खिस्साः माउक डमन्ड्वा

खिस्साः माउक डमन्ड्वा

३६१ दिन अगाडि

|

२४ फागुन २०७९

होलीको अवसरमा दिइयो १७१ जनालाई मूर्ख उपाधि

होलीको अवसरमा दिइयो १७१ जनालाई मूर्ख उपाधि

३६३ दिन अगाडि

|

२२ फागुन २०७९

भारत लगायत देशमा होलीको अवसरमा मूर्ख उपाधि दिने चलन छ । जसलाई निकै सम्मानको रुपमा लिइन्छ । जनकपुरमा पनि केही वर्ष यता होलीको अवसरमा मूर्ख उपाधि दिने चलन छ । उता सुनसरी, इटहरीका पत्रकार तथा लेखक सुविद गुरागाईले केही वर्ष यता होलीको अवसरमा सामाजिक सञ्जाल मार्फत् मूर्ख उपाधि दिने गरेका छन् ।  लेखक गुरागाईले सूचीकरण गरेका २०७९ का मूर्ख को कस्ता छन् त ? होली उपाधि तथा सम्मान – २०७९ ०१. एक नम्बरको मूर्ख – धर्मेन्द्र झा ०२. मूर्ख सम्राट – स्वागत नेपाल ०३. महामूर्ख – केदार भण्डारी ०४. सदाबहार मूर्ख – नारायण तिवारी ०५. मूर्खाधिराजपति – हिक्मत थापा ०६. मूर्ख महामण्डलेश्वर – साम्ब ढकाल ०७. मूर्खाधिपति – द्वारिका घिमिरे सुबोध ०८. मूर्ख शिरोमणि – धीरज भट्टराई ०९. मूर्खाधिश – डिल्लीप्रसाद पोखरेल १०. मूर्खेश्वर – राजेन्द्र गौतम ११. राष्ट्रिय मूर्ख – राजन मेहता १२. देशेमरु मूर्ख – छविरमण अधिकारी १३. सम्मानित मूर्ख – गोपाल कोइराला १४. मूर्खराज – रमेशकुमार सुवेदी १५. विशेष प्रकारको मूर्ख – दिनेश पौडेल १६. स्थायी प्रकृतिको मूर्ख – बद्रीविशाल पोखरेल १७. उत्कृष्ट मूर्ख – हरिराम पौडेल १८. जान्नेबुझ्ने मूर्ख – डम्बर खतिवडा अकिञ्चन १९. उच्चस्तरको मूर्ख – घनेन्द्र ओझा २०. प्राज्ञिक मूर्ख – कृष्णराज सर्वहारी २१. वास्तविक मूर्ख – सागर तिम्सिना २२. सर्वाधिक मूर्ख – नवीन गड्तौला २३. युनिभर्सल मूर्ख – यम घिमिरे २४. सुप्रिम मूर्ख – राकेश निरौला २५. अब्बल मूर्ख – कृष्ण आचार्य २६. उत्पात मूर्ख – वेदराज पौडेल २७. अचम्मको मूर्ख – वीरेन्द्र केएम २८. उच्चकोटिको मूर्ख – सन्दीप दाहाल २९. गतिलो मूर्ख – मदन राजभण्डारी ३०. भेट्रान मूर्ख – हरि डाँगी ३१. परिपक्व मूर्ख – भीम खतिवडा ३२. बिर्सन नसकिने मूर्ख – दिनेश अधिकारी ३३. सर्वश्रेष्ठ मूर्ख – गणेश खड्का ३४. सत्य औँल्याउने मूर्ख – सरोज बराल ३५. लोकप्रिय मूर्ख – ऋषि बस्ताकोटी ३६. विशुद्ध मूर्ख – नेपाली मोहन ढुङ्गेल ३७. सबभन्दा मूर्ख – डिल्ली आचार्य ३८. सम्माननीय मूर्ख – राजीव कोइराला ३९. अति आदरणीय मूर्ख – विजय श्रेष्ठ ४०. क्रिएटिभ मूर्ख – पेशल आचार्य प्यासी ४१. पटमूर्ख – अनुज पराजुली स्मित ४२. सुध्रिएको मूर्ख – कमल पुडासैनी ४३. मूर्खाचार्य – पुष्प पराजुली ४४. बालुवामा पानी हाल्ने मूर्ख – दिनेश भट्टराई ४५. प्रमुख मूर्ख – गेहेन्द्रचन्द्र ढुङ्गेल ४६. अपूर्व मूर्ख – चेतन धमला ४७. कोसी प्रदेशको मूर्ख – बाबुराम कार्की ४८. साँच्चिकै मूर्ख – धर्मराज खड्का ४९. विचित्रको मूर्ख – ईश्वर ओझा ५०. अघोषित मूर्ख – जीवन पानी ५१. असली मूर्ख – कौशल भट्टराई ५२. स्पेसल मूर्ख – लेखराज ढकाल ५३. रहरिली मूर्ख – शोभा आचार्य सुवेदी ५४. सुहाउँदिली मूर्ख – यमुना बस्नेत ५५. आफ्नै पाराकी मूर्ख – पवित्रा ल्वागुन ५६. ओझेलमा परेकी मूर्ख – बेबीडेजी गुप्ता ५७. सम्झनलायक – विष्णु भुर्तेल ५८. गजबको मूर्ख – राजन पौडेल ५९. भ्रष्टाचारविरोधी मूर्ख – दिनेश लम्साल ६०. नपत्याउँदो मूर्ख – सुकदेव चौधरी ६१. अति विशिष्ट मूर्ख – विराट अनुपम ६२. सक्कली मूर्ख – रमेश भट्टराई ६३. धेरै सोझो मूर्ख – शम्भु भण्डारी ६४. नयाँ नेपालको मूर्ख – छवि लुइटेल ६५. फन्टुस मूर्ख – कुसुम पोखरेल जङ्गली ६६. गफाडी मूर्ख – प्रकाश बस्नेत ६७. औपचारिक मूर्ख – विनोद ढकाल ६८. यथावत् मूर्ख – हिमाल दाहाल ६९. राम्रो गर्न खोज्ने मूर्ख – दीपक रोक्का ७०. विशिष्ट मूर्ख – भुवन सुवेदी ७१. अर्नासँग भिड्ने मूर्ख – देवराज घिमिरे ७२. धेरै जान्ने मूर्ख – महानन्द सापकोटा ७३. कोपिलाउँदो मूर्ख – सुस्मिता नेपाल ७४. गम्भीर प्रकृतिकी मूर्ख – इन्दु अंशु ७५. जब्बर मूर्ख – सनत सापकोटा ७६. रियल मूर्ख – जयन्ता पोखरेल ७७. फरक धारको मूर्ख – विसप ताम्राकार ७८. हतारमा निर्णय गर्ने मूर्ख – सदीक्षा नेपाल ७९. मूर्खहरूको राजा – राजकुमार शाही ८०. अति ज्याद्रो मूर्ख – पदम गौतम ८१. लप्पन–छप्प्न नजान्ने मूर्ख – महेश ढुङ्गाना ८२. सर्वस्वीकार्य मूर्ख – कृष्ण भट्टराई जुनेली ८३. चौथाइ मूर्ख – बद्रीप्रसाद कोइराला ८४. रेलिगेसनमा झरेको मूर्ख – सिएन गौतम ८५. हारमा पनि रमाउने मूर्ख – विनोद पाण्डे ८६. उपमूर्ख – रमेश अधिकारी ८७. नोमिनेसनमा नपरेको मूर्ख – सङ्केत अगस्ती ८८. छुटपुट मूर्ख – हरि ढुङ्गेल ८९. अचल मूर्ख – रामबिक्रम थापा ९०. पुरानो मूर्ख – सन्तोष खरेल ९१. मस्तराम मूर्ख – इकवाल अहमद ९२. देख्दा थाहा नपाइने मूर्ख – जनक चन्द ९३. नसुध्रिने मूर्ख – सुरज पराजुली ९४. सुकिलो मूर्ख – किरण टी लिम्बु ९५. सम्भावित मूर्ख – आकास भुर्चोके ९६.