भ्यागुताको बिहे

भ्यागुताको बिहे

४०६ दिन अगाडि

|

२० जेठ २०८०

सकम्बरी

सकम्बरी

४०६ दिन अगाडि

|

२० जेठ २०८०

छविलाल खड्का ‘ए राधा, छिटो गर न । ढिला हुन्छ के ।’ कृष्ण मुरारी पाखण्डी हतारमा थिए ।  ‘किन ? के हतार भयो र ?’ उनले पुलुक्क हेरिन् ।  ‘हिजो भनेको बिर्सियो ? मेरो उपन्यास सकम्बरीले सम्मान पाउँदैछ ।’ उनले सम्झाए । तयारीपछि दुवै हिँडे । कार्यक्रमस्थल प्रवेश गरे । कार्यक्रमस्थल झकिझकाउ थियो । मुर्धन्य साहित्यकारहरूको उपस्थिति भइसकेको थियो ।  औपचारिक कार्यक्रम सुरु भयो, भाषण भीषण भए । प्रमुख अतिथिबाट निधारमा रातो टीका, काँधमा दोसल्ला र हातमा सम्मान पत्र पाउँदा गर्वानुभूति महसुस गरे, लेखक कृष्ण मुरारी पाखण्डीले । कार्यक्रम समापन भयो । दम्पती बिदा भएर निस्के ।  राधाले खुसुक्कै सोधिन्, ‘सम्मानमा पैसा सैसा त केही छैन त ?’ ‘धन पैसाको भन्दा सम्मान पत्रको महत्त्व बेग्लै हुन्छ । पैसा भनेको त उपियाँ हो । फट्किरहन्छ । आज छ, भोलि छैन । यो सधैँ रहिरहन्छ ।’ उनले बेलिविस्तार लगाए । फर्किदै गर्दा अचानक उनीहरु सवार बस दुर्घटनामा पर्यो ।  उनको खुट्टा र ढाडमा गहिरो चोट लाग्यो । हतार हतार अस्पताल पुर्याइयो ।  तुरुन्त अप्रेसन गर्नुपर्ने भएकोले एक लाख डिपोजिट गर्न भनियो । राधाले सबैसँग सहयोगको हात पसारिन् । तर सबै व्यर्थै भयो ।  उनले नजिक आएकी श्रीमतीलाई पुलुक्क हेर्दै भने, ‘केही उपाय लाग्यो त राधा ?’ ‘अँह, कतै जोडजाम गर्न सकिएन । अब हजुरकै सञ्चयकोष निकाल्नु पर्यो ।’ उनले उपाय सुझाइन् । उनी द्रविभूत भए । आँसु झारे । केही बोलेनन् ।  ‘किन चुप लाग्नु भयो ? सञ्चयकोष निकाल्नु पर्यो भन्या ।’ जिब्रो लर्बराउँदै लेखक महोदयले निराश भावमा भने, ‘त्यही सञ्चयकोष निकालेर त सकम्बरी छापेको ।’                                                                                                                       कोहलपुर, बाँके

