियाँमा यो एक बत्ती बाल्नु सरह महत्त्वपूर्ण छ । हामीले परिकल्पना गरेको दार्शनिक दृष्टि अनुरूप यो देश र संसारलाई नै हिँडाउन केही समय पक्कै लाग्छ । तर बत्ती कहीँ न कहीँबाट बाल्नैपर्छ । त्यसैकारण हामी पूर्व झापाबाट बत्ती बाल्न सुरु गर्दैछौं । यो बत्ती तुरुन्तै देशभरि र संसारभर बाल्न हामी प्रयत्न गर्नेछौं । जसलाई जहाँबाट बत्ती बाल्ने जुनून पैदा हुन्छ, त्यहीँबाट बत्ती बाल्न कुनै छेकथुन हुनेछैन । आलोचनात्मक र रचनात्मक हुने नैसर्गिक अधिकारसमेत प्रयोग गर्ने स्वतन्त्रता पनि सबैमा हुनेछ । यसैलाई जनताहरूको राजनैतिक स्वतन्त्रता भनिन्छ । हामी हुर्कनेछौं, बढ्नेछौं  र एउटा महान् सपनाको सन्देश संसारलाई दिन सफल हुनेछौं । तीन अभियान १ स्थानीय ज्ञानको शीर उठाऔँ मोबाइलको स्क्रिनमा हजारौं घण्टा घोप्टिएर हामीले अमेरिकी कम्पनीहरूलाई धनी बनाइसक्यौं । अब जनताको ज्ञानलाई तिनै सामाजिक सञ्जालमार्फत् भाइरल बनाऔं । फेसबुक पोस्ट, ट्विट, टिकटक जे बनाए पनि हुन्छ, तर हाम्रो परिवारभित्र भएका रैथाने ज्ञानलाई भाइरल बनाऔं । हाम्रा पनि ज्ञान छन् । कुनै ज्ञान ठूलो र कुनै सानो हुँदैन । संसारभर बनेका ज्ञान साझा हुन् । युरो–उपनिवेशी व्यूहले हाम्रो ज्ञानलाई पिछडा भन्यो । अब हामी भनौं, हामीसँग पनि पाइला–पाइलामा ज्ञान छ, हामी पिछडा होइनौं । यो नै हाम्रो वर्तमानमा उभिने औजार हो । हाम्रो वर्तमानको खोजी हो । यसैमा जोडेर ‘हामी पनि सोच्न सक्छौं’ अभियान चलाऔं । आफ्नै ठाउँमा गर्न सकिने अनेक कुरा हुन्छन् । समाजलाई स्वस्थ र सुन्दर बनाउने नयाँ–नयाँ उपाय हामी नै खोज्न सक्छौं । शिक्षक तथा विद्यार्थी साथीहरू प्रत्येक विद्यालय तथा कलेजलाई वास्तविक रैथाने चिन्तनगृह ९त्जष्लप९त्बलप० बनाउनुहोस् । स्थानीय जनप्रतिनिधि साथीहरू, तपाईंका प्रत्येक कार्यालयलाई सिर्जनशील काम गर्ने विश्वविद्यालय बनाउनुहोस् । प्रत्येक पार्टीका कमिटी, गाउँटोल सबैले आफ्नो समाज आफैं बनाउने उपाय सोच्नुहोस् । हामी सबैले बल नगर्ने हो भने केही वर्षमै यो देश ठूलो संकटमा फस्नेछ, त्यतिखेर हामी सबै भूकम्पले भुइँमा ल्याइपु¥याएका निरीह मानिसजस्ता हुनेछौं । हाम्रा रचनात्मक उपायहरू सकिने जति आफैं लागू नगरौं, राज्यलाई पनि गर्न बाध्य पार्ने आन्दोलन सिर्जना गरौं । एउटा नयाँ आन्दोलन, सपनाको आन्दोलन । आन्दोलन, आन्दोलन र आन्दोलनको आँधीबेहरी उठाऔं । २ जन–जनको शीर उठाऔँ युरो–उपनिवेशी ज्ञान–सत्ताको चक्रव्यूहमा परेका संसारका सबै सत्ताहरूले तह–तहका उपनिवेश निर्माण गरेका छन् । भूमि मात्र होइन, समुदाय तथा प्रत्येक व्यक्तिको चित्त, व्यक्तित्व र शरीरलाई समेत उपनिवेश बनाएर शोषणको सत्ता चलाएका छन् । यस्ता सत्ताहरूले शीर झुकाएका समुदायहरू, महिला, गरीब, किसान सबैको शीर उठाउन प्रत्येक समाजले आफैं जागरुक हुनुपर्छ । शीर झुकेका मानिसहरू हुनु भनेको समाज बिरामी हुनु हो । बिरामी समाजको आफ्नो स्वत्व हुँदैन । आफूभित्रको उपनिवेश खारेज नगरेसम्म अन्तराष्ट्रिय उपनिवेशकारी सत्तासँग लड्न सकिन्न । त्यसैले जन–जनको शीर उठाउने अभियानमा प्रत्येक ठाउँ र प्रत्येक मान्छे आफैं लागौँ । ३ प्रकृतिको शीर उठाऔँ युरो–उपनिवेशी व्यूहले भन्ने गरेको पुँजीवाद वास्तवमा सीधासाधा पुँजीको विकास गर्ने विचार होइन । यो पुँजीवादको नाभीमा नै युरोपले संसारभर लुट मच्चाएर रचेको उपनिवेशकारी विचार छ । त्यसैले यो पुँजीवाद संसारभर जहाँ–जहाँ पुग्यो, त्यहाँ–त्यहाँको स्थानीयता समाप्त पा¥यो । ९हाम्रा अमूल्य सभ्यता नष्ट ग¥यो र संसारभरको स्रोत–साधन दोहन गरेर भीमकाय पुँजीवादी सत्ता खडा ग¥यो । यसले विकासको नाममा प्रकृतिको यति विनास ग¥यो कि आज मानव स्वयम् अस्तित्वको संकटमा खडा छ । त्यसैले प्रकृतिको शीर उठाउने, प्रकृतिमैत्री कृषि प्रणाली ९हाम्रा परम्परागत ज्ञानमा आधारित खेती प्रणाली० मार्फत् रैथाने ९अर्गानिक० खाना