मर्नुको फाइदा बताउने मूर्ख – कृष्ण भुल्केली भट्टराई ९७. जेको पनि प्रमाण खोज्ने मूर्ख – शालिग्राम पाण्डे ९८. नवनीतम् मूर्ख – इन्द्र ढुङ्गेल ९९. निर्विकल्प मूर्ख – गणेशप्रसाद अधिकारी १००. नम्बरी मूर्ख – गीतनारायण एमटी १०१. कहिल्यै नथाक्ने मूर्ख – जेबि थुलुङ १०२. स्वघोषित मूर्ख – निरज भट्ट १०३. मूर्ख पर्सनालिटी – गोविन्द ढकाल बुइँपाली १०४. मूर्ख महापण्डित – गुणानन्द झा १०५. मूर्ख देशप्रेमी – जयराम गौतम १०६. मूर्ख डायस्पोरा – आचार्य प्रभा १०७. मूर्ख सर्जक – राजन कार्की १०८. मूर्ख सचेतक – विक्रमश्रि १०९. मूर्ख ज्वाजल्य–पट्ट – जिपी तिवारी ११०. मूर्ख सुन्दरी – सीमा बस्नेत १११. महामूर्ख शिरोमणि – सुनोज निरौला ११२. मूर्खमण्डली संयोजक – सुरेश सुवेदी ११३. मूर्ख भविष्यवक्ता – कमल दाहाल ११४. मूर्ख लिस्नर्स – रूपेश मेहता ११५. मूर्खलाल – टिबी सागर ११६. मूर्ख जागरण सम्मान – रमेश शुभेच्छु ११७. उल्लु शिरोमणि – भीम घिमिरे ११८. लाल बुझक्कड – दीपक आचार्य ११९. मूर्खमाया सम्मान – जुनु रिमाल १२०. मूर्ख अफ द इयर – पारसमणि गेलाल १२१. हनुमान त्रिशक्तिपट्ट – लक्ष्मी खतिवडा ज्वाला १२२. उत्कृष्ट लठुवा सम्मान – पुण्य आचार्य १२३. पलायन शिरोमणि – विमल अधिकारी १२४. सबैभन्दा ठुलो भन्टा सम्मान – धीरेन्द्र प्रेमर्षि १२५. पानीको किरो सम्मान – विमलमान श्रेष्ठ १२६. बैगुनरत्न शिरोमणि – हेमराज दाहाल १२७. अपजस शिरोमणि – कमल ढकाल १२८. अविश्वास त्रिशक्तिपट्ट – प्रभात खड्का १२९. मानार्थ मूर्ख सम्मान – धनराज गिरी १३०. चाउरिएको मरिच सम्मान – सितोस पोखरेल १३१. बाजिगर भूषण–रत्न – ठाकुर बेल्बासे १३२. मूर्खश्री सम्मान – बद्री भिखारी १३३. कित्ता परिवर्तन रत्न – चन्दन रौनियार १३४. कलियुगको कालीदास – भरत गुरागाई बर्बरिक १३५. कलियुगको श्रवणकुमार – सुनील पुरी १३६. कसैले नपाएको सम्मान – भेषराज घिमिरे १३७. हवेली विघटन रत्न – प्रभातरञ्जन पोखरेल १३८. मूर्ख परम्परा सम्मान – किशोर पहाडी १३९. उत्कृष्ट ढोक्सोभूषण – शशी कोइराला १४०. मूर्ख संरक्षक सम्मान – सुवर्णशमसेर विष्ट १४१. हिङ बाँधेको टालो सम्मान – गायत्री लम्साल १४२. करेला उपचार सुविख्यात पट्ट – विशाल सुवेदी १४३. मूर्ख सिर्जना सम्मान – शाश्वत ढुङ्गाना १४४. ताइँ न तुइँ सम्मान – लक्ष्मी नेपाल १४५. मात्रा चढावट सम्मान – घनश्याम न्यौपाने परिश्रमी १४६. कालीदासस्मृति सम्मान – दिनेश पौडेल गरिब १४७. जोगिरा ढ्याङ्ग्रो सम्मान – राजेन्द्र पोखरेल १४८. उल्लु संरक्षण सम्मान – जिबी गजल १४९. सम्हाली नसक्नु मूर्ख सम्मान – राजन खतिवडा (सम्ली राख) १५०. मूर्ख राष्ट्रसेवक सम्मान – अनिल पोखरेल १५१. जति भए पनि नपुग्ने सम्मान – विपिन किरण १५२. गेलभेँडा त्रिशक्तिपट्ट – महेश गुरागाई १५३. फाङफुङ त्रिरत्न भाष्कर – जनकऋषि राई १५४. यथास्थिति रत्न प्रथम – गणेश निरौला १५५. विवादित उद्यमी सम्मान – समीर कार्की १५६. श्री ७ मूर्ख सम्मान – चञ्चल भट्राई १५७. विज्ञानसम्मत मूर्ख सम्मान – ज्ञानमित्र १५८. अजम्मरी मूर्ख सम्मान – अमर खड्का १५९. घुमीफिरी रुम्जाटार सम्मान – विश्वमणि पोखरेल १६०. झनक्क बहादुर भूषण – कृष्ण अधिकारी १६१. बालापन बाँकी सम्मान – आस्था दाहाल १६२. हाहाहुहु मानक पट्ट – शरदराज गौतम १६३. जुनसुकै लहरमा मिल्ने भेडो सम्मान – लीलाराज भट्टराई १६४. नक्कली प्वाँख उज्यालो पट्ट – अच्युत घिमिरे बुलबुल १६५. माछामाछा भ्यागुतो सम्मान – सुनिता मरिक १६६. आलु रत्न भूषण – योषा गुरागाई १६७. हाँस न बकुल्लो भूषण – केशव दाहाल १६८. विचारले किचिएको मूर्ख सम्मान – मोहन तिम्सिना १७९. फुटेको मादल सम्मान – राजु केसी १७०. अलग्गै चिनिने मूर्ख सम्मान – अर्जुन शर्मा १७१. मनमौजी मूर्ख – सुविद गुरागाई भुलचुक लिनेदिने ।