‘थारु जोधा’ हरूको इतिहास पल्टाउँदा

‘थारु जोधा’ हरूको इतिहास पल्टाउँदा

४०६ दिन अगाडि

|

२० जेठ २०८०

बालिका चौधरी   म पुस्तकप्रेमी हुँ । तर, हतपत्त पुस्तक पढिहाल्ने साहित्यप्रेमी चाहिँ होइन । कसैले कुनै पुस्तकको बारेमा अधिक चर्चा गरेको सुने भने बल्ल उक्त पुस्तक पढ्ने इच्छा जाग्दछ ।  यसपटक पनि मलाई त्यस्तै भयो । शेखर दहितले लेख्नु भएको पुस्तक ‘थारु जोधा’ अर्थात् थारु योद्धाको बारेमा धेरै चर्चा सुने । त्यसैले, पुस्तक खोजेर सर्रर पाना पल्टाएँ, ७ जना थारु योद्धाहरुको जीवनी रहेछ । इतिहास रचेका योद्धा सगुनलाल चौधरी, राधाकृष्ण चौधरी, रेशम बहादुर चौधरी र गुम्रा थारु यी चारजना थाहा भएकै व्यक्तिको कथा समेटिएको रहेछ । बाँकी ३ जना शिवरतन थारु, सोमप्रसाद कठरिया, बैजनाथ थारुको नाम मैले सुनेको थिइन ।  बाँकेमा बैजनाथ गाँउपालिकाको नाम थाहा छ । त्यहाँका पालिका अध्यक्ष उपाध्यक्ष, कर्मचारी सबैसँग राम्रै चिनजान पनि छ । तर पनि बैजनाथ थारुको नामबाटै पालिकाको नाम राखिएको मेरो कल्पना बाहिरको कुरा थियो । जब थाहा पाएँ, तब सबैभन्दा पहिले मैले बैजनाथ थारुकै कथा पढें । किनभने एकजना थारुको नामबाट पालिकाको नाम नामकरण भएकोमा म त्यसै त्यसै प्रफुल्लित थिएँ ।  बैजनाथले गरेको तमाम कामको फेहरिस्त पढ्दा गर्वले छाती ढक्क फुल्यो । जति बाठो उनको जिम्दार मोहनबाबु थियो, त्यो भन्दा पनि बाठो बैजनाथ थिए जस्तो लाग्यो । अनेक जालझेल गरे बैजनाथलाई फसाउन खोजेका मोहन बाबुको हरेक पटक फेल हुन्थे । अन्तिम उपाय नलागेर अरु ४÷५ जना जिम्दार मिलेर भारतीय सेनाबाट वैजनाथको हत्या गराइन्छ ।  Nabil bank उहाँको दाहसंस्कार गरेको दिन, सारा देशको झण्डा आधा झुकाइएको थियो भन्ने जानकारी पाउँदा त साँच्चिकै मन भावुक भयो । उनले त्यति वेला गरेको संघर्ष, गरिब दुःखीको आवाज भएर निस्केका बैजनाथको कथाले आममानिसलाई धेरै नै हौसला दिन्छ जस्तो लाग्छ ।  मलाई बैजनाथको त्यो पुरानो गाउँ जान निकै मन लागेको छ, जहाँ उहाँको ५ सय भन्दा बढी परिवार संख्या भएको घर थियो । उहाँको परिवारका कोही सदस्य अझै हुनुहुन्छ कि ? भनेर भेट्न मन लागेको छ ।  यस पुस्तकमा समेटिएको अर्को जीवनगाथा छ शिक्षक सगुनलाल चौधरीको । सगुनलाल वेपत्ता हुनु भएको पहिलादेखि नै मलाई थाहा थियो । सगुनको कथा पढ्दै गर्दा मलाई पुरानो कुरा सम्झना आयो । म रेडक्रसमा काम गर्दा पनि उहाँको घर बर्दिया, सेमरहवामा धेरै पटक गएँ हुँला । सायद २०५४÷०५५ सालतिरको कुरा हो । गोचाली अभियानको क्रममा मगरागाडीको जंगल, धोविया, बानियाभारलगायत केही कार्यक्रममा पनि सहभागी भएको थिएँ । त्यति वेलादेखि नै हो मैले पनि थोरै थोरै लेख्न सिकेको ।                                                                                                                                            लेखक बालिका चौधरी अन्याय र अत्याचारको आवाज उठाउनु छ, शोषक र सामन्तीको अन्त्य गर्नु छ भन्ने जस्ता नारा जुलुस लगाएको सम्झना आयो । त्यतिवेला नै मैले जंगलमा गाईबस्तु चराउन जाँदा चेलिवेटीको पीडा कथा, कवितामा पनि लेख्थेँ । क्रान्तिकारी गीत लेख्ने बाँदरभरियाका शिक्षक कविराम थारु हुनुहुन्थ्यो । ‘सुनिदेव चेलिन्के व्यथा, कहटु मै दुखिन्के कथा । काँटा लगाइल रठा हमार स्कुल जैना डगरिम, आँख मिस्टी ग्वाबर काह्र जाइपर्ठा बगरिम ।” यस्तो खालको गीतमा मैले धेरै अभिनय गरेको पनि सम्झना आयो ।  सगुनको आफ्नै दर्दनाक संघर्षशील कथा छ । धेरै पटक जेलजीवन भोगेर पनि हिम्मत कहिल्यै हार्नु भएन । कसैसँग डराउनु भएन । उहाँले गाउँका गरिब कमैयाहरुका बालबच्चालाई अक्षर चिनाउन निरन्तर लागि पर्नुभयो ।  म भने गोचाली अभियान बाट सिकेको कुरा मेरो लागि भए पनि म लड्नु पर्छ भनेर निरन्तर आफ्नो घरमा लागि परिरहें । मेरो बुवा हुदा अरुको खेत जोतेर बटैया लगाउथ्यौं । र, पनि समय निकाले राति पढ्ने भनेर बुवाले निकै जोड् गर्नु हुन्थ्यो ।  २०५२ साल माघ ५ गते बुवाको स्वर्गवास पछि मेरो पढाइमा ब्रेक लाग्न थाल्यो । अरुको घर जाने जात के पढाउनु भन्न थालियो । कहिलेकाँही आमालाई डर देखाउँथे कि यदि घरका मान्छे यस्तै गरे भने म पनि माओबादीमा जान्छु अनि बल्ल थाहा पाउँछन् ।  २०५८ साल मंसिरमा संकटकाल घोषणा भयो । मैले डरले लेखेको डायरी, कथा, कविता सबै प्लास्टिकमा पोको पारेर माटोमुनि गाडे । शान्ति सम्झौता भएपछि खोतल्दा नामोनिसान भेटिएन । सायद सबै माटो बनिसकेको थियो क्यारे ।  सगुनलालको पूर्वी नेपाल र विहार भ्रमणको डायरीले मलाई आफ्नो डायरीको याद दिलायो । उहाँको डायरीले विहार भ्रमण गरेर आएको जस्तो महसुस भयो । म धेरै पटक जनकपुर गए पनि त्यो सहरबारे यति गहिरो ज्ञान भने सगुनको डायरी पढेर पाएँ । मलाई लाग्छ, चार दशक पहिले सगुनलालको डायरीमा लेखिएको कथाजस्तै अझै पनि जनकपुर त्यस्तै फोहरी छ । बाटो पनि खाल्टा खुल्टी, जताततै पानी जम्ने ।  सगुन र उहाँका छोराले आर्मी ब्यारेकमा निकै यातना पाएका थिए । यसले कुनैबेला म पनि माओवादी आरोपमा प्रहरी हिरासतमा बस्नु परेको याद दिलायो । २०५८ पुस १२ गते वेपत्ता पारिएका सगुन अहिले पनि वेपत्ता छन् । थारु पत्रिका गोचालीे प्रकाशन तथा गोचाली आन्दोलनको अगुवाइ गरेका कारण नै उहाँलाई गायब पारिएको घामझैं छर्लंग छ ।  २०१६ सालमा बेलवा बन्जारी किसान आन्दोलनमा प्रहरीबाट मारिएका गुम्रा थारुको सहादतको कथा त झन् कति दर्दनाक रहेछ । वास्तवमा हिजोको हाम्रा पुर्खाले गरेको यो योगदानलाई अहिलेका युवापुस्ताले बुझ्नै पर्छ । अध्ययन अनुसन्धान गर्नैपर्छ । कि आज हामी यो स्थानमा पुगेको कारण उहाँहरुको बलिदानीले हो ।  जुन तरिकाले जमिन्दारहरु सोझासाझा थारु पुर्खाहरुलाई सताए, दुःख दिए, चेलीवेटी बचाउन गाह्रो बनाए, अबको पुस्ता चनाखो हुन जरुरी छ । शिर ठाडो गरेर बोल्न सक्नु पर्छ, अन्यायविरुद्ध आवाज उठाउन सक्नुपर्छ । अनि बल्ल पुर्खाले गरेको बलिदानीको कदर हुनेछ, सम्मान हुनेछ ।  