र स्वस्थ जीवनको आधार निर्माण गर्ने अभियान हामीले नेपालबाटै सुरु गर्नु पर्नेछ । तत्कालीन राजनीति वैचारिक प्रणालीहरू जेजस्ता भए पनि माथि उल्लेख गरिएका धेरै कामहरू सुरु भैसकेका पनि छन् । विचार ठीक ठाउँमा पार्ने बित्तिकै यी कामले गति पाउँछन् र परिणाम निकाल्छन् । त्यसैले तत्कालीन राजनीति पनि जनताको ज्ञान, सीप, शील्प, श्रम र शक्तिको शीर उठाउने विचारकै बत्ती बालेर सुरु गर्नुपर्छ । हामी जुन ठाउँमा छौं, त्यहीँबाट थाल्नु नै वास्तविक थालनी हो । तर दुई दिन, दुई महिना वा दुई वर्षमै ठूलो परिवर्तन आउने छैन । त्यसैले हामी जहाँ जसरी बाँचिरहेका छौं, त्यहीँबाट उत्स्रवण अर्थात् लाभाजस्तै उम्लेर उठ्दै जाने हो । जहिलेसम्म हाम्रो विचार जमेर ठोस भैरहन्छ, यो सम्भव छैन । नयाँ विचारको शक्तिमार्फत् व्यावहारिक हस्तक्षेपसँगै उम्लिने, पग्लिने र यो चक्रव्यूहबाट राँको बाल्दै बाहिर निस्कने हो । त्यसैले हामीसँग भएको संसद्मा विचारको हस्तक्षेप गर्नु जरुरी भयो । जनताको राजनीतिलाई जनताकै घरदैलोमा पु¥याउने, जनताकै रैथाने सत्ताहरू स्थापना गर्ने र भुइँको शक्तिबाट संसारमा हस्तक्षेप गर्ने कामका निम्ति हामी झापा क्षेत्र नं। ५ मा चुनाव लड्ने छौं । निदाइरहेको र बेकम्मा भैरहेको संसद्लाई जगाएर असफल राजनीतिलाई जनताको सेवामा सक्रिय हुने राजनीतिमा बदल्ने छौं र जनतालाई राजनीतिक स्वतन्त्रता दिलाउन भगीरथ प्रयत्नमा जुटेका छौं । तत्कालीन एजेन्डाहरू १। कृषिलाई पहिलो प्राथमिकतामा राखिनु पर्छ । कृषिको आधुनिकीकरण नामको नक्कली कार्यक्रममार्फत् हालसम्म कृषिलाई ध्वस्त पारिएको छ । खानेकुरामा परनिर्भर समाज निर्माण गरिएको छ । आधुनिकताको नाममा किसानलाई निरन्तर अपमान गरिएको छ । खाने कुरामै परनिर्भर देश, कहिल्यै स्वाधीन हुन सक्दैन । त्यसैले किसानको शीर उठाउने र कृषिलाई प्रथम महत्त्व दिने विचारअन्तर्गत समाज र राज्यको चरित्र बदल्नु पर्छ । मोन्सान्टो जस्ता कर्पोरेटहरू संसारबाट उन्मूलन गरिनु पर्छ । कृषिलाई जनताको अधिकारको रूपमा स्थापित गर्नुपर्छ । कृषि भनेको विकसित हुनुभन्दा पहिलेको अविकसित समाजको विशेषता होइन । मानव समाजको अस्तित्वको पहिलो आधार हो । नेपालबाट पनि कृषिको कम्पनीकरण बन्द गरिनुपर्छ । कागजी झमेला हटाएर कृषि र किसानलाई राज्यले सीधै लगानी गर्नुपर्छ । कृषिमा सामुदायिक लगानी र पहल जुटाउने किसानलाई राज्यले सीधै सघाउनु पर्छ । कृषिमा सोचदेखि व्यवहारसम्म आमूल परिवर्तन हाम्रो प्राथमिक एजेन्डा हुनेछ । यसका निम्ति हामी सुरुदेखि नै लड्नेछौं । सबै पार्टी र राज्यका निकायले यो माग स्विकार गर्नैपर्ने स्थिति हामी ल्याउनेछौं । २। आफ्नो धर्तीमा अवसर नदिएपछि धेरै जनता वैदेशिक रोजगारीमा जान बाध्य भए । यो स्थिति उल्ट्याउन हामीले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र आफ्नै खुट्टामा उभिने देश बनाउनै पर्छ । तर तत्कालै पनि रेमिटेन्सको जो राजनीति चलिरहेको छ, त्यसलाई बदल्न जरुरी छ । रेमिटेन्सको पैसाले देश चलाउने, भन्सार उठाउने, आयात गरेका सामानमा थप कर लगाउने, बैंकले त्यही पैसामा छेलोखेलो गर्ने, जीडीपीमा हिसाब निकाल्ने तर त्यही रेमिटेन्स कमाउन जानका लागि ऋण, मिटर ब्याज, दुःख, आँसु चैं श्रमिक जनताले एक्लै बेहोर्नुपर्ने रु यो उल्टो व्यवस्था हो । रेमिटेन्स कमाउने सबै जनतालाई आधारभूत ऋण राज्य र यसका निकायले आफैं दिनुपर्छ । अनि हालसम्म बेहोर्नुपरेको सबै मिटर ब्याज तत्काल मिनाहा गर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । उनीहरूले पठाएको रेमिटेन्सलाई बैंकहरूले पैसाकै छेलोखेलो मात्रै गर्ने धन्दामा लगाउन सक्ने, तर राज्यले त्यसलाई उत्पादनशील काममा लगाउन पहल किन नगर्ने रु हामी यो उल्टो व्यवस्थालाई सुल्टो पार्ने राजनीति र नीति बनाउन जोडदार धमाका उत्पन्न गर्नेछौं । ३। देश छ भने कोही किन