होलीका रंगहरू

होलीका रंगहरू

३६३ दिन अगाडि

|

२२ फागुन २०७९

सुनिता गाइसी रंगले मनमा शान्तिको लहर फैलाउँदछ । त्यो हाँसो खुसी र उमंगको सञ्चार गराउँदछ ।  सद्भाव, मेलमिलाप  र, आपसी प्रेमको पर्व होली वैमन्यस्ता, रिस र राग छोडी मनाऊँ दिल खोली । मानव जीवन संघर्षमय पाइलै पिच्छे विभिन्न अप्ठ्यारा वाधा अवरोधलाई भुली मनाऊँ रंगहरुको पर्व होली ।  विकृतिलाई पर सार्दै संस्कृतिलाई मनैदेखि पुज्दै अन्यायका विरुद्धमा  न्यायको दीप प्रज्वलन गर्ने  पर्व होली । रंग फरक भए सँगै फरकै छ संस्कृति आफ्नोपन, आफ्नो भाषा त्यागौँ है विकृति । के पहाड, के तराई  अब सबै मुस्कुराई, एकता र मेलमिलापको रंगमा सबैलाई रंगाई । सुन्दर समाजको कल्पनासँगै समानताको आवाज उठाई अघि बढौँ सबै मिली हाम्रो संस्कृति जोगाई  मनाऔँ होली । मनाऔँ होली ।।  

कहिलेदेखि  सुरु भयो भित्तेचित्र ?

कहिलेदेखि  सुरु भयो भित्तेचित्र ?