मेरो बाबुबाजे २०३६ सालमा त्यतिवेलाको दाङ्ग, ढिकपुर गाउँपञ्चायतबाट रातारात भागेर आएका थिए । एकपटक मैले बुवालाई सोधेको थिएँ, किन त्यसरी भाग्नु परेको थियो त ? उहाँले भन्नु भएको थियो, जमिन्दारहरुले निकै सताए । कहिले उब्जाउ गरेको अन्न खोसिदिने, कहिले सानो निहुँमा कुटपिट गरी निकै दुःख दिएका थिए । अरु भन्दा पनि आफ्ना जवानजहान छोरी बुहारीलाई बचाउन धौ भएको थियो ।  यसरी शेखर दहितको पुस्तक “थारु जोधा” भित्रको गुम्रा थारुको बारे पढ्दा आफ्नै बाउबाजेको कथा झलझली याद आयो । दाङबाट बर्दियामा झर्दा हाम्रो आफ्नो के नै थियो र ? यहाँ पनि त्यस्तै मालिकको जग्गामा झुपडी बनाउनु परेको थियो । हाम्रा बाहरु कसरी दुःख पाएर विस्थापित हुनु परेको रहेछ । आफ्नो सन्तानको लागि यति धेरै दुःख झेल्नु भएको रहेछ । उहाँहरुलाई धेरै सम्झिरहें । अहिले बल्ल पो बुझ्दै छु, पुर्खाहरुले गरेको वर्णन गर्न नसकिने योगदानको ।  बेलवा बन्जारीको किसान आन्दोलनमा महिलाहरुको साहासिक बलिदानीलाई उच्च सम्मान गर्नुपर्छ । यदि त्यहाँका थारु महिलाहरु कमाण्ड नसम्हालेको भए गुम्रा थारुमात्र हैन, धेरै थारुहरु सहिद हुने थिए । गीत पनि त्यसै बनेन होला, गाउँ गाउँबाट उठ, बस्ति बस्तिबाट उठ । साथमा जे छ त्यही लिएर उठ । बेलवा गाउँका महिलाहरुसँग जे थियो, त्यही लिएर उठे, सबै पुलिस प्रशासन अनि गुन्डा जिम्दारहरुलाई गाउँबाट लखेटेका थिए ।  त्यस्तै, पुस्तकमा समेटिएको राधाकिसुन थारुको जीवनी पढ्दा पनि उनको अभियान कम्ता संघर्षपूर्ण थिएन । आफू हुनेखाने जिम्दारको घरमा जन्मे पनि सधँै गरिब, कमैया, निम्नवर्गीय किसानहरुको आवाज बनेर अगाडि बढिरहे । राणा शासनकालमा कहिले साधुहरुको भेला गर्ने बहानामा त कहिले आफै साधु भएर प्रशासनको नजरबाट बच्दै गरिब, किसान, कमैयाहरुलाई एकजुट बनाइ रहे । उनीहरुलाई गाँस, बास र कपासको व्यवस्थाको लागि आवाज उठाइरहे । फलस्वरुप २०१५ सालको चुनावमा उनी काँगे्रस पार्टीबाट बर्दियाबाट विजयी भए । राजा महेन्द्रले २०१७ साल पुस १ मा कु गर्दा प्रवासमा जीवन विताउन बाध्य भए । प्रवासमा रहे पनि राज्यसँग लड्न छोड्नन् ।  शिवरतन थारु जो थारु जोधाका अर्का योद्धा हुन् । उनी नेपाली भाषा बोल्न नजानेर राजासँग गरेको सम्बाद सम्झिदा टिठ लाग्छ । उनले थारु मिश्रित बोलीमा तात्कालीन राजासँग बर्दियामा पुल र सिँचाइका लागि कुलोको आवश्यता व्यक्त गर्नु नै ठुलो साहस हो ।  राजासँग बर्दियाको भादा पुल र मानखोलाको पुलको माग गर्ने शिवरतन सायद थारुको छोरो भएर होला उनको नाम अगाडि आउन सकेन । यो पुस्तक पढ्दा बबई सिँचाइ नहर आयोजना शिवरतनले ल्याएका हुन् भन्ने कुरा थाहा भयो । तर उनको नाम कहिल्यै सुन्न पाइएन । बरु यसमा अझै पनि एमालेका नेता बामदेव गौतमको नाम अगाडि आउँछ ।  थारुका छोरा शिवरतन आफ्नै जिम्दारसँग चुनाव लडेका थिए । चुनाब जितेर मालिक र कमैया एउटै बैठकमा सहभागी हुन्थे ।  रेशम चौधरी भन्ने वित्तिकै टीकापुरको प्रसंग आइपुग्छ । तर, बर्दियाको कन्द्रा आन्दोलनका अगुवाको नाम पनि रेशम चौधरी नै थियो । उनले कमैया मुक्तिको लडाईमा अगुवाई गर्दा धेरै किसानहरुले राहत पाए । रेशमले बसालेको गाउँलाई रेशमपुर गाउँको नामले चिनिन्छ ।  एउटा कन्द्रा बस्तीबाट सुरु भएको आन्दोलनले देशभर नै हलचल मच्चायो । खास गरी पश्चिम नेपालमा रहेका प्रायः थारु समुदायकेन्द्रीत सबै कमैयाहरुलाई नेपाल सरकारले २०५७ साउन २ मा मुक्त गर्यो । रेशमको कमैया आन्दोलनबारे पढ्दा कचहरी नाटक समूहको याद आयो । म समेत संग्लग्न यो समूहले देशमा मात्र होइन, विदेशमा पनि गएर कमैया कमलरी, बँधुवा मजदुरहरुको बारेमा नाटक प्रदर्शन गरेको थियो । मलाई अहिले पनि सम्झना छ । २०५७ सालमा काठमाडौमा नाटकको तालिममा जाँदा मेरो भूमिका कमलरीको थियो । सुशील चौधरी दाइ मालिक र सुमित्रा मालिक्नी भएर मलाई जुन व्यवहार गरे, नाटकमा म भावुक भएर करिब एक घण्टासम्म रोएँ । १० जिल्लाका नाटकको तालिमका प्रशिक्षार्थीहरु सम्झाउन आउँदा म झन् भक्कानिन्थें । अन्ततः नाटक देखाउन डेनमार्क जानेमा पनि म छनौटमा परेको थिएँ ।  पुस्तकमा समेटिएका सोम प्रसाद कठरियाको कथा फरक खालको छ । कठरियाहरु पानीको देवतालाई पूजा नगरेको भए आज बर्दियाको राजापुर क्षेत्र अन्नको भण्डार भनेर चिनिने थिएन होला । पशुहरुले बाटो देखाएको स्थानमा सोमप्रसादका बुवाहरु गएर बस्ती बसाले । त्यो बस्तिलाई चाहिने कुलो पानीको व्यवस्था मिलाए । गरिब कमैयाहरुलाई बस्ने ठाउँ दिए ।  सोम प्रसाद कठरियाका पुर्खाहरुले सञ्चालन गरेको बूढी कुलो अझै चलिरहेको छ । स्थानीय गाउँलेहरु प्रत्येक वर्ष सिँचाईका लागि डेसाहुर जान्छन् । संकटकालमा सोमप्रसाद सदरमुकाम बसाइँ सर्दा सिँचाइ प्रणाली भातभुंग भयो । उनी गाउँ फर्किएसँगै फेरि कुलो पानीको नेतृत्व लिए ।  यति लेख्दै गर्दा थारु जोधा पुस्तकमा खड्केको कुरा यसमा महिला योद्धालाई किन समेटिएन भन्ने प्रश्न मनमा आइरह्यो । गुम्रा थारुको किसान आन्दोलनदेखि कन्द्रा आन्दोलनमा पनि महिलाहरु प्रहरीसँग भिडेर आन्दोलन जित्न सफल भएका थिए ।  त्यसैले, केही कथा महिलाको पनि लेखिएको भए यो किताब अझ सुनमा सुगन्ध हुने थियो । कमैया आन्दोलनका महिला योद्धाहरु लौटी थारु, स्व. मोतीदेवी थारु, कृष्णी थारु अझै यस्ता कति महिला योद्धाहरु छन्, तिनका बारेमा पनि लेखकले स्थान दिनु भएको भए सन्तुलन हुने थियो । यो पुस्तक सरसरती पढ्दै गर्दा मलाई पहिला पहिला इतिहास किताबको पाठजस्तै लाग्यो । जतिवेला हामीले हाम्रो पाठ्यक्रममा राजा रजौटाहरुको इतिहास पढ्थ्यौं । लाग्यो कि, यो थारु जोधा किताब खास गरी थरुहट क्षेत्रका विद्यालयमा पढाउन निकै जरुरी छ । हाम्रा पुर्खाहरुले गरेको वलिदान, संघर्ष, योगदानलाई अहिलेका युवा पुस्ताले पनि थाहा पाउनै पर्छ । अनि पो त थाहा हुन्छ, हाम्रा पुर्खाले पनि इतिहास रचेका थिए भनेर । हार्नेहरुको इतिहास ‘थारु जोधा’ (२०७८) पुस्तकमार्फत् दस्तावेजीकरण गरेर शेखर दहितले उदाहरणीय काम गरेका छन् । तर यो पुस्तक थारु भाषामा रहेको छ । यसको नेपालीलगायत अन्य भाषामा पनि अनुवाद जरुरी छ । 