सुकुम्बासी हुने रु देश भनेको साझा कर्मथलो हो । कोही भूमिपति र कोही भूमिहिन हुने देश हुँदैन । कि सबै जमिन देशको कि जनताको । त्यसैले ऐतिहासिक र प्राकृतिक विपत्तिका मारले भूमिहिन सुकुम्बासी बनाइएका सबै जनतालाई सुकुम्बासी हुनुको दुःखबाट एकैपटक मुक्त गरिनुपर्छ । तिनै जनताको शक्तिले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र स्वाधीन देश बनाउनुपर्छ । यो राजनीतिक निर्णयका निम्ति हामी निरन्तर दबाब बनाउनेछौं । ४। विदेशीका सामु हात पसार्ने होइन, जनताको सामु अँगालो फैलाउने देशको मात्रै प्रगति हुन्छ । विकासका नाममा ठूला प्रोजेक्टको मात्रै नक्सा कोर्ने र ऋणमाथि ऋणको बोझ जनताको थाप्लोमा हाल्ने राजनीति अब फेर्नुपर्छ । जनता र राज्यको बीचमा आदानप्रदानको राजनीति बनाएपछि जनताकै पहल र राज्यको अभिभावकत्वमा हाम्रो प्रगति हामी आफैं गर्ने हो । यसले मात्र जनतालाई वास्तवमै सार्वभौम नागरिक बनाउँछ । ५। स्थानीय स्रोत, स्थानीय ज्ञान, स्थानीय उत्पादनमा जोड दिनुपर्छ । संसारबाट सिक्ने र चाहिने ज्ञान तथा साधन ल्याउने छँदैछ । तर एउटा शीर उठेको समाज र देशले मात्र संसारबाट सिक्न र आफ्नो भविष्यको खाका आफैं कोर्न सक्छ । शीर निहुरिएको समाज सिर्जनशील हुँदैन । हामी स्थानीय ज्ञान, स्रोतसाधन र स्थानीय उत्पादनको शीर उठाउने अभियान चलाउनेछौं । ६। शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार मौलिक अधिकार हो । राज्य र समाज मिलेर सबैलाई शिक्षा र स्वास्थ्यको अधिकार ग्यारेन्टी गर्न रचनात्मक आन्दोलन चलाउनेछौं । ७। स्कूल कलेजबाट उदाउँदो पुस्ताको शीर उठाउँ । शिक्षालाई दबाब र अपहेलनाको होइन, सिर्जनाको आधार बनाऔं । शीर उठेको नयाँ पुस्ता वैज्ञानिक हुन्छ, दार्शनिक हुन्छ, विचारक हुन्छ, कर्मशील उद्यमी हुन्छ र देश काँधमा बोकेर उभिन्छ । घरघरबाट शरिर, मन र उत्पादकत्वको उपनिवेशबाट मुक्त गरेर महिलाको शीर उठाउँ । शीर उठेका महिलाले घर, परिवार, समाज र देशलाई जुरुक्कै उचाल्ने तागत राख्छन् । छरछिमेक, संघसंस्था र राज्यबाट उपनिवेशकारी विचार र व्यवस्था हटाउँदै सबै उत्पीडित समुदायको शीर उठाउँ । उँचनीच, भेदभाव र उत्पीडन हटाएपछि पुरै समाजको शीर उठ्छ । हातमा हात, साथमा साथ जोडिन्छ । प्रकृति, जलजमिन, वन, कृषिलाई उपनिवेशकारी दमनबाट मुक्त गरौं । प्रकृतिको पनि भाषा हुन्छ, आदानप्रदान हुन्छ । मान्छेको निरन्तर दमनविरुद्ध प्रकृति जाग्न थालिसक्यो । तीन हप्ताको खडेरीले नै युरोप, अमेरिकालाई थला बसालिदियो । त्यसैले ढिलो नगरी अब प्रकृतिको शीर उठाउँ । स्थानिय ज्ञान, सीप, शील्पको शीर उठाउँ । किसान र श्रमिकको शीर उठाउँ । स्थानीय कला, संस्कृतिको शीर उठाउँ । त्यसभित्र भएका उपनिवेशकारी, विभेदकारी विचार र व्यवहार हटाएर स्वस्थ जग बनाउँ । त्यही जगमा उभिएर संसारको ज्ञान अपनाउँ । राज्य, समाज र प्रत्येक परिवारले कृषि र किसानको महानतामा गर्व गरौं, लगानी गरौं । शीर उठेको किसान र मान्छेसँग नाता जोडेको कृषिले मात्रै मानव समाजको भविष्य जोगाउन सक्छ । आदरणीय झापा ५ का जनसमुदाय, नयाँ विचारसहित हामी सबै आत्मविश्वासी हुने, समाज र देशको उन्नतिको वास्तविक खाका कोर्ने र विश्वलाई नयाँ सन्देश दिने अभियानमा छौं । यो केवल चुनावमा उठ्ने वा जित्ने कुरा मात्र होइन, विश्वलाई नयाँ सन्देश दिने अवसर पनि हो । पुरानो राजनीतिले दिक्क र निराश भएका देशभरिका जनतालाई उत्साह दिने मौका पनि हो । आशा छ, हामीलाई जिताएर झापा ५ ले विश्व मानव जगत्लाई एउटा उत्साहको सन्देश दिनेछ १ अनि आफ्नो भविश्यको खाका आफैं कोर्ने नमूना राजनीतिको उदाहरण पेस गर्नेछ । नाराहरू जनताको राजनीति, जनताकै घरदैलोमा समुदायहरू जोडौं, साथहरु जोडौं, हातहरू जोडौं जनता र प्रकृतिको शीर उठाऔँ, देशको शीर स्वतः उठ्छ नेपालबाट संसारलाई नयाँ सन्देश दिऔँ  धन्यवाद । जय जनता,  जय पृथ्वी  ।