३६५ दिन अगाडि

|

२० फागुन २०७९

मुकेश मल्ल भित्तेचित्र भन्नाले भित्तामा चित्र कोर्नु, पोत्नु, बनाउनु भन्ने बुझिन्छ । पोत्नु भनेको चित्रकलाको प्रारम्भिक शुभारम्भ हो भने कोर्नु भनेको बिस्तारै लो र हाई रिलिफ हुँदै मूर्तिकलातर्फ जाने तर्खर हो । रेखाहरूको प्रधानता बढ्दै गएर रेखांकन (ड्रइङ) अनि यसैमा रङहरू भरिन थालेसँगै चित्रकला (पेटिङ)को स्वरूप र नामाकरण विकसित भएको देखिन्छ ।  सदियौँदेखि प्रचलनमा रहेको भित्तामा चित्र बनाउने प्रथा आजसम्म टुटेको छैन । यसका विषय परिवर्तन भएका छन्, स्वरूप र माध्यम फरक भएका छन्, भित्तेचित्र बनाउने तरिका र उद्देश्य फरक भएका छन्, यसको नामाकरणमा समेत परिवर्तन आएको छ । तथापि भित्तेचित्र चित्र बन्न छाडेको छैन ।  कला मान्छेसँगै उठबस गर्दछ । मान्छे र समाजबाट कला कहिले पनि अलग्ग थिएन, हुनै सक्तैन । पुरानो मान्यता अनुसार कला समाजको ऐना हो र नयाँ मान्यता अनुसार कलाले समाजका सवाललाई उठाउँछ । तर यी दुवै मान्यताको मूल तत्त्व र आसयमा खासै फरक देखिएको छैन । यसरी कला मान्छेसँग जोडिने क्रममा रहिरहँदा भित्तेचित्र पनि नितान्त मान्छेकै वरिपरि घुमेको देखिन्छ ।  पछिल्लो कालमा भित्तेचित्र लोककलासँग बढी मात्रामा आबद्ध देखिन्छ । संस्कृतिसँग जोडिँदा यो कला पूजाकोठासम्म पुगेको छ । समुदायका संस्कार–संस्कृतिका अवयव, सामाजिक मूल्य–मान्यतासँग यो गहिरोसँग गाँसिदै आएको छ । काठमाडौं उपत्यकाभित्रका नेवार समुदायमा घर र मन्दिरको मूलद्वारको माथिल्लो भागलाई घेरेर कलात्मक चित्र बनाउने परम्परा छ । कतिपय मैथिली र थारु समाजमा घरको बाह्य भाग (भित्ता)लाई कलात्मक बुट्टाद्वारा सजाउने परम्परा देखिन्छ । समुदायसँग भित्तेचित्र यसरी संलग्न हुँदा कतिपयको यो पहिचान बन्न गएको देखिन्छ । भित्तेचित्रको यही विशेषताले गर्दा आ–आफ्नो ठाउँ, गाउँ अनि राष्ट्रले समेत एक अलग्ग पहिचान पाउने काम भएको देखिन्छ ।  कलामा दृश्वालोकन हुने फिगरेटिभ आर्ट वा नन् फिगरेटिभ आर्ट (प्रतीक, विम्बका रूपमा)ले कला र धर्मको दर्शन, आस्था, विश्वास आदिलाई जनाउँछ । यस्ता फिगरेटिभ वा ननफिगरेटिभ आर्ट घरका भित्तामा बढी मात्रामा बनाउने प्रचलन बढेको देखिए पनि यसैमा सीमित भएको भने छैन । बरु अझ व्यापक हुँदै यो भुइँ,र सिलिङ हुँदै सडकसम्म पुगेको छ । घर बाहिरको पर्खालमा गरिने कलालाई ‘वालपेटिङ’, घरबाहिरको सडकमा गरिनेलाई ‘स्ट्रिट आर्ट’ आदि नामाकरणका साथ यो विकसित भएको देखिन्छ । धर्ममा यसको प्रवेशको तरिका अलि अलग्ग ढंगको छ । खासगरी भक्तिभाव जगाउन, धर्मगाथालाई आम मान्छेसम्म प्रभावपूर्ण ढंगले पु¥याउन भित्तेकला धर्मको अभिन्न अंग भई मठमन्दिर, स्तुपा, विहारमा आदिमा पनि आएको छ । यस्तै सिँगारका लागि पनि  भित्तेचित्रको प्रयोग हुन थालेको छ ।  ऐतिहासिकता  पूर्वऐतिहासिक कालमा चित्र बनाउनका लागि आजको जस्तो कागज वा कपडा पाइँदैनथ्यो । पछि (ईसाको १०औँ वा ११औँ शताब्दीदेखि) काठ र पातमा ग्रन्थचित्र बनाउने प्रचलन शुभारम्भ भएको थियो । यस्ता चित्र भोजपत्र र ताडपत्रमा बनाइन्थ्यो वा भनिन्थ्यो ।  पूर्वऐतिहासिक काल (अपर प्यालियोलिथिक एज, जुन ३० हजार वर्षपूर्व अस्तित्वमा थियो)बाट कला बन्न उत्प्रेरित भयो भन्ने भनाइ जेफ्री हिन्डलेको छ । यही अपर प्यालियोलिथिक एजको कला नै कलाको सबैभन्दा पुरानो रूप हो । यसैलाई पूर्वऐतिहासिक कला र सबैभन्दा पुरानो कलाको रूप भनिएको छ । जुन कला युरोप र दक्षिणपूर्वी एसियामा ४० हजारदेखि ३५ हजार वर्षअघि उर्वर अवस्थामा रहेको विश्वास गरिन्छ । अझ कसैकसैले अपर प्यालियोलिथिक एजलाई आइस एजको उपमा दिँदै ४० हजार वर्षदेखि १४ हजार वर्षपूर्व रहेको भनेर पनि दाबी गरेका छन् । यही प्राचीन सम्पदा र कलाको विषयमा लेखिएको ‘वल्ड आर्ट ट्रिजेज’ पुस्तकलाई जेफ्रीले सम्पादन गरेका छन् । पूर्वऐतिहासिक कलालाई एउटा कालखण्डको रूपमा व्याख्या–विश्लेषण गर्दै जेफ्रीले यही एजबाट आधिकारिक रूपमा कलाको विजारोपण भएकोे दाबी गरेका छन् । यही पुस्तकमा मानवको शुभारम्भको बिन्दु ‘स्टोन एज’लाई विस्तारसँग वर्णन गरिएको छ । उनले लोअर प्यालियोलिथिक एज र अपर प्यालियोलिथिक एज भनी विभाजन समेत गरेका छन् ।  