किराती लोकपरम्परामा सञ्चार प्रणाली

किराती लोकपरम्परामा सञ्चार प्रणाली

४०९ दिन अगाडि

|

१७ जेठ २०८०

गणेश राई  विश्वको आमसञ्चार प्रणाली विज्ञान र प्रविधिले जसरी फड्को मारेको छ त्यसबाट देश नेपाल पनि सँगसँगै घिस्रिरहेको छ । यद्यपि अत्याधुनिक सञ्चार प्रणालीसँग जोड्नुअघि नेपाली समाज र त्यसमा पनि आदिवासी जनजाति समुदायको आफ्नो छुट्टै परम्परागत सञ्चार प्रणाली थियो र छन् । प्रस्तुत आलेखमा आदिवासी किरात राई जातिको लोकपरम्परा, सामाजिक मूल्यमान्यतालाई केन्द्रबिन्दु बनाइएको छ । मुन्दुम दर्शनमा आधारित जीवन पद्धति  किरात जातिको जीवनदर्शन तथा जीवन पद्धति मुन्दुममा आधारित छ । मुन्दुमलाई मुन्धुम, मुक्दुम, मुक्तुम, मुद्दुम, मिन्दुम, मुन्थुम पनि भनिन्छ । आदिम पुर्खाहरूले मान्दै, मनाउँदै ल्याएका परम्परागत जीवन उत्पत्तिदेखि जन्म, न्वारन, पास्नी, छेवर, गुन्युचोली, विवाह, पुनर्विवाह, मृत्युसंस्कार, मृत्युपछि गरिने संस्कार मुन्दुममा आधारित छन् । सृष्टि मुन्दुममा छ नारीसत्ता । नारीको अरनखटनपछि पुरुषले काम गर्छ । चिबे चरीको पुच्छर हेरेर खाँबो काट्छ । लामपुच्छ«े चरीको पुच्छर हेरेर बलो काट्छ । अनि घर बनाउँछन्, जोईपोइ मिलेर । ढुकुरको सिकार गर्छन् । ढुकुर गाँडमा पोको परेको बिउ रोपेर अन्नबाली फलाउन थाल्छन् । त्यही बेलादेखि कृषि युगको सुनौलो सुरुवात भएको मानिन्छ ।  आमसञ्चार शब्दकोशमा ‘आम’ भन्नाले सर्वसाधारणका लागि, जनताका लागि । ‘सञ्चार’ भन्नाले कुनै वस्तु एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजाने वा पठाउने काम वा त्यस प्रकारका विविध साधन (डाँक, तार, पत्रपत्रिका, रेडियो, चलचित्र इत्यादि) उल्लेख छ । आमसञ्चार भन्नाले जनताका लागि गरिने सञ्चारकर्म हो, जुन काम सञ्चारक वा सञ्चारको काम गर्ने व्यक्तिले आफू सम्बद्ध आमसञ्चारमाध्यमबाट सार्वजनिक गर्छ ।  एक व्यक्तिले अर्को व्यक्तिसित संवाद गर्नु पनि सञ्चार हो । अंग्रेजी भाषामा कम्युनिकेसन भनिने शब्द ल्याटिन भाषाको कम्युनिबाट आएको हो । यसको अर्थ आदानप्रदान गर्नु भन्ने हुन्छ । मानिसले गर्ने हरेक क्रियाकलाप नै सञ्चार हो । सुख, दुःख, हर्ष, पीडा, आनन्द तिनै क्रियाकलापले जनाउँछ । विज्ञहरूले सञ्चार प्रणालीलाई विभिन्न भागमा वर्र्गीकरण गरेको पाइन्छ । १) अन्तर्वैयक्तिक सञ्चार, २) वैयक्तिक सञ्चार, ३) सामूहिक सञ्चार र ४) आमसञ्चार, (राई, राजेश चाम्लिङ (२०७४) ः किराती समुदायको परम्परागत सञ्चारमाध्यम, ललितपुर ः आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ।) सामूहिक सञ्चार भन्नाले एकैसाथ धेरै ठूलो मानिसको समूह, डफ्फा, हुललाई सङ्केत गर्छ । बुझाउँछ । आमसञ्चार भन्नाले एकै पटक हजारौँ वा असङ्ख्य मानिसलाई सन्देश प्रवाह गर्नु भन्ने बुझिन्छ । त्यसनिम्ति व्यक्ति स्वयं प्रयोग हुन्छ । ती व्यक्तिले कुनै साधन प्रयोग गरेर बुझाउने काम गर्छ । वर्तमान एक्काइसौँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधिको उच्चतम विकासले विश्वको कुनै पनि कुनामा घटेको घटना क्षणभरमै संसारभरिका मानिसले थाहा पाउन सक्छन् । खासगरी आमसञ्चार भन्नाले छापा माध्यम अखबार, रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट अनलाइनलगायत न्युमिडियाका माध्यमहरू पर्छन् । आधुनिक आमसञ्चारमा विज्ञान प्रविधिबाट उत्पादित अनेकन यन्त्र, उपकरणहरूको प्रयोग हुने गर्छ । आधुनिक सञ्चारको प्रारम्भ इसापूर्व ४००० बाट सुरु भएको मानिन्छ (राई, २०७४ पृ.१४) । परम्परागत आमसञ्चार  मानिस कबिला युगबाट ढुङ्गेयुग, कृषियुग हुँदै आधुनिक सभ्यताको चरणमा प्रवेश गर्दा अनेकन तरङ्गहरू पैदा भएका छन् । व्यक्तिगत लाभका निम्ति, सामूहिक लाभका निम्ति अभिव्यक्ति सञ्चार गर्दैआएका छन् । एक व्यक्तिले अर्को व्यक्ति र समूहलाई सञ्चार गर्न निकाल्ने आवाजलाई विशेष जनाउँछ । सुइसुला होस् वा सिकार खेल्दा हिंस्रक जनावरको आक्रमण हुनुअघि हारगुहार माग्दै चिच्याएको आपत्कालीन स्वर नै सञ्चारको पहिलो आधार मान्न सकिन्छ । त्यसपछि मानिसहरूको झुन्डमाझ सामूहिक रूपमा सञ्चार गर्ने विधिहरू जेजस्ता अपनाइए त्यसलाई परम्परागत सञ्चारका रूपमा लिने गरिन्छ । ती झुन्डले आफ्नो हुल वा समूहले बुझ्ने सामूहिक सञ्चारका सङ्केतहरू मौलिक माध्यम बन्न सकेको पाइन्छ ।  मानव विकास क्रमसँगै सञ्चारका अनेक विधिहरू अपनाउन थालियो । लोककलाले मानव जातिबीच एकआपसमा सुखदुःखका क्षण साटासाट गर्न र सामूहिकताको विकास गर्न सघायो । परिणामस्वरूप लोककला मानव जातिबीच ज्यादै लोकप्रिय हुन थाल्यो । लोककला मानव जातिको सांस्कृतिक परिचय र सांस्कृतिक निधि मात्र बनेन, समाजको व्यक्तित्वसमेत बन्न पुग्यो । यससँगसँगै लोककला आफैँ सामाजिक सञ्चारको माध्यम बन्न पुग्यो । लोककलाले सञ्चारको काम गर्न थाल्यो । लोककलामार्फत हुने सञ्चारलाई आधुनिक सञ्चारशास्त्रीले लोकमाध्यम भन्ने नाम दिए (दुरा, यमबहादुर, लोकमाध्यमका चुनौती, मिडिया रिडर (सम्पा. दीपक अर्याल र अरू, २०७०, काठमाडौँ ः नेपाल पत्रकार महासङ्घ, पृ.३६२–६३) । लोकमाध्यमको निश्चित परिभाषा नरहे पनि रैथाने जाति, स्थानीय भाषा, जीवनशैली, संस्कार, संस्कृति, परम्परा, सामाजिक मूल्यमान्यताहरू त्यसमा जोडिएका हुन्छन् । आदिम युगमा विकसित भएका सञ्चार परम्परागत सञ्चार हुन् । विभिन्न धर्म, जाति र भाषिक समूहको आआफ्नै सञ्चारको प्रयोग गरेको पाइन्छ, जतिखेर आधुनिक सञ्चारका माध्यमहरू आविष्कार गरिएकै थिएन । तिनै सङ्केतहरूको विकास हुँदै जाँदा अनौपचारिक मात्र नभई औपचारिक रूपमा आधुनिक सञ्चार प्रणालीको विकास भएको मानिन्छ ।  भारतीय लेखक सीएस श्रीकुमार (सन् २००७)ले लोककलालाई चार आधारमा विभाजन गरेका छन् : (क)     मौखिक परम्परा : गाउँखाने कथा, गीत, कथा, उखान टुक्का र जीवनमा प्रचलित अन्य श्रुतिपरम्परा ।  (ख)     भौतिक संस्कृति : हस्तकला, खाद्य परिकार, वास्तुकला, कपडा अर्थात् पहिरन, गरगहना, हातहतियार, कृषि प्रणाली आदि ।  (ग)     सामाजिक संस्कार : जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार एवं सामाजिक जमघट । (घ)     अभिनयप्रधान कला :नृत्य, वाद्यवादन, नाटक आदि ।  (दुरा, २०७०) आधुनिक सञ्चार प्रणालीको ढाँचाअनुसार सबैखाले लोकमाध्यमलाई सञ्चारमाध्यम भनेर किटान गर्न नसकिए पनि त्यसले सामाजिक मनोविज्ञान, सामाजिक आदर्श, जनविश्वास प्रवाह गर्दछ । मानवीय मन, स्वभावबाट स्वतस्फूर्त प्रकट हुने सञ्चार लोकसञ्चारका रूप मान्न सकिन्छ । एचके रङ्गनाथ (सन् १९७६)ले लोकमाध्यमलाई निकै प्रभावकारी माध्यमका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनले यो सस्तो, सजिलो, फरक फरक पक्ष (जात, धर्म, क्षेत्र, लिङ्ग वा उमेर)लाई सम्बोधन गर्न सक्ने, तुरुन्त उपलब्ध हुनसक्ने, प्रापकले आफ्नोपनको आभाष गर्ने र राम्रोसँग सुन्ने तथा त्यसको प्रतिक्रिया तुरुन्त दिन सकिने माध्यम भनेका छन् (दुरा, २०७०) । परम्परागत सञ्चारमाध्यम विकसित भएको निश्चित मिति हुँदैन । मानिसहरूले आफ्नो जीवन भोगाइको क्रममा अभ्यास गर्ने विधिविधानको आधारमा विकसित भएका हुन्छन् । निश्चित मिति भन्न नसकिने त्यस्ता अनेकौँ सञ्चारका साधनहरू अझै पनि प्रयोगमा छन् । यी साधनहरू युगौँयुगदेखि प्रचलनमा आएका हुन्छन् (राई, २०७४ पृ.