डा. केआई सिंहको बिर्तावाल ‘गुलयारी’ : थारू उपर कहिल्यै नमेटिने ती घाउहरू

डा. केआई सिंहको बिर्तावाल ‘गुलयारी’ : थारू उपर कहिल्यै नमेटिने ती घाउहरू

५४४ दिन अगाडि

|

२१ भदौ २०७९

रामपुर (कैलाली) ।  गुलयारी फँटुवा । मानववस्ती भन्दा पर, चारैतिर घना जंगलले घेरिएको । बर्खामा धान तथा हिउँदमा गहुँ र मसुरो, तेलहन बालीले ढपक्क ढाकिन्छ । सुन्दर र शान्त लाग्छ । तर गुलयारीको त्यो शान्त स्वरुपभित्र कान थाप्दा मीठो निद्रामा रंगीन सपना सजाइरहेका स्थानीय निर्दोष र भूमिहीन गरीब किसानहरुको चित्कार आउँछ । यो परिदृष्य कैलालीको कैलारी गाउँपालिका–७ स्थित त्यही गुलयारी अर्थात् गोलो आकारमा फैलिएको पूर्व प्रधानमन्त्री डा. केआई. सिंह (कुँवर इन्द्र जीत शाही)को विर्तावाल मैदानी ईलाकाको हो । कैलारी गाउँपालिका–७ रामपुरका बुद्धिजीवी रामकुमार चौधरी भन्छन्,‘गुलयारीलाई मात्रै होइन, शासकहरुले शोषित पीडित, निमुखा किसानको पसिनालाई आफ्नो विर्ता ठाने । निहत्था, सोझो किसानको ज्यानलाई पनि आफ्नो विर्ता माने, मनलाग्दी मुला काटेझै काटे ।’ रामपुर गाउँ रामपुरकै फूलराम चौधरीको दिमागमा २०५९ जेठको त्यो रातको घटना आज पनि ताजै छ । तर गते भने थम्याउन उनलाई अलि गाह्रो भयो । भन्छन्, ‘जेठ १५या १७ गते रातीको घटना हो, त्यो मेरो जीवनको मात्रै नभई रामपुर र वसन्तावासीकै कालो रात थियो त्यो ।’ माओवादीको रिस किसानमाथि २०५९ ताका तत्कालीन माओवादीको जनयुद्ध चरम उत्कर्षमा थियो । जमिनदारहरुका भएभरका जग्गा माओवादीको कब्जामा थियो । माओवादीलाई दमन गर्न तत्कालीन सरकारले शाही नेपाली सेना परिचालन गरेको थियो। गुलयारी फँटुवा पनि माओवादीकै कब्जामा करिब १० वर्षसम्म कब्जा कायमै थियो । यस परिस्थितिमा भारतको लखिमपुर जिल्लाको सिङ्हाईमा रहेका विर्तावाल सिंहका छोराहरुको आक्रोशको सीमा रहेन । आफ्नो बुवाले विर्तामा पाएको जग्गा भोगचलन गर्न नपाउनु, उत्पादन भएको फसल माओवादीले किसानलाई बाँड्न थालेपछि उनीहरु आक्रोशित थिए । सिङ्हाईमा बस्दै आएका केआई सिंहका छोराहरु दर्जनौं गुण्डाका साथ हातहतियारसहित नेपाल प्रवेश गरे । राति १२ बजे रामपुर र वसन्ता गाउँमा आतंक मच्चाए । रामकुमार चौधरी उक्त रातको घटनाक्रम स्मरण गर्दै भन्छन्, ‘दिउँसो सेनाको डरले त्यो राती केही समय बरघरहरुको नेतृत्वमा भेला चल्यो । भेलापछि सबै आ–आफ्नो घर सुत्न गए । वस्ती पूरै मीठो निद्रामा थियो । पारिबाट हतियारधारी रामपुर र वसन्ता गाउँमा पसे । डाँका अइलै रेउ... भागो...। (डाँका आए भागौ) भन्दैमध्यराति कोलाहल, भागदौड, चित्कार एक्कासी सुरु भयो । मीठो निन्द्रामा रहेको वस्ती क्षणभरमै रोदन र चिच्याहटले त्राहिमाम भयो ।’ को–को मारिए ? गहिरो निद्रामा रहेका रामपुरका स्थानीय खुशीराम चौधरीको घाँटी तरबारले मुला काटेझैं छिनाइयो । प्रेमलाल चौधरीको छाती र टाउकोमा बन्दुकको छर्राले प्वाल पर्यो । उता, बसन्ता गाउँका फूलरामका साइलो भाइ छुन्नुराम चौधरीको पनि घाँटी छिनाइयो । धेरै घाइते भए, लुटपाट भयो । माओवादीमाथिको भए भरको रिस गाउँलेमाथि खन्याइयो । फुलरामको ट्रेक्टर लगेर उज्यालो नहुँदै सीमा पार गरे । रामपुर र वसन्ता शोकमा डुब्यो । झिगिया देवी चौधरी मृतक प्रेमलाल चौधरीकी श्रीमती लाइकदेवी चौधरी दुइ दशक अघिको सो दर्दनाक घटना आफ्नो परिवारको लागि अभिशाप बनेको बताउँछिन् । श्रीमान गुमाउनुको साथै आफूसहित ५ जना परिवारका सदस्यहरुको शरीरमा कहिलै नमेटिने खाटो बसेको उनको भनाइ छ । स्थानीय महिला स्वास्थ्य स्वयम्सेविकासमेत रहेकी लाइक देवीले श्रीमानकाे मृत्यु दर्ता प्रमाणपत्र देखाउँदै विगत स्मरण गर्छिन्, ‘हामी जेठो मालिक (केआई सिहंको जेठो छोरा) को भागमा रहेको जग्गामाअधिया÷बटैया लगाउँथ्यो । संकटकालकै बेला थियो । धानको फसल तयार भएपछि माओवादीहरु आएर तिकुर (तीन भाग) भाग लगाउन उर्दी जारी गरे । हामी विवश भएर ३ भाग लगायौं । दुइ भाग हामीलाई राख्न लगाए ।एक भाग मालिकको लागि, तर मालिकको भाग पनि उनीहरु आफूहरुले नै लिएर गए ।  हिउँदको सिजन आयो  । माओवादीले धान लगे पनि मालिकले गहुँ लगाउन अह्राए । गहुँ उत्पादन भएपछि मालिकलाई दियौं । बर्खा सिजनको तयारीमा लाग्यौं । धानको बेर्ना राखिसकेका थियौ । तर जेठ १७ गतेको रातीको घटनाले मेरो परिवार नै तहसनहस बनाइदियो ।’ छेदु चाैधरी विगतको घटनाले भावविह्लल भएकी उनले अगाडिभनिन्, ‘जेठ १७ गते बेरी (बेलुका खाना) खाएर सुतेका थियौ । एक्कासी एक हुल मान्छे आएर मार्न थाले । गोली र खुकुरी जथाभावी प्रहार गर्न थाले । श्रीमानकाे छाती र टाउकोमा गोली चलाए । ओच्छ्यानमै मारिदिए । मेरो तल्लो पेटमा अनि बर्का छावा (जेठो छोरा) छेदु चौधरीको कम्मरमा खुकुरीले काटे । पटोहिया (बुहारी) प्रेमा चौधरीको नितम्व र हातमा गोली चलाए, हात भाँचिदिए । छोरी रीता चौधरीको गोडाको फिलामा खुकुरीले काटे र मेरी बहिनी (सौतेनी)लाई भाटाले हिर्काए ।’ लायकराम चाैधरी गुलयारीको जग्गा मृतक खुशीराम चौधरीले पनि अधियामा जोत्दै आएका थिए । उनीसहित उनको परिवार पनि त्यो राति निशानामा पर्यो । खुशीराम चौधरीकी श्रीमती झिन्झिया र छोरा लाइकराम चौधरीलाई पनि घाइते बनाए । रामकुमार चौधरीका अनुसार ज्यान गुमाएकाहरु राजनीतिबाट बिल्कुलै बेखबर थिए । आफ्नै केही जग्गा र गुलयारीको जग्गा अधियामा खेती किसानी गरी जहान परिवारसँग रमाएका थिए । त्यो दिन ज्यान गुमाएका फुलरामका साइलो भाई वसन्ताका छुन्नुराम चौधरी त्यही गुलयारीको जग्गा भाडा लिने शर्तमा जोत्न भनी रामपुर पुगेका थिए । खेत जोतेर उनी त्यो राति रामपुरमै बास बसेका थिए । उनी पनि निशानामा परे र अनाहकमा ज्यान गुमाए । उनको टे«क्टर पनि लुटेर लगे । प्रेमा चौधरी फूलरामको भाइको भर्खर मंगनी भएको थियो । उनको विहे तय हुन बाँकी नै थियो । डाँकाहरुले लुटपाटसँगै भाइको हत्या गरेपछि फूलरामको कान्छो भाइको विहे ज्यान गुमाएका छुन्नुरामको मंगनी भएकी युवतीसँग भयो । त्यो रात रामपुर र वसन्ताको लागि कालो राति थियो । जसको एउटै कारण हो, विर्तावाल गुलयारी फँटुवा । स्थानीयहरु न्यायको लागि गुहार गर्ने त्यसताका कुनै निकाय देखेनन् । सबै चुपचाप सहे । परिवार गुमाएपछि सबै माओवादी रामकुमार अगाडि थप्छन्, ‘घटनावारे त्यो द्वन्द्वकालमा प्रहरीलाई खबर गरौं भने कसरी गरौं उतिबेला सेना, प्रहरीबाटै डर लाग्थ्यो । माओवादीको बिल्ला भिडाएर उल्टै कारवाही गर्ने पो हुन् कि भन्ने डर उत्तिकै थियो । माओवादीलाई सुनाउँ भने, माओवादी आफै विद्रोहमा थियो । रामपुर र वसन्ताले चुपचाप सबै अन्याय सहन गर्यो ।’ घटनापछि मुद्धा दर्ता गर्ने पक्षमा भएपनि आफूहरुलाई जबरजस्ती माओवादीको ट्याग लगाएको लाइक देवी दुःखेसो छ । ‘म त मुद्धा हाल्ने विचारमा थिएँ । तर मुन्ना शाह नै धनगढी गएर आफूले आतंकारीहरुलाई (माओवादी) मारेको भन्ने हल्ला फिजायो । पछि हामीहरु निरीह भयौ । त्यो संकटकालमा सबै अन्याय सहेर बस्यौ ।’ आफूहरु माओवादी नभएपनि सो घटनामा मारिने आफ्नो श्रीमानसहित तीनै जनालाई माओवादी भन्न थालिएको लाइक देवी सुनाउँछिन् । त्यतिमात्रै होइन, त्यो घटनापूर्व केआई सिंहका छोराहरुको अत्याचार पटक–पटक पोखिएको स्थानीय बताउँछन् । उनीहरुको अत्याचार, यातनाका सिकार भएका स्थानीयहरु पञ्चायतकालदेखि आजसम्म उनीहरुको नाम सुनेर त्रसिने गरेको कैलारी गाउँपालिका–७ का पूर्व वडाध्यक्ष कमल चौधरी बताउँछन् । पूर्व वडाध्यक्ष चौधरी भन्छन्, ‘उनीहरूको अत्याचार यति बढेको थियो कि उनीहरूले जग्गा मात्रै आफ्नो बिर्ता ठानेनन्, किसानको रगत, पसिना र चेलीहरूको इज्जत समेत आफ्नो बिर्ता माने । उनीहरूको नामै सुनेर मानिसहरू तर्सिन्थे । आज पनि भित्री मनमा त्रास उत्तिकै छ ।’ पूर्व सांसद समेत रहेका केआई सिंहका कान्छा छोरा यज्ञजीत शाहले आफू तथा आफ्नो परिवारमाथि मिथ्या र निराधार आरोप लगाएको बताउँछन् । दाजुहरू भारतमा बसे पनि आफू पहिल्यैदेखि भैरहवा बस्दै आएकाले घटनाबारे धेरै कुरा जानकारी नभएको उनको भनाइ छ । उनी भन्छन्, ‘कुरा दुइ दशक अघिको हो । माओवादीहरू सत्तामा आइसके । म पनि प्रचण्ड अध्यक्ष भएको पार्टीको सदस्य हो । हामीले त्यो बेला धेरै पीडा खेप्यौं । पहिले जे–जस्तो भए पनि पुराना कुरालाई बिर्सेर जानुपर्छ । अबको समय मेलमिलापको हो । विकास र सुशासनको हो । त्यो बेला उसले यस्तो उस्तो गर्यो भनेर कुरा गर्नु उचित छैन । अंग्रेजीमा भन्छन् नि ‘फरगिभ एन्ड फरगेट’ । गुलयारीमा डा. केआई सिंहको नजर किन ? डोटीको डुम्राकोटमा जन्मेका डा. केआई सिंह नेपालको इतिहासमा विद्रोही स्वभावका नेताको रुपमा मानिन्छन् । डोटेली राजाको हिउँदे महिनामा बस्ने ठाउँ भारतको लखिमपुर जिल्लाको सिङ्हाईमा सिंहलाई ८ वर्षको कलिलै उमेरमा लगिएको थियो । सिङ्हाईमै उनले प्राथमिक शिक्षा हासिल गरे भने बलरामपुर, लखनउ र गोन्डामा बसेर माविसम्मको शिक्षा आर्जन गरेका थिए । उनी परिवारसँगै बर्मा पुगेका थिए । बर्मामै उनले आयुर्वेदसम्बन्धि अध्ययन गरे । चिकित्सक वा विद्यावारिधि नगरेको भए पनि औषधिमूलो गर्ने भएकाले उनलाई डाक्टर भनियो  । उनले त्यही आधारमा आफ्नो नाम डा. केआई सिंह लेख्न थालेको विकिपिडियामा उल्लेख छ ।  उनले राजालाई आफ्नो कामबाट खुशी पारेको बताइन्छ । एकताका राजा महेन्द्र स्वदेश बाहिर गएको बेला उनैले देशको कार्यभार सम्हालेको बताइन्छ । फर्केपछि राजाले उनको कामबाट खुशी भई ‘तिमी के लिन्छौ ?’ भनेर सोध्दा उनले जग्गा लिन्छु भनेका थिए । राजाले उनलाई हेलिकप्टरमा बसाएर जग्गा हेर्न ल्याएको र उनले कञ्चनपुरको शुक्लाफाँटा, कैलालीको गुलयारीफाँटासहित स्थान देखाएका थिए । जसमध्ये उनलाई गुलयारी फँटुवा मन परेको बताइन्छ ।  गुलयारी फँटुवा र उनको बाल्यकाल बितेको भारतको सिङ्हार्ईबीचको दूरी ३०–३५ किलोमिटर रहेकाले मन पर्नुको मुख्यकारण रहेको स्थानीय बताउँछन् । करीब ४० विघा क्षेत्रफलमा वसन्ता वन क्षेत्रमा फैलिएको गुलयारी फँटुवालाई राजा महेन्द्रले बिर्तामा प्रदान गरे । तर दर्ता भने जम्मा ३० विघा मात्र रहेको पाइएको छ । सशस्त्र द्वन्द्वकालमा बिर्तावाल जग्गा माओवादीको नियन्त्रणमा थियो । माओवादी शान्ति प्रक्रिया आएपछि पुनः त्यो जग्गाको भोगचलन केआई सिंहका पुस्ताबाट हुँदै आएको छ । कैलारी गाउँपालिका–७ वडा कार्यालयको तथ्याङ्कअनुसार सो जग्गा हाल ३ जनाको नाममा दर्ता भएको छ । केआई सिंहका ३ छोराहरू यज्ञजीत शाह, मुन्ना शाह र चोलाजीत (शिउ कुमार) शाहको नाममा जग्गा दर्ता छ । यज्ञजीत शाह भैरहवाबाट निर्वाचित पूर्व सांसद समेत हुन् । मुन्ना शाह र चोलाजीत शाह भने भारतको सिङ्हार्ईमा बस्दै आएका छन् ।  रामपुर र वसन्ता घटनापछि सो जग्गा भाडामा दिइएको छ । घटनापछि भने शाह दाजुभाइ आउन छोडेको स्थानीय बताउँछन् । जग्गाबापत आउने भाडा रकम कोही सिङ्हार्ई त कोही काठमाडौं पुर्याउँदै आएका छन् । यद्यपि मोलपोत रकम भने सिंहका नाति पुुस्ताले दाखिला गर्दै आएको वडा कार्यालयले जनाएको छ । हाल हुलाकी राजमार्ग विस्तार भएकोसो जग्गा धनगढी–टीकापुर खण्डमा पर्छ । कैलालीको हसुलिया बजारदेखि करीब ८ किलोमिटर दक्षिण–पूर्वी दिशामा गुलयारी फँटुवा छ ।  