भित्तेचित्रको प्राचीनता केभ पेन्टिङ (गुफा कला)सम्म पुग्छ । गुफाहरू पनि दुई प्रकारका छन्– प्राकृतिक र मानव निर्मित (कृत्रिम) । गुफाभित्र बनाइएका चित्र कति साधारण ज्यामितीय फर्ममा देखिन्छ । गुफाभित्र पाइएको एउटा अलि अनौठो प्रकारको चित्र, जुन पछिल्लो कालमा आएर बन्यो, यहाँ उल्लेख गर्न अझ सान्दर्भिक हुन जान्छ ।  ७३०० बिसी पुरानो मानिएको यो चित्रमा हातका पन्जा (फिंगर ट्रेसिङ) देखिन्छ । पछि ७०० शताब्दीसम्म यसरी चित्र बनाउने परम्परा कायम भएको थियो भन्ने विद्वानको राय छ । विद्वान् र पुरातात्त्िवक विज्ञले त्यतिवेला यस्ता कला कसरी कुन टेक्निकबाट बन्थे भनी केही प्राविधिक नाम दिएका छन्, जस्तो ः फिंगर ट्रेसिङ, मोडेलिङ इन क्ले, इन्ग्राभिङ, वास रिलिफ स्कल्पचर, ह्यानड स्टेन्सिल, पेन्टिङ आदि ।  त्यसबेलाको चित्रमा खासै रङ प्रयोग भएका छैनन् भन्दा पनि हुन्छ । त्यसबेला हल्का देखिएका रङ प्राकृतिक, नैसर्गिक र शाश्वत नै हुन् । यद्यपि सुरुको बेलादेखि नै गुफामा पाइएका यस्ता चित्रमा दुई–तीन रङभन्दा बढी प्रयोग भएको देखिँदैन, करिब १५००० देखि ९००० बिसीमा बनेको भनिएको फ्रान्सको लासकस गुफामा रहेको चित्रले यस्तै संकेत गर्छ । कालो रङले रेखांकन गरी चित्र बनाउँदा रंगीन भए जस्तो भ्रम हुने हुन्छ ।  पछिल्लो कालमा आएर जब पात र रुखको बोक्रामा चित्र बनाउन थालियो, चित्रलाई चाहिने रङहरू यस्तै प्राकृतिक ढुंगामाटो आदिबाटै बनाउने गरिन्थ्यो । यस्ता चित्रमा विशेषगरी खैरो, अलिअलि रातो, पहेँलोपनाकोे दबाब रहेको देखिन्छ । त्यतिबेला साँढे, जरायो, मृगजस्ता देखिने लामोलामो सिङ भएका जनावरको चित्र बढी मात्रामा कोरिएको देखिन्छ । जसमा बाइसन (अर्ना), घोडा, ओरक्स (जंगली गोरु), मृग आदि छन् । यसबाहेक सिकार गरिरहेका धनुषवाणसहितका मान्छेका आकृति पनि देखिन्छन् । अस्ट्रेलियाको क्विन्सल्यान्डस्थित रक आर्टको अवलोकन गरियो भने यो एक प्रिन्ट मेकिङ कला जस्तो फर्ममा देखिन्छ– उभिइरहेको मान्छेको अद्भूत रूप, जनावर, हातका पन्जा आदिले गर्दा त्यहाँको कला आज भनिने आधुनिक कलाको रूपभन्दा फरक देखिँदैन । कुदिरहेको, उफ्रिरहेको जस्ता जनावर देखिनुले त्यतिबेला नै कलाकारले कलालाई गतिशील, जीवन्त बनाउन खोजेको प्रमाणित गर्दछ । १५औँ शताब्दीमै माइकेल एन्जेलोले भन्ने गर्दथे रे– कला त यस्तो हुनुपर्छ, जुन कलाबाट मान्छे सुतेको हो वा मरेको हो भन्ने दर्शकले सजिलै छुट्ट्याउन सकून् ।      भित्तेचित्रको प्राचीनता खोज्नुपर्दा, झन्डै ४० हजार वर्षपूर्व पुग्नुपर्ने हुन्छ । इन्डोनेसियाको सुलावेसीमा प्राप्त भएको चित्र नै यसको आधारबिन्दु हो । गुफाभित्र बनेकाले यसलाई सबैले बुझ्ने भाषामा गुफाचित्र भन्ने प्रचलन छ । कसैकसैले यसलाई ४५ हजार वर्ष पुरानो भनेका छन् । मूलतः यो सुँगुरको चित्र हो ।  कलाको स्वरूपको सन्दर्भमा यो चित्र फिगरेटिभ आर्टको रूपमा रहेको छ । यसअघि आइबेरियन पेनिन्सुलामा नन फिगरेटिभ आर्टको रूपमा पाइएको चित्रलाई ६४ हजार वर्ष पूर्वको आँक्ने गरिन्छ । यो आर्ट सिम्बोलको रूपमा रहेको थियो ।  