१४) । अनुसन्धाता यमबहादुर दुराले ‘लोकमाध्यमका सकारात्मक पक्ष’बारे उल्लेख गर्छन्– परम्परा र संस्कृतिसँग नजिकको नाता रहेकाले जनस्तरमा नितान्त लोकप्रिय अन्तरसांस्कृतिक सञ्चारमा जस्तो सञ्चार अवरोध नहुने परिचित भाषा र कलाको प्रयोग हुने भएकाले स्थानीय स्तरमा सञ्चार एकदमै प्रत्यक्ष, सीधा र गहिरो प्रभाव रहने । सञ्चारकर्ममा स्थानीय जनशक्ति र प्रतिभाको उपयोग हुने । आधुनिक प्रविधिको प्रयोग नहुने भएकाले तुलनात्मक रूपमा सस्तो पर्ने । विदेशी विचारधारा र सांस्कृतिक साम्राज्यवादबाट मुक्त हुने । सञ्चार प्रणाली शक्तिशाली सञ्चार उद्यमीको हातमा नभई समुदायको स्वामित्वमा रहने । स्थानीय आवश्यकता र जीवनशैली सुहाउँदो सन्देश हुने । तत्काल प्रतिक्रिया प्राप्त हुनसक्ने ।  किरातीको लोकमाध्यम किराती लोकजीवनमा अनेकौँ विषयवस्तु छन्, जसले लोकसञ्चार जनाउँछ । जीवन र जगत्को उत्पत्तिदेखि विभिन्न भाषा, संस्कार, संस्कृति, कला, साहित्य, दर्शन, अर्थशास्त्र, भूगोल आदि अनेकन विषय जीवनपद्धति मुन्दुम दर्शनका विषयवस्तु हुन् । यद्यपि मुन्दममा दुईवटा विषयवस्तुको उठान गरिएका हुन्छन् । उत्पत्तिसम्बन्धी विषय र संस्कार संस्कृतिसम्बन्धी गरी मुख्य दुईवटा विषयवस्तुको उल्लेख मुन्धुममा पाइन्छ (राई, २०७१ पृ.७८) । यिनै दुई विषयमा किरातीको मुन्धुम मिथकको दृष्टिकोणबाट सञ्चार प्रणाली खोज्ने प्रयास गरिएको छ ।  मुन्दुम मिथक र सञ्चार एक दिन हेन्खाम (धर्ती)मा सुम्निमा तान बुनिरहेकी थिइन् । अचानक निनाम्मा (आकाश) बाट सुन्दर सिखिप (काइयो) सुम्निमाको छेउमा झ¥यो । राम्रो सिखिप हेरेर ज्यादै गद्गद भइन् । यति राम्रो सिखिप बनाउने मान्छे झन् राम्रो होला ? को त्यो मान्छे होला ? भन्ने प्रश्नले उनलाई सताउन थाल्यो । पक्कै यो मान्छे राम्रो हुनुपर्छ । मौका मिलेछ भने ऊसँग विवाह गर्छु भनी मनमा सोचिछन् । पारुहाङ अर्काको अन्तर्मनको अदृश्य कुरो बुझ्ने भएकाले तुरुन्त प्रफुल्लित भएर आफ्नो रूप बदली तल झरेछ । योजना सफल हुने भएपछि विवाहको प्रस्ताव राखेछन् । सिखिपको कुरोबारे वर्णन गर्दै आफू सुन्दर भएको चर्चा राखेछन् । सारा खुसी दिने बाचा गरेछन् । बुढो हाङ पुरुष देखेर सुम्निमाले विवाहको प्रस्ताव अस्वीकार गरिछन् । सुम्निमाले गाली गरिछन् । रिसले तातेका पारुहाङ पनि आकास लोकतर्फ हान्निएछन् । पछि पारुहाङले बदला लिने योजना बनाई धर्तीका सारा भाग सुकाइदिएछन् । पानीको हाहाकार भएछ । पारुहाङले आफ्नो वीर्य रुखको टोड्कामा राखेर अलप भएछन् । सुम्निमाले लाहाचे चरोलाई पानी खोज्न पठाइन् । पानीको तिर्खाले गर्दा त्यो टोड्काको पानी (वीर्य) लाहाचेले खाइदिएछ । त्यो नसोचेको अवस्था देखेर पारुहाङ रिसाएर चराको जिब्रो थुतिदिएछन् । वीर्य पुनः नाचिहाङको पातमा राखेर बेपत्ता भएछ । झन् पानीको अभावमा धर्ती जल्न थालेछ । अब सुम्निमाले के गर्दिरहेछ भनेर बदला लिन पारुहाङ हिमालमा गएर मस्त निदाएछ । हेन्खामाभरि पानीको हाहाकार खडेरी भयो । काकाकुल सुम्निमाले खोलामा बस्ने कल्चुँडा चरालाई पानी खोज्न लगाइन् । उसले धेरै ठाउँ खोज्दै गर्दा अचानक वनस्पतिको पातमा पानी देखेछ । नाचिहाङको पातमा भएको दुई थोपा पानी ल्याइदिएछ । सुम्निमाले जब त्यो पानी पिइन्, त्यसपछि सारा धर्र्तीमा पानी रसाएछ । जताततै हरियाली भएर आएछ । सबै प्राणीहरू चिसोले ब्युँतिएछन् । सुम्निमा पनि आनन्दले रमाउँदै बसिन् । तर अर्कोतर्फ सुम्निमा बिरामी भइन् । उनले नारावा (धोबी चरा)लाई दोवा (धामी किराती) खोज्न पठाइन् । आफ्नो दसा हेर्न यारी (जोखाना कुनै अदुवाको वा लहरे जङ्गली वनस्पतिको जरा काटेर चित, पोटबाट रोग खुट्याउनु) पनि पठाइछन् । नारावाले अरू सामानहरू बेछु (अदुवा), मेरिपात (वनस्पतिको पात), वासिम (जाँड), सोलेमा (चिन्डो), अछेता र सुनाखरीफूल बोकेर हिमालतर्फ गएछ । बुढोहाङ दोवा (धामी)लाई भेटेर सुम्निमाको रोगबारे हेर्न अनुरोध गरेछ । यारी काटेर जोखना हेर्दा सुम्निमा बुखुन्दीमा (गर्भवती) भएको बताएछ । नारावाले हतारहतार आएर उक्त खबर सुम्निमालाई सुनाएछ । खबरले सुम्निमालाई आश्चर्य तुल्यायो । नैतिकताको कारण दोधारमा परिन् । कुनै पुरुषसँग सम्बन्ध नगरी कसरी यो सम्भव छ । यो उसैको षडयन्त्र हो भन्ने विश्वास गरिन् । अब उसैसँग विवाह गर्ने सोचिन् । पारुहाङसँग विवाह गर्ने विचार गरी ताङतुप्मी चरालाई खोज्न पठाइन् । तर चरा कहिल्यै फर्केन ।  धेरै पछि बल्ल चराले थाहा पाएछ । पारुहाङ साल्पापोखरीको पानीभित्र सुतिरहेको रहेछ । चराले सोलेवा (चिन्डो)को जाँड छर्कंदै पोखरी वरिपरि नाच्दै गीत गाएछ । नाचागान गर्दै हल्ला गरेछ । तर पारुहाङ उठेनछ । लगातार सुम्निमाले तुइरा चरा, चेन्चेरेवा (जङ्गली कुखुराको भाले), तायाया (मयूर), खियामा (धनुष) चरालाई पालैपालो पारुहाङलाई उठाउन साल्पापोखरीमा पठाइछिन् । उनीहरूले पनि त्यसैगरी सोलेवाको जाँड पानी छर्किंदै पोखरी वरिपरि नाचेछन् ।  कति गर्दा पनि कार्य सफल भएन । गर्भवती सुम्निमा झन लाजले र डरले बिलखबन्दमा पर्दै गइन् । अन्त्यमा सुम्निमाले कावा (गँगटा)लाई आफ्नो समस्या वृत्तान्त सुनाइन् । अन्यथा आफ्नो जे पनि हुनसक्ने कुरा पीर बताइन् । त्यसपछि पोखरीभित्र सुतेका पारुहाङलाई उठाउन कावा पठाइन् । पहिले गएका चराहरू पोखरी वरिपरि नाचगान गरेर थकित बसिरहेका रहेछन् । कावाले पानीभित्र मस्त निदाएका पारुहाङको कानमा टोकेर ब्युँताएछ । पारुहाङ रिसले आगो भएर बाहिर निस्केछ । सुम्निमाले त्यसैबेला आफ्ना सारा पुराना गल्ती स्वीकार गरिछन् । अब पारुहाङ तिमीलाई प्रेम गर्छु भनी प्रस्ताव राखिछन् । आफूबाट भूल भएकामा माफ मागिछन् ।  पारुहाङको मन प्रसन्न भएछ । आफ्नो योजना सफल भएकोमा हर्षले सुम्निमालाई आलिङ्गन गरेछ । दुवैले विवाह गरी घरजम बसालेछन् । विवाहको दिन सुम्निमाले लोग्नेलाई लिम्चुङबुङ फूलको श्रीपेँच बनाई शिरमा लगाइदिइन् । लोग्नेले पनि सुम्निमाको शिरमा आमलारिबुङ (सुनाखरी फूल) लगाइदिएछन् । उक्त शुभविवाहको उत्सवमा सारा चराहरूले, अन्य प्राणीहरूले आआफ्नो भाषा, सङ्गीतमा जे जानेका थिए, त्यही विशेषताका आधारमा नाचेछन् । गीत गाउँदै रमाइलो गरेछन् । सारा धर्ती, आकाशमा दुवैको विवाह धुमधाम सम्पन्न भएछ । यसैको आधारमा पुर्खा पारुहाङ र सुम्निमालाई सम्झेर सम्मान गरी नाचिने नाच साकेला हो (राई, २०७१ पृ. ६७–६९) । संश्लेषण : निनाम्मा (आकाश)मा रहेका पारुहाङ र हेन्खाम (धर्ती)मा रहेकी सुम्निमा पुर्खा हुन् । पुर्खाले सृष्टिकालमा एकले अर्कोलाई सन्देश प्रवाह गरेका छन् । सन्देशवाहकका रूपमा लाहाचे, नारावा (धोबी चरा), ताङतुप्मी, तुइरा चरा, चेन्चेरेवा, तायाया, खियामा चराहरू, कावा (गँगटा) देखिएका छन् । दोवा (धामी)बाट बेछु (अदुवा), मेरिपात (वनस्पतिको पात), वासिमले भरिएको चिन्डोको जाँड छर्केको सङ्केत गरेका छन् । मुन्दुमी सञ्चारवाहक (१) भाले, (२) लिम्चिबुङ, (३) तारे चरो, (४) ताङतुप्मी चरो,।