बर्किमार लोकमहाकाव्य, अट्वारी र भेँवाको अन्तरसम्बन्ध

बर्किमार लोकमहाकाव्य, अट्वारी र भेँवाको अन्तरसम्बन्ध

५५३ दिन अगाडि

|

१२ भदौ २०७९

सुशील चौधरी थारू लोकमहाभारत अर्थात् बर्किमार लोककाव्यको कथा महाभारत कथासंग मेल खाने लोकगाथा हो । तर थारू लोक महाभारत (बर्किमार) मा पात्रहरुको प्रस्तुति जसरी भागवत गीतामा कृष्ण भगवानलाई पाण्डव सेनाको सारथीका रुपमा महत्वका साथ प्रस्तुत गरिन्छ, बर्किमारमा अर्जुन संगै अति महत्व पाउने पात्र भेँवा (भीम) हुन् । अटवारीमा उनको विशेष पूजा पनि गरिन्छ ।  बर्किमार लोकनाटकमा बाह्र वटा पर्वहरुमा सूचीकृत गरिएको छ । जसमा सम्ह्रौटी गीतबाट कथावाचन र प्रस्तुति सुरु गरिन्छ ।  सम्ह्रौटी गीतः बेबुरि बिनायक झमकि उरावै, बिना बुद्धिक टुम्हारो पाउ ।  ढनपटि ढन रे कुबेर टोर, हिरडा बइस मोटि डेहो र सिखाइ ।। भगमोटि सरन लिहबु टोर नाउँ, डेखि ढरम डेवि बन्ढन बा ।  पुरुब मै समिरौ सुरुज भरार, पछिउ मै समिरौ डेवि अउटार ।। उटर मै समिरौं हरिबविलास, डखिन मै समिरौ श्री जगन्नाठ ।  भगमोटि सरन लिहबु टोर नाउँ, डेखि ढरम डेवि बन्ढन बा ।।  पहिलो पैढार (पर्व) मा लखागीर रहेको छ । यस पैढारमा गुरु डौनागीर अर्थात् गुरु द्रोर्णाचार्यले गुरुकुलमा दर्शन, कला, साहित्य, संस्कार संस्कृति, युद्धकला आदि समग्र शिक्षित गर्ने क्रममा पाण्डव र कौरव पक्षका बीच जहिले पनि प्रतिस्पर्धा भएको वर्णन छ ।  पाण्डुका छोरा जुढिष्ठिल अर्थात् युधिष्ठिर हस्तिनापुरको राजा बन्ने कुरा थाहा पाएपछि जिरिजोढन (दुर्याेधन) लाई उकुसमुकुस हुन्छ । अनेक जालझेल, तिकडम गरेर भएपनि आफू राजा हुनुपर्ने सोचको भूत उनमा सवार हुन्छ । त्यसै क्रममा मामा शकुनीसंग पाँच पाण्डुको सर्वनाशको कुनै न कुनै उपाय निकाल मामा, भन्छन् । त्यसै क्रममा लाख (लाहाको घर) मा लगी झुक्याएर मार्ने षड्यन्त्र रचिन्छ । तर पाँच भाई पाण्डव बाँच्न सफल हुन्छन् । यसको गीति वर्णन लखागीर पैढारमा छ ।  श्लोक संवादः राजा जिरिजोढन कह जब लाग, सकुनी मामा जोरो र उपाय ।  सौ कुछु मामा जोरो र उपाय, कोन विढि मारुँ पञ्चो भाइ ।। राजा जुढिष्ठिल ढरम सेचलो, पाँचो पण्डौ राज अउटार ।  सकुनी मन्त्री मन्त्रा एक जोर, राजा जिरिजोढन सरस लै बोल ।। पण्डो मारी ठोर उपाय, पाण्डौ मारी लखागीर घर डार ।  राजा जेढिष्ठिल ढरम सेचलो, पाँचो पण्डौ राज अउटार ।। बर्किमारमा दोस्रो पर्व जटियक पैढार छ । यस पैढारमा लखागीर घरबाट बल्लतल्ल बँचेर आएका भोक, पियास र थकानले ब्याकुल पाण्डवहरुले खानपीनको व्यवस्था गर्न खोज्दा तलाउमा पानी लिन जाँदा डानु भन्ने डुँरुवा डैटुरवा (राक्षस) ले खान खोज्छ । पाँच भाईमा कसलाई आहार हुन दिने त भन्दा भीम (भेँवा) को कर्म डोरिन्छ । तर आफ्नो बल र बुद्धिले त्यस राक्षसलाई मारेर फर्कन्छन् वीर भीम । आमा कोटारिन माई (कुन्ती) ले समेत आफ्नो माइलो छोरालाई परीक्षा लिएर चिन्न सक्छिन् ।  श्लोक संवादः कैस नगरिया लगाउँ किर्टनीया, घर घर पण्डौ डुवारी ठाह्र ।  डिहट दाता भिछिया नह ले, डिहट दाता भिछिया नहि ले ।। राजा जेढिष्ठिल धर्ममा चल, पाँचै पाण्डव राज अवतार ।  सै किरा खयनुँ डरनु पचाइ, यिह किरा खयनुँ पेट रे पिराइ ।। डेढ उन्जरिया पानी पिइ, किरा एक डारुँ र पचा ।  राजा जेढिष्ठिल ढरमसे चलो, पाँचो पण्डौ राज अउटार ।। लोकमहाभारत बर्किमारको तेस्रो पर्वमा राउवेढ पैढार छ । यस पैढारमा बनवास त्यसमा पनि गुप्तवासमा रहेका पाण्डवले पाञ्चाल देशको डुर्पट राजाका छोरी डुर्पटी (द्रौपदी) को स्वयंवरमा अर्जुनले राउ माछाको शीर धनुषले छेदन गरेर द्रौपदीलाई प्राप्त गरेको प्रसंग बडो लोभलाग्दो ढंगले व्याख्या गरिएको छ । धनुर्धार्य अर्जुनको सर्वश्रेष्ठ धुन चलाउने कलाको व्याख्या मोहित गराउने शब्द र शैलीमा उतारिएको छ ।  श्लोक संवादः राजा डुर्पटक बेटी भए सम्ह्रौटि, सिकह्रि टुटल जैस मैजल हाँठि ।  डुढि रि बघिन छेंक कोपिला गाइ, डुढि रि बाघिन छेंक कोपिला गाइ ।।  राउबेढ डुरपटि लैआन, जेकर नाउँ ढनरजि हो ।  बेढल बेढल डुर्पटी र सुन, पेल पैठ ओहि रठ माझ ।।  बहिँया पकरि भिया रह घसिया, आब डुर्पटी र हुइलो हमार ।।  राउबेढ डुरपटी लैआन, जेकर नाउँ ढनरजि हो ।।।‘  बर्किमारको चौथो पर्व पसावर पैढारमा पाण्डव र कौरवको पासा खेल, शकुनीको कुचाल, राज्य र द्रौपदीलाई पासाको खालमा युधिष्ठिरले हार्नु र किंकर्तव्यविमुढ बन्नु, अप्ठ्यारो अवस्थामा पुग्नु जस्ता परिवेश यस पैढारमा बेलिविस्तार लगाइएको छ ।  श्लोक संवादः पहिला पासा जिरिजोढन डार, टो डार जुढिष्ठिल राजा ।  परल डाउ जिरिजोढन कहि, हारिगैल जुजिष्ठिल राज ।। राजा जुढिष्ठिल ढरमसे चलो, पाँचो पाण्डो राजा अउटार ।।। पाँचौ पर्वका रुपमा बनवासक पैढार छ । यस पैढारमा पाण्डवहरुले बनवासको जीवन कसरी व्यतित गरे, के कस्तो दुःख पाए, के कस्ता करामत गरे र कसरी आफूलाई सकुशल राख्न सफल भए भन्ने कथावस्तु समेटिएको छ ।  श्लोक संवादः पाँचो पण्डाओ घर आकुर लेओ, वन मुह चलल पञ्चो भाइ ।  पाँचो पण्डाओ घर आकुर लेओ, वन मुह चलल पञ्चो भाइ ।। राजा जुढिष्ठिल ढरमसे चलो, पाँचो पण्डौ राज अउटार ।।। घरवासक पैढार छैठौ पर्व हो, बर्किमारको । यस पैढारमा पाँच पाण्डव परिवारहरु बैराठ राजा (विराट राजा) को दरवारमा काम रोजगारीका लागि आफ्नो हातहतियार लुकाएर जान्छन् । जुढिष्ठिल (युधिष्ठिर) ले लेख्न पढ्न सिकाउने काम लिन्छन् । भीमले भान्साको जिम्मा लिन्छन् । अर्जुनले आफूलाई तेस्रोलिंगी भएको र नाम बृन्नहला रहेको गीत संगीत सिकाउन सक्ने बताउँछन् । साहिडेउ (सहदेव) ले आफू घोडाको तवेला हेर्ने घोडा चराउने र दौडाउन जान्ने बताउँदै काम सम्हाल्छन् । त्यसै गरी नकुरा (नकुल)ले आफू गोठालो काम गर्न तयार रहेको बताउँछन् । डुरपटि (द्रौपदी) ले केशविन्याशमा पारंगत भएकोले रानीको सुसारे हुन सक्ने योग्यता पेश गर्छिन् । सबैले कुशलताका साथ काम गरेर बैराठ राजालाई खुशी पार्छन् ।  