पुरातत्त्वमा रक आर्टको सन्दर्भ पहिला आउँछ । जसलाई मान्छेले प्राकृतिक कडा चट्टानमा बनाउने गर्थे । हावापानी, वातावरणले गर्दा सदियौँदेखि कमलो माटो, ढुंगा आदि बिस्तारै बग्दै गएर कडा ढुंगा मात्र रहन्छ । कालान्तरमा खाल्टो, सुरुङजस्तो बन्दै गुफाको अवस्थामा परिणत हुन्छ । आद्यकालमा मानिस, जीवजन्तु आश्रयका लागि यस्तै गुफामा बस्दथे । त्यस वेला भाषा, लिपि नहुँदा मान्छेले आफ्ना मनका भावना व्यक्त कोरकार गर्ने परम्परा बसेको देखिन्छ । चट्टानमा बनाइएको भएर यसलाई ‘रक आर्ट’ भनिएको हो । यसैको अर्को नाम गुफा चित्र हो, यसलाई प्यारिएटल आर्ट भन्ने चलन छ ।  कलाविद् तथा पुरातत्वविद्ले लगभग यो रक आर्टको प्राचीनतालाई ४० हजार वर्षपूर्व पु¥याएका छन् । अझ पछिल्लो खोजबाट रक आर्ट ६५ हजारदेखि ७० हजार वर्ष पुरानो पाइएको छ । यसले ऐतिहासिक काल सुरु हुनुअघि अर्थात् पूर्वऐतिहासिक कालमै यस्ता कलाको जग बलियो गरी बनिसकेको प्रमाणित गर्छ । यही चित्रको विकसित रूप नै लिपिको प्रारम्भ बिन्दु हो भन्ने गरिन्छ । यसको प्रमाण हो, ब्राह्मी लिपि र खरोष्टि लिपि । यी लिपि ईसाको तीन सय वर्षपूर्व (अशोककालीन समयमा) देखापरेको थियो । अहिले लिपि लिपिविज्ञले पढ्न सकेकाले ब्राह्मी लिपिलाई साउथ एसियातिर विकसित भएको लिपिको पूर्वज भनेर चिनिन्छ । यसैबेला देखापरेको खरोष्टि लिपि अझै पनि पढ्न सकिएको छैन । यसैले यसलाई लिपि हो या चित्र भनी छुट्ट्याउन सकेको देखिँदैन । लिपि र अक्षर आदिको प्रसंगले चर्चा पाउँदै आएपछि आधुनिक कालमा समेत एउटा नौलो कलाको रूपमा क्यालिग्राफी आर्ट पनि देखिन आएको छ ।  पहिले पहिले चित्र कोर्दा मान्छेले आफूले खाने जनावर र चराचुरुंगी बढी आएका छन् । मानवको चित्र पनि कोरिएको पाइन्छ । केही विद्वान् विदुषीले पुराना कलालाई धर्मसँग जोडिदिँदा थप अन्योल सिर्जना भएको छ । जेफ्रीले भनेका छन्– धार्मिक आवश्यकताका कारण अनि आफ्नो इच्छा पूर्तिका लागि मान्छेले कला बनाउँथे । यसले एउटा अन्योल सिर्जना गरिदियो । किनकि त्यस बखत विभिन्न खाले जनावर र सिकार खेलिरहेका चित्रभन्दा प्रत्यक्ष देखिने गरी देवीदेवताका चित्र बनेको देखिँदैन । यस्ता चित्रलाई धर्मसँग कसरी जोड्न सकिन्छ भनेर प्रश्न उठ्छ नै । पछि लोककलाको स्पष्ट पहिचान भइसकेपछि पनि सेक्रेड’ र सेकुलर आर्ट भन्ने प्रचलन अद्यापि छँदै छ । सबै कला धार्मिक हुँदैनन् भन्ने यसको आसय पनि हो ।  कला इतिहासमा केभ पेन्टिङलाई नियाल्दा, ईसापूर्वको पहिलो शताब्दीमा शुभारम्भ भएको र पाँचौँ शताब्दीमा घनीभूत रूपमा विकास भएको अजन्ता, एलोरा गुफाका भित्तेचित्रसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । यसबखत भारतको यस क्षेत्रको वरिपरि धेरै साना–ठूला गुफा प्राप्त भएका छन् । विशेष गरेर अजन्ता गुफाकै २९ वटा साना–ठूला गुफाहरू र यसभित्र रहेका सयौँ यस्ता अति आकर्षक र मनमोहक भित्तेचित्र प्रकाशमा आएपछि यो भित्तेचित्रको विशेष चर्चा हुन थालेको थियो ।  कलाकै मात्र सन्दर्भ जोड्नुपर्दा, करिब ३५०० वर्षअगाडि देखापरेको सिन्धुघाँटीको सभ्यतामा पुग्नुपर्ने हुन्छ । जहाँ त्यस बखतका कला, सम्पदा, वास्तुकलाका अनेक नमुना (व्यवस्थित सहरको भग्नावशेषको रूपमा) देखापरेको थियो । गुफाचित्रको मात्र कुरा गर्दा, मुम्बईको नजिक रहेको अजन्ता गुफालाई सम्झनुपर्ने हुन्छ । जहाँ विशेष गरेर बौद्ध कलाहरू प्रचुर मात्रामा बनेका छन् । त्यस बखत भारतदेखि दक्षिणपूर्वी एसियामै बौद्ध धर्मको प्रभाव रहेको आकलन गर्न सकिन्छ । विशेषगरी जातक कथालाई लिएर, भगवान बुद्धको जीवनीमा आधारित रहेर, नर्तकी र सुन्दर महिलाको हाउभाउ व्यक्त गरेर बनेका यस्ता चित्रले कलाको इतिहासलाई एउटा नवीन धारमा प्रवेश गराएको थियो ।   