् (५) तुइरा चरा, (६) चेन्चेरेवा (जङ्गली कुखुराको भाले), (७) तायाया (मयूर), (८) खियामा (धनुष) चरो, (९) कावा (गँगटो), (१०) धोबिनी चरो । परम्परागत सञ्चार (१) भुम (पुङ बजाउने), (२) डाँडाबाट कराउने, (३) सुसेली हाल्ने, (४) मान्छे पठाउने, (५) पात बजाउने, (६) चौतारी, (७) थार झुन्डाउने, (८) साकेला नाच्ने, (९) बन्दुक पड्काउने, (१०) ढोल बजाउने, (११) झ्याम्टा बजाउने, (१२) बाँसुरी बजाउने, (१३) कोस राख्ने ।  (१) भुम (पुङ) भुम (पुङ) जङ्गली भैँसी वा अर्नाको सिङलाई टुप्पोमा सानो प्वाल पारेर उक्त प्वालमा मालिङ्गोको पाइप राखी मुखले फुकेर बजाइने एक प्रकारको बाजा हो । सोलुखुम्बुको साताङ क्षेत्रमा दायाँ सिङ र लोखिममा बायाँ सिङ बजाउने परम्परा छ । यो बाजा कुलुङ राई, थुलुङ राई र खालिङ राईले तोष वा तोषी (साकेवा) थानमा पूजा गर्न जाँदा नोक्छो (धर्मगुरु)को साथमा ढोल, झ्याम्टा सँगसँगै बजाइन्छ । नयाँ खेतीपाती सुरु ग-यौँ । हामीलाई वर्षाद् चाहियो भनेर वाबुहव (इन्द्र)ले सुनिदिनुप¥यो भनेर सूचनाका लागि भुम बजाइन्छ । भुमको काम सूचना दिने नै हो । यो प्रचलित परम्परागत बाजा हो (निर्कुधन थुलुङ राईसँग कुराकानी) ।  (२) डाँडाबाट कराउने  समुदायमा सामूहिक सूचना दिनका निम्ति समाजले खटाएको व्यक्तिले गाउँठाउँको अग्लो ठाउँ वा डाँडाबाट आवाज दिएर कराउने परम्परागत चलन आजपर्यन्त निरन्तर छ ।  (३) सुसेली हाल्ने  टाढाको व्यक्तिलाई निश्चित सचेत गराउन र ध्यानाकर्षित गर्न सुसेली हालेर ‘सुइँए’ गरी सुसेल्ने चलन रहेको छ ।  (४) मान्छे पठाउने  समाजमा मरौपरौ, बिहेबटुलो, सामूहिक कार्यका निम्ति व्यक्तिलाई खटाएर व्यक्तिगत वा सामूहिक जानकारी गराउने चलन छ ।  (५) पात बजाउने वनजङ्गलमा घाँसदाउरा काट्न जाने मानिसले हरियो पात बजाएर अरूलाई जनाऊ दिने चलन छ । अझ गीतको भाका बजाएर अरूलाई ध्यानाकर्षित गराउने तथा दूधकोशी वारिको मान्छेले पारिका मान्छेसित संवाद गर्न पात बजाउने गर्छन् ।  (६) ठाँटीफलैँचा  किरात समुदायले आफूलाई पितृपुर्खा र प्रकृतिपूजकका रूपमा चिनाउने गर्छन् । पूर्वजहरूको निधनपछि उनीहरूको सम्झनामा बाटोघाटो छेउमा ठाँटीफलँैचा वा चौतारी बनाउने परम्परा छ । जसमा पुर्खाको नाम, आयु र सम्झना साँच्ने परिवारको नामाङ्कित हुने गर्दछ ।  (७) थार झुन्ड्याउने  कुनै व्यक्ति, परिवार विशेषले आफ्नो वा सामूहिक स्वामित्वमा रहेको वनपाखामा रहेको रुखबिरुवा, घाँसदाउरा काट्न प्रतिबन्ध लगाउने सङ्केतका रूपमा घोचोमा बाबियो वा खरमा ढुङ्गा बाँधेर झुन्ड्याएर सङ्केत दिने चलन छ ।  (८) साकेला नाच्ने किरात राई समुदायमा उभौली र उधौलीमा सार्वजनिक थलोमा सामूहिक रूपमा भेला भएर गोलघेरा नाच्ने गरिन्छ । त्यतिखेर ढोल, झ्याम्टा, चमर, सिकिरी बजाएर सामूहिक रूपमा नाच प्रदर्शन गरिन्छ ।  (९) बन्दुक पड्काउने लिम्बू समुदायमा परम्परागत सञ्चारका बन्दुको प्रयोग गरिन्छ । बिहेलगायत शुभकार्यमा जोडी बन्दुक पड्काइन्छ । मृत्यु हुँदा एउटा मात्र पड्काइन्छ । लिम्बुवानको कुनै गाउँमा कसैको घरमा एकनाल बन्दुक पड्काएको सुनिएमा त्यो घरको सदस्यको मृत्यु भएछ भनेर जानिन्छ ( तेजमान आङदेम्बे, इलाम टाइम्स) ।  (१०) ढोल बजाउने  उभौली वा उधौलीमा किरात राईहरू ढोल बजाएर नाच्ने गर्छन् । यसले सम्बन्धित किरात राई जातिको विशेष अवसरका रूपमा जनाउ दिन्छ ।  (११) झ्याम्टा बजाउने घरको विशेष पितृकार्य गर्ने वा सामूहिक रूपमा साकेला सिली प्रदर्शन गर्ने परम्परा रहेको छ । त्यतिखेर झ्याम्टा बजाइन्छ । अन्य शुभकार्यमा समेत ढोल र झ्याम्टा बजाउने परम्परा छ ।  (१२) बाँसुरी, मुरली, बिनायो मनोरञ्जनमा रमाउनु मानिसको प्राकृतिक स्वभाव हो । किराती समुदायका मानिसहरूमा पनि त्यस्तै स्वभाव पाइन्छ । जङ्गली युगबाट कृषि युगतर्फ लम्किँदै गर्दा मनोरञ्जनको साधनका रूपमा बाँसबाट अनेक बाजा बनाएर बजाउने गरेको पाइन्छ । बाम्बुले राई समुदायमा असारदेखि साउन १४ गतेसम्म धरतीमुनि देउताहरू गुफा बस्छन् । त्यसैले त्यतिखेर बाजाबजाना गर्नु हुन्न । चिच्याउनु, गीत गाउनुहुन्न । कपाल काट्न, कोर्न हुन्न । नङ काट्न हुन्न । जथाभाबी फोहरमैला गर्न हुन्न । भगवान्ले खिर पकाएर खाएका हुन्छन् । देउता रिसाउँछन् । वर्षात् भेल, पहिरो जान्छ । अनिष्ट हुन्छ भन्ने मान्यता रहेको छ । जब साउन १५ गते हुन्छ, त्यस दिनदेखि देउता गुफाबाट बाहिरिन्छन् । खुसियाली मनाउनुपर्छ भनेर बाँसुरी, मुरली, बिनायो बजाउने परम्परा रहेको छ । गाउँघर, डाँडापाखा, वनपाखामा बाँसुरी, मुरली, बिनायो, मुर्चुङ्गाजस्ता बाजा बजाउने गरिन्छ । बाम्बुले राईले साउन १५ गतेलाई बाँसुरी दिवसका रूपमा मनाउँछन् ।  (१३) कोस  जमिनको लम्बाइ नाप्दा दुई माइल लामो परिमाण, आठ हजार हात वा चार हजार गज लम्बाइको नापो, आठ सय धनु वा पँैतीस सय बीस गजको दुरी (बृहत् शब्दकोश) । उहिले नेपाली समाजमा घडी लगाएर समय मापन गर्ने प्रविधिको विकास भएको थिएन, त्यतिखेर बाटो हिँड्दा तीन किसिमले कोसको नापो लिने चलन थियो । यो चलन किराँती समुदायमा पनि थियो ।  (अ) ढुङ्गेकोस : उहिले मूलबाटो जमिनको दुई माइल दूरीका आधारमा ढुङ्गा गाड्ने चलन थियो । त्यसलाई कोसेढुङ्गा भनिन्थ्यो ।  (आ) स्याउले कोस : उहिले घडीको चलन नहुँदा बाटो हिँड्ने बटुवाले आफू हिँडेको बाटोको दूरी मापन गर्न रुखबिरुवाको पातसहितको हाँगा वा डाला भाँचेर हातमा लिन्थे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुगिन्जेल उक्त स्याउला ओइलिने र सुक्ने गरी हातमा लिन्थे । त्यसलाई स्याउले कोस भन्ने गरिन्थ्यो ।  (इ) रुमालेकोस : उहिले बाटो हिँड्ने बटुवाले आफू हिँडेको बाटोको दूरी मापन गर्न खोला खोल्सी, कुवाको पानीमा रुमाल भिजाएर हातमा लिन्थे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुगिन्जेल उक्त रुमाल सुकेसम्मको दूरीलाई एक कोसका रूपमा गणना गर्थे । त्यसलाई रुमाले कोस भन्ने गरिन्थ्यो । निचोड  किराती राई समुदायमा मिथकीय सञ्चार, लोकमाध्यम र आधुनिक सञ्चार विद्यमान छ । मिथकीय सञ्चारमाध्यमहरू वर्तमानमा प्रचलनमा नरहेको तर सृष्टिकालमा पुर्खाले प्रयोग गरेको मुन्धुम मिथकमा पाइन्छ । त्यही मिथकलाई आजपर्यन्त पुस्तान्तरण हुने र गर्ने काम जारी छ । मिथकीय पात्रहरू, साधनहरू र त्यसका सन्देश बाहकहरूबारेमा उल्लेख गरिएका छन् । किरात मुन्दुम मिथकमा उद्धृत सञ्चार र तिनका बाहक सबैलाई व्यवहारमा उतार्न सम्भव छैन ।  लोकपरम्परामा रहेका बाजागाजाहरू, सांस्कृतिक सामग्री, मुन्दुम पालकहरूले पहिरिने परम्परागत पहिरनहरू, गरगहनाहरू विद्यमान छन् । जसलाई लोकमान्यतासित जोडेर आर्थिक उपार्जनसँग जोड्न थालेको पाइन्छ । परम्परागत मिथकलाई वर्तमान जीवनसँग जोड्नु आफैँमा महìवपूर्ण पक्ष हो । लोकपरम्परालाई बचाइराख्नका निम्ति आधुनिक सञ्चारमाध्यमसँग जोडेर जीवन्त तुल्याउने प्रयास महìवपूर्ण छ । जीवन्त तुल्याउने प्रयासमा रैथाने बोलीचाली, परम्परागत मूल्यमान्यता, लोककला, लोकनाटक, लोकगीत, लोकसंस्कृति आदिलाई बिटुलो हुनबाट भने जोगाउन जरुरी छ । मधुपर्कबाट (लेखक गणेश राई पत्रकार तथा लोकसंस्कृति अध्येता हुन् ।)