श्लोक संवादः एह डेखो भइया राज फूलवारी, उहाँ डेखो भैया राजा घनवारी ।  एह डेखो भैया राजा नखनौर, कौन कोनम बोल पनिहार ।। राजा जुढिष्ठिल ढरमसे चलो, पाँचौ पण्डो राज अउटार ।।।। त्यसपछि, सातौं पर्वमा हँठियक पैढार छ । यस पैढारमा विराट राजाको मैमत्त हात्तीको चर्तिकला र त्यस डरलाग्दो हात्तीले गरेको बालीनालीको नोक्सान र त्यसलाई भीमले सहजै नियन्त्रणमा लिन सफल भएको कुरा बडा विचित्र शैलीमा प्रस्तुत गरिन्छ ।  बर्किमार पैढारको हँठियक पैढार धेरैले गाउने पैढार हो । थारू समुदायमा विशेष प्रभाव भीमको चरित्र रहेको छ । त्यसैले अट्वारी पर्व भेँवा (भीम)को शक्तिप्रति समर्पित भएर मनाउने चलन छ । भेँवाको सहयोग दंगीशरण राजाले पनि लिएको एक मिथकमा पाइन्छ ।  बर्किमार पैढारको हँठियक पैढार धेरैले गाउने पैढार हो । थारू समुदायमा विशेष प्रभाव भीमको चरित्र रहेको छ । त्यसैले अट्वारी पर्व भेँवा (भीम)को शक्तिप्रति समर्पित भएर मनाउने चलन छ । भेवाको सहयोग दंगीशरण राजाले पनि लिएको एक मिथकमा पाइन्छ ।  श्लोक संवादः राजक छेगरि भल खेट खावे, मोर बुटा छेगरि हाँकि रे नहि जा ।  एक ढेला मारु छेगरिया मरि जा, बाल चह्रि चह्रि खेट खा ।।  राजा जुढिष्ठिल ढरमसे चलो, पाँचौ पण्डो राज अउटार ।।। किचकक् पैढार बर्किमारको आठौ पैढार हो । यो पैढार पनि अति लोकप्रिय पैढारमध्ये एक हो । विराट राजाको दरवारमा विभिन्न भेषमा काम गरिरहेका पाण्डव परिवारमध्ये सैनन्द्री नामले रानीको सुसार गर्ने द्रौपदीलाई विराट राजाको साला किचकले आँखा लाउन थाल्छ । अनेक हरकत गर्छ, भीम किचकाका ती दुव्र्यवहार देखेर रिसले चुर हुन्छ ।  तर दाजु युधिष्ठिरको आज्ञाअनुसार गुप्तवासमा रहेकोले असली रुप नदेखाउन र बलले भन्दा बुद्धिले काम लिन पर्ने भएपछि त्यहीअनुरुप जालमा फँसाएर भीमले किचकको बध गरेको कुरा श्लोकहरुमा भनिएको छ । बर्किमार नाच नाटक मञ्चन हुँदा अर्जुनको प्रतीकको रुपमा रहेका गायन कलाकारहरुले रोचक शैली र भावभंगीमा बर्किमार गाउँछन् ।  श्लोक संवादः कात्तिक मास जमजुटिया र लाग, पिटा परोज निउटि बलाउँ ।  निउटी बलाउँ अरबेलि कुवाँरु, आडर भाउ भैन रे कहि होइ ।।  किचका मरन डिन पुगल बा, सौ कि सौ विढि मेटि नहि जा ।।। बर्किमारको नवौं पर्वमा सुसर्मक पैढार छ । यस पैढारमा त्रिगर्त देशमा सुसर्मा नाउँका राजाको राज्य हुन्छ । किचका विराट राज्यको सेनापति पनि भएकोले बेलाबेलामा सुसर्माको राज्यसंग युद्ध हुने गरेकोले किचका मरेपछि सुसर्मा खुशी हुन्छ । विराट राजा कमजोर भएको पनि महसुस गर्छ ।  फेरि अर्को मनले सोच्दछ कि किचकालाई मार्न सक्ने को होला ? पक्कै पनि भीमले हुन सक्छ । सैनन्द्रीके भेषमा रहेकी सुन्दरी द्रौपदी हुनुपर्छ भन्ने अनुमान लगाउँछ । अनुमान सही निस्कन्छ । आफ्नो साथी जिरिजोढन (दुर्योधन)लाई विराट राज्यलाई आक्रमण गर्ने योजना सुनाउँछ । यसबाट पुरानो बदला पनि लिन सकिने र पाण्डवको गुप्तवासको गोपनीयता भंग गरेमा पुनः उनीहरुलाई बनवास पठाउन सकिने जुक्ति पनि सुझाउँछ ।  विराट राजाका गाईको बथान कब्जा गर्ने रणनीति ल्याइएकोमा पाण्डवले कुशलतापूर्वक विफल तुल्याइदिन्छन् । सत्यवादी युधिष्ठिरको सत्यवादिता डगाउन सुसर्मा र दुर्योधन असफल हुन्छन् ।  श्लोक संवादः राजा सुसर्मा कह जब लाग, सकुनी मामा जोरो र उपाइ ।  सौ कुछु मामा जोरो र उपाइ, कौन कौनके बेहरबि गाई ।। भलि र भिवाँ अरजुन ढनुर्ढर कौरो मारि बेहरल गाई ।।।  बर्किमारको मुख्य र महत्वपूर्ण पैढार बर्किमार पैढार हो, जुन दसौ पर्वमा रहेको छ । बनवास सकेर पाण्डव परिवार घर फर्केपछि पनि दुर्योधनले पाँच गाउँ त के सियो बराबर पनि जमीन नदिने अड्डी लिएपछि न्याय र समानताका लागि सगोत्री लडाई गर्नुपर्ने परिस्थिति आइलाग्छ । लोकमहाभारतको अठार दिनको भीषण लडाईको व्याख्या यस पैढारमा कथिएको छ ।  श्लोक संवादः सपरि सपरिक बजना बजाओ, कुल हसनापुर हाँक पराओ ।  सपरहो रे भैया, नन्डा डुलार, उटरा कुवाँर कही बेहरबी गाई।।  भलि र भिवा अरजुन ढनुर्ढर, कौरो मारि बेहरबि गाई ।।।  कुरु क्षेत्रको लडाइँमा लाखौ लाख सेना मारिए, यस्तो परिवार बाँकी रहेनन्, जसको परिवारबाट कोही नमारिएका होऊन् । युद्धमा भएको क्षति, दुःख, वेदना, चित्कार समानुभूतिका लागि आत्मसमीक्षा गर्ने मन बुझाउनका लागि आत्मचित्त शुद्ध गर्न तथा ग्लानी र पश्चातापका लागि मनसाँढक पैढार कथिएको छ । यस पर्वमा कारुणिक दृश्यको व्याख्या गरिएको छ । यो पैढारमा एक किसिमको आत्मलाप र स्वमूल्याङ्कन पनि अनुभूत गर्न सकिन्छ ।  श्लोक संवादः कौरक दल सब भए सौलान, ओहि कुरुखेट रकटा रुहान ।  गिढ, चिल कौवा सब मेरराय, कुकुर सियार ब्वाँसा फोहवाय ।। राजा जुढिष्ठिल ढरमसे चलो, पाँचो पाण्डौ राज अउटार ।।। थारू लोक महाभारत बर्किमारको अन्तिम तथा बाह्रौ पर्व स्वर्गारोहण पैढार हो । कुरु क्षेत्रको लडाई जितेका पाण्डवले हस्तिनापुर र राज्यका सबै सेवाभोग गरेर पनि उनीहरुलाई शान्ति महसुस भएन । के गर्ने कसो गर्ने भन्दै गुरुजनसंग सल्लाह मस्यौदा गरेर हिमालतर्फको हरिकविलास प्रस्थान गर्न सुझाव पाउँछन् । स्वर्गको बाटो हिँडेका उनीहरुमध्ये युधिष्ठिरमात्र सिधै स्वर्ग पुग्दछन् । यस कुराबाट ससानो कमजोरीको पनि फल भोग्नुपर्छ भन्ने कुरा सम्झाउन खोजिएको छ ।  यसरी थारू समुदायको अटवारी पर्वमा भेँवा अर्थात् भीमसेनको पूजा गरिने त भनिन्छ । तर भेँवाको पराक्रम समेटिएको बर्किमारको विशेषताबारे धेरैलाई थाहा छैन । 