फ्रेस्को र म्युरल  भित्तेचित्रको प्रसंगमा फ्रेस्को, म्युरल वा वालपेन्टिङको नयाँ फर्मको चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ । अहिले कलाको आधुनिक खण्डमा आइपुग्दा देखापरेको ग्राफिटी कलाको प्रसंग पनि यही भित्तेचित्र वा कलासँग जोडिएर आएको छ । अब पुरानो भित्तेचित्र र अहिलेका यस्ता कलालाई वा एकापसको नातालाई कसरी जोड्न सकिएला ? यसमा थप अध्ययन आवश्यक छ । यी सबैलाई नेपालीमा भित्तेचित्र नै भन्ने प्रचलन हुँदा यस विषयमा थप खोज र अनुसन्धानको खाँचो बढी देखिन्छ । म्युरल आर्ट भनेको ग्राफिक आर्ट हो, हिजोआज यसलाई ग्राफिक कम्युनिकेसन भन्ने पनि प्रचलन छ । यो एउटा यस्तो पिस हो, जुन वालमा, सिलिङमा अथवा स्थायी संरचनामा बनाइएको हुन्छ । व्यवसायको रूपमा फस्टाएको यो कलाको विधा मूलतः कलात्मक डिजाइनको मुख्य रूप हो । सिर्जनशील हुँदाहुँदै यो एक व्यावसायिक कला हो । यो कला कुनै पनि वस्तु, इभेन्ट, कार्यक्रम आदि माथि निर्भर हुँदै अगाडि बढ्छ, यसले कुनै पनि वस्तुको एस्थेटिक्स पक्षलाई उजागर मात्रै गर्दैन, यसको सुन्दर पक्ष, गुणात्मक पक्षलाई अगाडि ल्याएर वस्तुको बिक्रीमा सकारात्मक असर पार्छ ।  मुख्यतः म्युरल आर्ट विभिन्न टेक्निक (जस्तै ः फ्रेस्को, मोजाइक, ग्राफिटी, म्यारोफ्लज आदि) मा विभाजित भएर देखापरेको छ । यसमध्ये फ्रेस्को सबैभन्दा बढी चलनचल्तीमा आएको शब्द हो । १५औँ, १६औँ शताब्दीमा बढी मात्रामा यसको प्रलनमा देखिए पनि यसअघि नै यसको प्रचलन रहेको भन्ने गरिन्छ । भित्ताको ‘लाइम प्लास्टर’ अर्थात् चिसै, आलै अवस्थाको प्लास्टरमा रङ मिसाएर चित्र निर्माण गरिन्छ, जुन स्थायित्व हुन्छ । प्लास्टर सुकेपछि रङ आदि लगाएर बनाइएको चित्र आफैँ पनि प्लास्टरको एक भाग भई यसैमा घुलमिल भई स्थायी रूपमा भित्तामै रहने हुन्छ । जसले गर्दा सयौँ वर्षसम्म यसलाई स्थायित्व कायम गर्छ ।  मोजाइक अलि फरक टेक्निक हो, यसमा स्टोन, ग्लास र सिरामिक्सका टुक्रालाई भित्ता वा जमिनको सतहमा टाँसेर भर्ने गरिन्छ । यस्ता टुक्रा आकारमूलक रूप वा अमूर्त रूप (बुट्टाजस्तो) मा पनि बन्ने वा देखिने हुन्छ । यो कला रोमनकालमै पपुलर रहेको भन्ने गरिन्छ ।  म्यारोफ्लज प्रविधि अर्थात् क्यानभासमा बनिसकेको चित्रलाई भित्तामा टाँसेर बनाइने प्रविधि । पछि सुकेर यो एक प्रकारको कडापनमा परिवर्तन भई भित्तामै बनेको जस्तो देखिन जान्छ । ग्राफिटी भनेको एउटा आर्टको फर्म (सिर्जनात्मक कलाको सन्दर्भमा) हो । यसलाई सामान्य अक्षरदेखि किसिमकिसिका रूपमा बनाउने गरिन्छ । सामान्यतः कुनै पनि बाह्य भित्ता, स्पेसमा कसैसँग अनुमति नलिईकन बनाइने यो कला एक प्रकारले कला आन्दोलनको रूपमा पनि आएको देखिन्छ । बाहिरबाट सिधै पेन्ट गरेर यस्ता कला बनाउने गरिन्छ । यो ग्राफिटी आर्ट अहिले बढी प्रचलनमा रहे पनि प्राचीन इजिप्ट, ग्रिस र रोमनमा त्यतिवेला नै प्रचलनमा रहेको भन्ने गरिन्छ ।  नेपालमा भित्तेचित्र नेपालको सन्दर्भमा भित्तेचित्रको प्रसंग उठ्दा चिनियाँ वृत्तान्तको सहारा लिएर भन्ने गरिन्छ– सातौँ शताब्दीमा बनेको कैलासकुट भवनका भित्ता चित्रले भरिएका हुन्थे । यसभन्दा पहिला हिमालपारिका ठाउँमा देखिएको रक आर्टको प्रसंग पनि अहिले थोरबहुत आउन थालेको छ ।  नेपालमा भित्तेचित्रको आधिकारिक प्रमाण खोज्दा ‘आर्ट अफ नेपाल’ पुस्तकमा डा. अमिता रायले उल्लेख गरेको प्रसंगलाई लिनुपर्ने हुन्छ । यस आधारमा जयस्थिति मल्लको पालामा बनेको भित्तेचित्र नै प्रथम भित्तेचित्र मान्ने गरिन्छ । यसपछि उनको छोरा ज्योति मल्ल र नाति यक्ष मल्लको पालमा पनि यस्ता भित्तेचित्र बन्ने गरेको उनले उल्लेख गरेका छन् । हुन त कलाविद् धनवज्र वज्राचार्यले लिच्छविकालीन चारुमतिको शिलालेखमा एक ठाउँमा भित्तेचित्रको प्रसंग उठेको सन्दर्भ ल्याएका छन् । यसको भौतिक रूपमा अस्तित्व आजसम्म पाइएको छैन । रातोपाटीबाट  (मल्ल कलाकार र कला समीक्षक हुन् ।)  