लाशसँग सेल्फी ....

लाशसँग सेल्फी ....

४३४ दिन अगाडि

|

२३ वैशाख २०८०

१. ठुलो माछा  एकमहिना अघि । “यो निकम्मा सरकार हो । ठूला माछा समात्दैन । खालि भुरालाई समातेर ठूलालाई जोगाउँछ ।” विपक्षी पार्टीका सांसदले सदनमा भ्रष्टलाई कारवाही गर्ने विषयमा दरो भाषण दिए । हुन पनि अख्तियार अनुसन्धान आयोगका सिपाहीहरु ठाउँ ठाउँका खरदार, सुब्बा, सिपाही र असई समातिराखेका थिए । कुनै ५ हजार घुस लिएको आरोपमा कुनैले २० हजार, कुनैले ५० हजार घुस लिएको घटनामा । साँच्चै करोड करोड खाने, पचाउनेहरु चोखै थिए । न उनीहरु गिरफ्तारीमा पर्छन् । न कारवाही हुन्छ । एक महिनापछि । “यो सरकार निकम्मा पक्षपाती सरकार हो । हाम्रो पार्टीका निर्दोष उपाध्यक्षलाई यसले भ्रष्ट्राचारी करार गरी विशेष अदालतमा मुद्दा दायर गरेको छ । उनलाई मुद्दा लाउन पाइँदैन ! पाइँदैन !” विपक्षी अन्य सांसद चर्को स्वरमा सदनमा नारा उरालिरहेछन् । पूर्व उपप्रधानमन्त्री तथा आवास मन्त्रीले ललिता निवासको सरकारी जग्गा व्यक्तिको नाममा सारी विक्री बट्टा गरेको आरोपमा नौ करोडको बिगो राखी अख्तियारले मुद्दा दायर गरेको छ । यसैमा सरकारको तीव्र विरोध भैराखेको छ । टिभी हेर्दै गरेको रामेको बाबु अलमलमा छ । हिजो यही सांसद ठूलो माछा सरकारले नसमातेकोमा विरोध गथ्र्याे । आज ठूलो माछा समात्दा पुनः विरोध गर्छ । उसले मनमनै लख काट्यो– सायद ठूलो माछा अर्को पार्टीको भए, यो मान्छेले अवस्यै समर्थन गथ्र्याे होला ! २. गिद्धबाबा तीन घण्टादेखि तम्मासको नारावाजी चलिरहेको छ । जिल्ला प्रहरी कार्यालयको गेटै अगाडि दुई थरिको बीचमा जुहारी भैरहेको छ । दाँयातिर सिद्धबाबाका भक्तभक्तिनी छन् भने बाँयातर्फ बलात्कारको शिकार भएकी महिलाका पक्षधर मानिसहरु छन् । दायाँ पक्ष भन्छ– “सिद्धबाबा निर्दोष छन् ! निर्दोष छन् !!” बायाँ पक्ष भन्छ– “सिद्धबाबा गिद्ध हो ! ढोँगी बाबा चाहिँदैन !! चाहिँदैन !!” दायाँ पक्ष भन्छ– “गिद्ध साधु नथुन ! सिद्धलाई रिहाइ गर !! रिहाइ गर !!” बायाँ पक्ष भन्छ– “गिद्धलाई फाँसी दे ! पाखण्डीलाई कारवाही गर !! कारवाही गर !!” दायाँ पक्ष भन्छ– “सिद्ध बाबा राम हुन् ! धर्मको रक्षा गर !! बाबालाई मुक्त गर !!” बायाँ पक्ष भन्छ– “गिद्ध सिद्ध हराम हो ! बलात्कारीलाई कारवाही गर ! पीडितलाई न्याय दे !” एक भक्तिनीलाई मध्यरातमा आफ्नै कोठामा दिक्षा दिन बोलाएर जबर्जस्ती करणी गरेको आरोपमा प्रहरीले गिरफ्तार गरेको छ बाबालाई । बाबा विरामीको नाटक गरी अस्पताल भर्ना हुन खोजिरहेछन् । अधिकारकर्मी र पीडित पक्षधरहरु बलात्कारको शिकार भएकी महिलालाई न्याय दिलाउन ज्यान दिएर डटेका छन् । यता सिद्धका भक्तहरुपनि सिद्धलाई जोगाउन लिट्टी कसेर सडकमा उत्रिएका छन् । न्यायालयको ढोका अगाडि, प्रहरी कार्यालयको ढोका अगाडि दिनै दोहोरो नाराबाजी गुन्जायमान छ ।  उता हस्पिटलमा भएको सिद्ध हस्पिटलबाट कसो कसो तानावाना बुनेर जोगमुनि नाकाबाट भारततिर भागेको हल्ला आउँछ ।  नारा घन्काइरहेका अधिकारकर्मी आक्रोशमा आगो फाल्छन् भने भक्त भक्तिनीहरु भने सिद्धको तान्त्रिक चमत्कारदेखि गद्गद् छन् । ३. काल्चेको बड्डे  पल्लो टोलका काजी बाले आज भब्य रुपमा आफ्नो नाति रोशनको बर्थ डे मनाएपछि वल्लो टोलको अँइटु सदाको छोरो काल्चेले अघिदेखि नै कल गरिरहेको छ ।  काजी बाको नाति रोशन र अँइटु सदाको छोरा काल्चे एकै दमालीका साथी हुन् । तिनीहरु अहिले छ वर्ष पुगेर सात लागेका मात्र छन् । उनीहरुसँगै खेल्छन् । सँगै बजार बजार दगुर्छन् । पहिले सँगसँगै स्कुलको बालकक्षामा पनि गएका हुन् ।  अहिले चैँ काजीले रोशनलाई बोर्डिङ स्कुलमा भर्ना गरिदिएका छन् । अइँटुको छोरो काल्चे भने सरकारी स्कुलमै हल्लिरहेको छ । हिजो काजीको घरमा नातिको जन्म दिवसको उपलक्ष्यमा ठूलो घोर्ले खसी लड्यो । टोलै थर्काएर माइक घन्काइयो । खान आउने मान्छे कति हुन् कति । रोशनलाई टीका लगाइदिएर पैसा, कपडा उपहार दिने मान्छे कति हुन् कति ।  तामझामको यो सारा दृश्य नजिकै बसेर काल्चेले हेरिरह्यो । समवयी उमेरको बालसखा रोशनको वर्थ डेले काल्चेको भित्री हृदयमा आँधीहुरी ल्याइदियो । झमक्क साँझ परेपछि आफ्नो झुपडीमा फर्केको काल्चेले आफ्नो बाबा अँइटुलाई भन्यो– “बाबु !! बाबु !! मेरो बड्डे कहिले मनाइदिने ?”  अँइटु सदाले कुनै जवाफ दिएन । पुनः काल्चेले जोड दियो– “बाबु !! बाबु !! मेरो बड्डेमा पनि गाउँ नै थर्किने गरी माइक बजाउनुपर्छ है । खसी काटेर सबैलाई भोज दिनुपर्छ है बाबु !” अँइटुले काल्चेको मुखमा एकोहोरो हेरीमात्र रह्यो । समर्थनमा कुनै आवाज निकाल्न सकेन । काल्चे पुनः थप्यो–“...अनि त मेरो बड्डेमा पनि लुगा, खेलौना, पैसा कत्ति हो कति ?” यति भनेर खुशीले उफ्रिन थाल्यो ।  ऊ आफ्नै सुरमा मस्त छ । छोराको निर्दोष मुहारमा नाचेको बालसुलभ रहर देखेर अनि त्यो रहर पुरा नहुने यथार्थ सम्झेर उसले आँखाबाट दुई थोपा आँसु चुहायो । अनयास आफ्नो बाबुको आँखामा आँसु गुड्केको देखेपछि काल्चे बोल्यो– “बाबु !! बाबु !! तपाई किन रुनु भएको ? मेरो बड्डे सम्झेर खुशी लाग्दैन ?” अँइटुले अगेनुको आगो ठोस्तै जवाफ दियो–“दाउरा धेरै धुवायो । धुँवाले आँसु झरेको बाबु ! रोएको होइन...!”  काल्चे उफ्रिँदा उफ्रिँदै एकैछिनमा थोत्रो बोरामा पुर्लुक्क निदायो । ४. लाशसँग सेल्फी .... उसको हातमा अत्याधुनिक मोवाइल छ यतिखेर । यो फोन हाता परेपछि सेल्फी खिच्ने मोहले ग्रस्त छ ऊ । कसैले फेसबुक एकाउन्ट खोलिदियो र फेसबुक चलाउन जान्यो । त्यसपछि त उसलाई सेल्फी खिच्न र फोटो पोष्ट गर्न भ्याइ नभ्याइ छ । बूढीसित सेल्फी खिच्यो । सालासित सेल्फी खिच्यो । सालीसित सेल्फी खिच्यो । गाउँको वृद्धसित सेल्फी खिच्यो । नौजवान तन्नेरीसित खिच्यो । नौलो साथी कोही भेट्यो कि सेल्फी हानी हाल्छ । अस्ति माथी मेलामा कलाकार माग्ने बूढो र जितु नेपाल आएका थिए, उनीहरुसित पनि सेल्फी खिच्यो । कुन्नी कुन कार्यक्रममा प्रदेश सभासद आएका थिए । उनीसित पनि सेल्फी खिच्यो । अहिले त जनावर पशुपंक्षीसित पनि सेल्फी खिच्न थालेको छ । घरमा पालेको कुकुरसित सेल्फी खिच्यो । ढाडे विरालोसित खिच्यो । माले गोरुसित सेल्फी खिच्यो ।  झुप्पे भैँसीसित सेल्फी खिच्यो । गणेश मन्दिर जाँदा गणेशको मूर्तिलाई अँगालो मारेर सेल्फी खिच्यो । कतै बिहे बटुलोमा पुगेको छ भने बेहुला बेहुलीसित टाँसिएर सेल्फी खिच्छ । पुराणमा जाँदा पण्डितसित जोडिएर सेल्फी खिच्छ ।  हुँदा हुँदा हिजो त छिमेकीको मृत्युमा लाशसित सेल्फी खिचिरहेको थियो । चितामा चढाउँदै गरेको लाशसित सेल्फी खिचेको देखेर मान्छेहरुले  ताज्जुप माने ।