किन धरमरिदै छ संघीयता  ?

किन धरमरिदै छ संघीयता  ?

५५९ दिन अगाडि

|

०६ भदौ २०७९

राम मादेन  अहिले संघीयताबारे थरिथरिका प्रश्न आउँदैछन् । काँग्रेस महामन्त्री गगन थापाले प्रदेश सभा असफल सविात हुँदै गएको तथा आगामी ५ वर्ष प्रदेश रहने नरहने जिकिर गरेका छन् । यस सानो लेखमा संघीयतामा देखिदै गएको कलो बादलबारे बुँदागत रुपमा चर्चा गरिएको छ । १. संघीयताबारे ठूला दलमध्ये काँग्रेस र एमालेकाे अहिलेसम्मकै दस्तावेजमा  संघीयताकाे खाका सम्बन्धमा शून्य प्रतिवद्दता रहेछ ।  फलस्वरुप: एमाले र कांग्रेसकाे आम अवधारणा पार्टीकाे दृष्टिकाेणबाट संघीयताकाे विपक्षमा बाेल्नु, लेख्नु नै धर्म हाे ।  २. नेपालकाे अन्तरिम संविधान २०६३ जारी हुँदा संघीयता उल्लेख नगरि जारी भएपश्चात् तत्कालिन मधेसी जनअधिकार फाेरमले मधेसमा ठुलाे विद्राेह गरेपछि संविधानकाे दाेस्राे संशाेधनपछि संघीयता राखियाे । यस अर्थमा मधेस आन्दाेलन नै संघीयताकाे  निर्णायक जननी हाे ।  ३. नेकपा माओवादी र जनता समाजवादी पार्टी संघीयताबारे पार्टीकाे दस्तावेजमा उल्लेख गरेर निरन्तर स्पष्ट छन् । राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीले २०४८ सालदेखि संघियताकाे मुद्दा उठाएकाे देखिन्छ ।  ४. राष्ट्रिय जनमुक्ति पार्टीले २०४८ सालदेखि नै संघीयतालाई पार्टीकाे विधानमा उल्लेख गर्दै आएकाे छ । त्यस्तै, संघीय लाेकतान्त्रिक राष्ट्रिय मञ्च, थरुहट तराई पार्टी, संघीय लिम्बुवान पार्टी नेपाल, खम्बुवान राष्ट्रिय माेर्चा लगायतका पार्टीहरूले संघीयताकाे मुद्दालाई प्रमुख प्राथिकताकासाथ पार्टीकाे विधानमा उल्लेख गरेका छन् । ५.  संघीयतामा देश लैजानु नहुने भन्दै विराेध गर्ने दलहरूमा लाेकतन्त्रका लागि लडेकाे पार्टीमध्येबाट राष्ट्रिय जनमाेर्चा हाे ।  ६.  २५० वर्षदेखि जरा गाडेर सत्ता स्वाद चाखेकाे समूह राजावादी र हिन्दुवादी पार्टी रा. प्र. पा. ले संघीयताकाे खुलेर विराेध गरेका छन् ।  ७. युवा र सच्चा देशलाई माया गर्ने पार्टी भनेर खाेलिएकाे साझा विवेकशील पार्टीकाे पनि दस्तावेजमा संघीयताकाे  खाका छैन । विवेकशीलका एक नेता रविन्द्र मिश्र राजावादि भईसकेका छन् ।  ८. भर्खरै खाेलिएकाे राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीकाे संघीयताबारे खाकामा विचार स्पष्ट छैन ।  निष्कर्ष उपराेक्त तथ्याङ्कबाट के स्पष्ट हुन्छ भने परम्परागत मान्यता, विचार अवधारणा बाेक्ने पार्टी वा, परिवर्तन नचाहने वा काठमाडाैमै शक्ति केन्द्रित भईरहेमा आफू आफ्नाे पार्टी सुरक्षित हुन्छ भन्ने पार्टीहरू संघीयताकाे विराेध गरिरहेका छन् । सताले लामाे समयदेखि उत्पिडनमा पारेका, परेकाे जनता र  ठाउँ जस्तै मधेस, लिम्बुवान, खम्बुवान, थरुहटहरूले संघीयता जाेडदार रुपमा चाहेकाे देखिन्छ ।  जनताकाे तहबाट हेर्दा संघीयता नचाहनेहरू हिजाेदेखि कुनै न कुनै रूपमा सत्तासंग नजिक रहेकाहरूकाे जमात देखिन्छ । सत्ताबाट बाहिर रहेकाहरू संघीयता चाहिरहेका छन् ।  वर्तमान अवस्थामा संघीयताकाे विरुद्द उभिने पार्टीहरू संसद र सडकमा दर्विलाे देखिएका छन् । त्यसैले संघीयता धरमराउदै गरेकाे जस्ताे देखिएकाे छ ।  तर उनीहरूकाे विचार परिवर्तनकाे विपक्षमा छ ।  प्रतिगमनकारी शक्तिकाे अन्तत: हार भएकाे ईतिहास छ ।