‘प्रज्ञाका आजीवन सदस्यहरुको भत्ता कटौतीले ‘भूइँचालो’ गएको छः’ कुलपति राई 

‘प्रज्ञाका आजीवन सदस्यहरुको भत्ता कटौतीले ‘भूइँचालो’ गएको छः’ कुलपति राई 

३६९ दिन अगाडि

|

१६ फागुन २०७९

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति भुपाल राईले प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्यहरुलाई दिइदै आएको भत्ता कटौती गर्ने निर्णयले ‘भूइँचालो’ गएको बताएका छन् । सांस्कृतिक संस्थानले तीनवटै प्रज्ञा प्रतिष्ठानका परिषद सदस्यदेखि प्राज्ञसभा सदस्यसम्मलाई मंगलबार संयुक्त रुपमा गरेको शुभकामना तथा बधाई कार्यक्रममा कुलपति राईले उक्त जिकिर गरेका हुन् । कुलपति राईले अगाडि भने, ‘देशमा भ्रष्टाचारका अनेक तौरतरिका छन् । त्यो मध्ये एक प्राज्ञिक भ्रष्टाचार पनि हो । प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्यहरुलाई दिइदै आएको भत्ता कटौती गर्ने निर्णय गरेर हामीले प्राज्ञिक भ्रष्टाचार न्यून गर्ने कामको थालनी गरेका छौं ।’ नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले सोमबार पत्रकार सम्मेलन गरी प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्यहरुलाई दिइदै आएको भत्ता कटौती गर्ने निर्णय गरेको थियो ।  नवनियुक्त प्राज्ञहरुलाई शुभकामना तथा बधाई दिने सो कार्यक्रममा संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयन मन्त्री सुदन किरातीले प्रज्ञा प्रतिष्ठानले प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्यहरुलाई दिइदै आएको भत्ता कटौती गर्ने निर्णय गरेर राम्रो कामको सुरुवात गरेकोमा टिमको प्रशंसा गरे ।  ‘अहिले त कुनै मन्त्रीलाई कार्यक्रममा बोलाइए फूलमालाको लागि पनि पैसा उठाउने गरेको सुनेको छु । कुनै ठाउँमा नियुक्तिका लागि लाख होइन, करोड माग्ने गरेको सुनेको छु । यसरी त कसरी रोकिन्छ र भ्रष्टाचार ?’ मन्त्री किरातीले भने, ‘हामीले गुडाउने प्रत्येक थोपा तेलमा सहिदको रगत बगेको छ ।’ त्यसैले, आफूले भ्रष्टाचार हुन नदिने उनले प्रण गरे ।  आफू मन्त्री भएको ४५ दिन पुगेको बताउँदै उनले भने, ‘१ सय दिनका लागि हनिमुन टायम कुर्ने समय हामीलाई छैन ।’ आफ्नो मन्त्रालय मातहतका पदाधिकारीलाई निर्धक्क भएर काम गर्न उनले आग्रह गरे । कुलपति राईले आफ्नो तालुकदार मन्त्रालयको मन्त्रीले घुस नखाने प्रण गरेकाले आफूलाई काम जाँगर आएको बताए । उनले भने,‘सांस्कृतिक संस्थानका जिएम अशोक प्यासी राईले अढाई वर्षमा ७ मन्त्री झेलेछन् । तर म धेरै मन्त्री झेल्न सक्तिन । यदि सुदन किराती मन्त्रीको जिम्मेवारीबाट हटे कुलपतिबाट राजीनामा दिन सक्छु ।’ उनले आफू प्राज्ञिक काम गर्न आएकाले जागिर जोगाउने रहर नभएको पनि जिकिर गरे ।   सो अवसरमा नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति नारदमणि हर्ताम्छालीले आफूहरुको विधा काम नदेखिने विधा भएकाले हाललाई पेश्की बधाई लिने, बाँकी काम गरेर देखाउने प्रतिवद्धता व्यक्त गरे । उनले सांस्कृतिक संस्थानले तीनै प्रज्ञाका पदाधिकारीलाई एकै स्थानमा भेला गरेर आइसब्रेक गरेकोमा धन्यवाद दिए ।  संगीत नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति निशा शर्माले एउटा विभागमा जम्मा १०÷१२ लाख रकमले काम गर्न नसकिने भएकाले रकम बृद्धि गर्न मन्त्रीको ध्यानाकर्षण गराइन् । ‘सानो रकमले थोरै काम हुन्छ, जुन देखिन्न, ’ शर्माले भनिन्, ‘तीनवटै प्रज्ञा प्रतिष्ठान मिलेर ‘डुप्लिकेशन’ नगरी कार्य गर्ने प्रतिबद्धता गरौं । यसबाट सबै सफल भइन्छ ।’ सांस्कृतिक संस्थानका महाप्रवन्धक अशोक प्यासी राईले भने, ‘सांस्कृतिक संस्थानको काम पनि तीनवटै प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग मिल्दोजुल्दो छ । त्यसैले, ‘डुप्लिकेशन’ नगरी काम गरौं । योजना बनाउन सँगै बसौं ।’ कार्यक्रममा ‘डुप्लिकेशन’ नगरी काम गर्ने चर्चा भए पनि सांस्कृतिक संस्थानले नवनियुक्त प्राज्ञहरुलाई शुभकामना तथा बधाई दिने कार्यक्रम गरे लगत्तै मंगलबारै नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानले तीनवटै प्रज्ञा प्रतिष्ठानका प्राज्ञहरुको परिचयात्मक कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो । त्यसमा उपस्थित तीनै कुलपति तथा मन्त्री किरातीले पनि पहिलो कार्यक्रममा सबै बोलिसकेकाले आफूहरुसँग बोल्ने नयाँ कुरा नभएको जिकिर गरे ।   

अभिनेता पल शाह आज आज रिहा हुने

अभिनेता पल शाह आज आज रिहा हुने

३७० दिन अगाडि

|

१५ फागुन २०७९

उच्च अदालत पोखराबाट जबर्जस्ती करणी अभियोगमा सफाइ पाएका अभिनेता पूर्णविक्रम शाह (पल शाह) आज रिहा हुने भएका छन् । नाबालिग बलात्कार अभियोगबाट पूर्ण सफाइ पाएपछि शाह आज रिहा हुने लागेका हुन् । शाह जिल्ला प्रहरी कार्यालय तनहुँको हिरासतमा छन् । शाहका कानुन व्यवसायी बरिष्ठ अधिवक्ता कमलमोहन वाग्लेका अनुसार आज जिल्ला कारागार तनहुँबाट उनी रिहा हुने छन् । आइतबार कार्यालय समय सकिइसकेकाले आवश्यक प्रक्रिया पुर्याउन ढिला भएको वाग्लेले बताए । शाह सोमबार रिहा भएपछि काठमाडौं आउने बुझिएको छ । एक गायिकाले शाहले सुटिङका क्रममा बलात्कार गरेको भन्दै २०७८ फागुन ११ गते तनहुँमा र फागुन १५ गते नवलपुर प्रहरीमा उजुरी दिएकी थिइन्। तनहुँ र नवलपुर जिल्ला अदालतले बकपत्र गर्दा पीडित १७ वर्षीया नाबालिगले आफूमाथि बलात्कार नभएको भन्दै बयान फेरेकी थिइन्। बलात्कार आरोपमा परेको मुद्दामा शाहलाई जिल्ला अदालत तनहुँले यसअघि नै सफाइ दिइसकेको थियो ।   

रूपन्देहीको सियारीमा मयुर नाच तालिम सुरु

रूपन्देहीको सियारीमा मयुर नाच तालिम सुरु

३७२ दिन अगाडि

|

१३ फागुन २०७९

थारू भाषा, कला, साहित्य, संस्कृतिलाई प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्य अनुरूप सियारी गाउँपालिका रूपन्देहीमा आठ दिने थारू मयुर नाच तालिम शुक्रबारबाट सुरु भएको छ ।  सियारी गाउँपालिकाको सहयोगमा करूणा डेभलपमेन्ट फाउन्डेसन, रूपन्देहीको आयोजनामा दिइने तालिम फागुन १२ देखि १९ गतेसम्म चल्नेछ । चौतारे थारू र गोपाली थारू प्रशिक्षक रहेको तालिममा २६ जना प्रशिक्षार्थी सहभागी रहेका छन् । सियारी गाउँपालिका उपाध्यक्ष तारा थारूले मयुर नाच तालिमको उद्घाटन गरेकी थिइन् । कार्यक्रम करूणा डेभलपमेन्ट फाउन्डेसनका प्रवन्ध निर्देशक  प्रेमनारायण चौधरीको अध्यक्षतामा भएको थियो ।