रंग र हामी

रंग र हामी

४३४ दिन अगाडि

|

२३ वैशाख २०८०

अचेल, मेरा नयनका पर्दाभरि पोतिएका छन् रंगी–विरंगी वैचारिक रंगहरु हरियो, बैजनी, रातो अनि के–के हो के–के । हरेक बिहान निस्कन्छन् विकासका नारा लिएर सानेपाका हरियो जुलुसहरु, बल्खुका बैजनी किरणहरु, क्रान्तिको उद्घोष गर्दै  पेरिसडाँडाका राता अनुहार, अनि, सनातन भजन गाउँदै गेरुधारी बनारसीलालहरु, र, छिर्छन सिंंहदरबार । यता सप्तरंगी प्रकाश–पुञ्जले  सजाइएको सिंहदरबार स्वर्गीय झिलिमिलीसंगै मनोरंगका इन्द्रेणी चक्रले घुमाउँछ फनफनी अनि, सेतो पर्दा देखाउँदै अनुहारभरि कालो पोटेर पठाउँछ बाहिर हामी भने, तिनै काला आकृतिहरुलाई भगवान भनेर पुजिरहेछौं । मौसमहरुले समयसंगै के–के खबर ल्याउँछन् रंगहरु आलोपालो गर्दै एक मुठी माटोको उपहार र, बिन्ति–पत्र बोकेर पुग्छन् दिल्लीगेट यता दिल्ली दरबारले बिन्ति–पत्र सुर्ती र पानसंगै चपाउँछ  अनि, सिंहदरबारमा पिच्च थुक्छ हामी भने,  त्यही छिटाको रंगमा होली मनाउँछौं । यता, प्रयोगशालाभित्र धेरै रंगहरु रिकप र टेष्ट–ट्युबमा कति सजिलै घुल्छन् तर, उही रंगहरु कहिलेकाहीं विभक्त हुन्छन् आफै अनि, एकार्कामा फोहोर छ्यापाछ्याप गर्छन्  हामी भने,  प्रयोगशालामा रंगहरुका  लुकामारी हेरेर दिन बिताइरहेछौं ।

भेंरह्वा रामदास

भेंरह्वा रामदास

४३६ दिन अगाडि

|

२१ वैशाख २०८०

दिपक चौधरी असीम मंगल थारु एकठो कमैयाँ, जे डोसरके घर काम कर्के अपन घरेक गुजारा करठ् । मंगल अपन लर्का बच्चा परिवारके संग एकडम खुसि रहट् । मनो उ अपन मन भिट्टर अनेक सपना डुख पिरा छुपैले रहट् ओ अपने परिवार उइन सड्डा खुसि बनैले रहट् ।  ढिरे ढिरे लर्का बच्चा बह्र्टि जैठिस ओ मंगलके जिम्मेवारि फेन बह्र्टि जैठिस । मंगल आउर भारि चिन्टामे डुब्टि जाइट् ओ गम्भीर डेखाइट । यि सब ओकर बर्का छावा हेर्टि जैठिस ओ अपने मनमे कुछ करे पर्ना सोंच बनाइ लागट् । एक डिन बर्का छावा मंगल हे कहलिस,  ‘बाबा, मै फेँ किस्नान घर काम करे जिम ।’  टब मंगल कहल, ‘टै का काम करे जिबे ?’  बाबक् परस्न सुन्के छावा कहल, ‘किस्नान भेंरि चर्हैम ।’  ‘ठिक बा, किसन्वैंसे पुछम टे चलिस भेंरि चर्हाइ,’ कैह्के मंगल कहल ।  डोसर डिन बाट बट्वाके अपन बर्का छावै भेंरि चर्हाइ लगा डेहट् ।  मंगलके बर्का छावा रामदासके साल भरिक भेरि चह्रैलक् एक मन ढान टन्खा रहिस । उहिसे घरक कुछ समस्या टरे लग्लिस ।  रामदास सक्कारे रोज भेंरि ले ले खेट्वम जाइठ् कलेसे गाउँक आउर लर्का झोला, कापि, पोस्टा ले ले स्कुल जाइट् । उ सब डेख्के रामदास के मनमे फेन पर्हे जैना रहर जागे लग्लिस ।  उ एकडिन अपन बाबा हे कहल, बाबा मै पर्ह जैम ट नैहुइ ?  छावक असिन बिचार सुन्के मंगल कहल, ठिक बा काल्ह किसन्वैसे छुट्टि माँग्डेम टब चल्जाइस पर्ह । बाबक असिन बाट सुन्के रामदास बरा खुसि हुइल ओ डोसर डिनसे बिना झोलक गाउँक लर्कनसंग स्कुल जाइ लागल । डुइचार डिन पाछे मंगल रामदास के लग झोला, सिलोट व गौखर किन्डेलिस ।  समय बिट्टे गैल । रामदास मेहनटके साठ स्कुल पह्र्टि गैल । मंगल फेन डुख कर्के भुख्ले रैह्के फेन अपन छावा हे पर्हाइल । रामदास फेन डस्वा मजा नम्बर लानके पास हुइल । ओ क्याम्पस पर्हक लग सदरमुकाम धनगढी जाइ पर्ना हुइलक ओंरसे इहिसे आगे पर्हाइ नैसेकम कैह्के मंगल अपन छावक ठन कहल ।  रामदास फेन बाबक् बाटेम कुछ नै कहट् । काहे कि अट्रा डुख कस्ट कैके जौन सिक्षा डेहल बाबा, आब एकर सडुपयोग महि कर्ना बा कैह्के मनमे सोचटि चुपचाप रहि जाइट ।  समय अपन डगर निरन्टर बिट्टि जाइट् । रामदास अपन गाउमे परोढ पर्हैना मौका पा जाइठ् ओ गाउँमे मस्टर्वा कैह्के चिन्हे लग्ठिस । एक डिन मंगल रामदास के भोज कैना बाट अपन गोसिन्यासे चलाइठ् । ओ, कुछ डिन पाछे रामदास के भोज फग्नीसे हो जैठिस । मंगल के परिवार बह्रजैठिस ।  समय बिट्टि जाइठ् । रामदासके फेन लर्का बच्चा हुइठिस ओ सारा घरक जिम्मा मंगल रामदास हे सौंपडेहट् ।  रामदास भारि समस्यामे डेखा परट्। मनो हिम्मत नैहारठ् ओ घर जसिक टसिक चलाइठ्। ।  एक डिन रामदास फग्नीहे कहल, अरि गाउँमे किल काम कर्के घरक समस्या नैचलि । लर्का बच्चा परहैना घर डुवार चलैना बा । ओहेक मारे महिं कुछ डिन बाहर लागक परि । टब जाके गुजारा हुइ । इ सब बाट सुन्के फग्नी कहल गाउँमे काम नैकर्बो टे कहाँ जैबो?  रामदास कहल, सबजे इन्डिया जैठ मै फेन चल्जिम ।  फग्नी कलि, टु चल्जिबो टे मै कसिक घर चलैम ओ रहम ?  रामदास सम्झाइल, जस्टे सबजे रठै ओस्टके टे काहुन् ।  अट्रा सल्लाह कैके डुइचार डिन पाछे रामदास लागल इन्डिया कमाइ ।  अपन घर परिवार के खुसि खोजे घर परिवार छोर्के रामदास हुइल गाउँघरसे डुर । राट डिन काम, डेंहक पस्ना सुखाइ नै पैना, राटिक निंड डिनेक भुख मेटाइ नै पैना । डुखसे जुझ्टि, भुखसे लर्टि समस्या हटैना सपना पुरा कैना लक्ष्य लेके परडेस लागल रामदास ।  हरेक महिनक् पैसा घरे पठैटि रहठ् रामदास । फिर भि समस्यक समाढान नै हुइठिस र झन् टे समस्या बहर्टि जैठिस ।  रामदासहे स्कुल पह्राइक लग लेहल मंगलके रिन डुइ सौ से बहर्के बीस हजार पुग्गैलिस । इ सब डेख्के सुन्के असिन लागट् गरिब मनैन्के जिन्गि कुछ जिन्गि नैहो जसिन ।  यहोंर फग्नी गिटेम् मनक् बट्ठा सुस्करठः  कहाँ जाके ओराइट गरिबन्के डुखक सग्रा ।  कब सम रहेक परि अकेलि हेर्के अस्रक डग्रा ।  सुख डुखके बख्रा बराबर लगाइ नै जानल कि का,  लम्मा करल जिन्गिक डग्रा बिढाटा फेँ हरेक अँख्रा ।                                                                 कैलारी–२ बसौटी, कैलाली