लोककथाः हलो जोत्ने माछा

लोककथाः हलो जोत्ने माछा

५३९ दिन अगाडि

|

२६ भदौ २०७९

टेँर्ह्वा हँर

टेँर्ह्वा हँर

५३९ दिन अगाडि

|

२६ भदौ २०७९

खालि बटोल अस  कोच्क्याइल गाल  टुट्लि खट्यक डौँरि अस चट् चट् टुट भिरल हाँठक नस नम्ठोर्हि गौहोक छल्रा अस  गडौरि  पानी नि पाक डरार फाटल बर्खैह्या खेट्वाअस पौलि हुँकाहार अगहन मैन्हँम  खेट्वक मेर्वम  रौवन्या फुुुलल अस कपार बिन् चप्पलिक ग्वारा साइट हुँकाहार लुहाकिक हु हिन फट्लि कट्टु ओ झुुल्वा साइट जरावर किन्डिह सेक्ना किउ नि हुहिन मै सोच्ठुँ अप्नहँ अप्नहँ टर एकडिन भ्याँट हुइल म म्वार छावा अम्रिका बा काठ्मन्डुम घर बा  काजे कहल हुहि ? मेै यि बाट सोच्क फे  स्वाँच नि स्याकल रनहुँ एकडिन मै हुँकाहार घर गिल म उ मनैयाँ बगर्व ठे ठर्ह्याइल रलह ओ कहटलह म्वार जन्नि महिँ छोर्क गिलि लाल मोरै लिहे टभुन म्वार सङ्घर्या नि गिल म्वार छाई डमन्डोक घर गिल टभुन उ नि गिल म्वार छावा पटोइहेक पाछ लागल अम्रिका गिल टभुन यि  नि गिल काजे कि यि  म्वार म्वटु हो म्वटु जर्मलसे आस सम  कब्बु म्वार साठ नि छ्वारल हो मै रुइबेर रुइट यि  मै हाँसबेर हाँसठ यि मै सज्ना गाइबेर गाइट यि मै पानिम भिजबेर भिजठ मै घाम मुअबेर घाम मुअठ आस सम कब्बु म्वार सङ  नि लगम नि कहल हो काजे कि म्वार जात्तिक जन्नि, जात्तिक लर्का यिह हो यिहि आपनसे ढ्यार  मैयाँ बाटिस  म्वार हुइना ट म्वार छल्रा फे  टेरिकट लुगा आगिम परबेर  कोच्कोच्याइल अस कोच्कोच्याइल बा टभुन एक सुटा फे खियाइल नि हो टर उ म्वार लाक खियाइट खियाइट अख्रिनअस पाट्टिर हो रहल उ म्वार सङ्घर्या म्वार म्वटु महिसे आग ना जाए कठु  लाल मोरै लिहे काजे कि वाकर जस्ट  महि साठ डिहुइया वाकर ओत्रैह्यँ ढ्यार महि मैयाँ करुइया यि डुन्यँम किउ नि हो उ बुर्हाइल मनैयाँ बगर्वम ढरल  खख्खाइल  टेँर्ह्वा हँर  डेखैटि कहटलह ।

बटुवाले ‘फरैना’लाई सोधे, “किन जमिनदारको घरको काममा लागेको ?”

बटुवाले ‘फरैना’लाई सोधे, “किन जमिनदारको घरको काममा लागेको ?”

५४० दिन अगाडि

|

२५ भदौ २०७९

सन्तोष श्रेष्ठ झिङ्नी गाउँ आफ्ना विजयी आँखाहरूले संसार नियालिरहेको थियो । लडाइँमा होमिएर दुस्मनहरूलाई जित्ने सिपाही पनि कहिलेकाहीँ आफ्नै घरसँग हार्छ, आफैँसँग हार्छ । हार र जीतको शृङ्खला भौतिक समाजको संरचनात्मक स्वरूप पनि हो ।   झिङ्नी, जहाँ ग्वालाहरूको एउटा ठूलै जमात थियो । गाउँघरमा खेतीकिसानी गर्नेहरूको समूह हो यो । हो, सबै खेतीकिसानी गर्ने वर्गका मानिसहरू धनी पनि हुँदैनन् । न त सबै गरीब नै हुन्छन् । तर, यी किसानी गोठालाहरूको समूहमा अधिकांश मानिस भने शोषित एवम् पीडित परिवारका नै थिए ।       झिङ्नीको त्यही माटोमा, त्यही बाटोमा एक किशोरीले आफ्ना गोडाका खाली पैतालाहरू चालिरहेकी थिइन् । एक किसिमले हेर्दा त यो पृथ्वीसँगको सम्मोहन पनि हो । यद्यपि, खडेरीले चिरा परेका बाँझा खेतहरूजस्ता उनका कुर्कच्चाबाट मुस्किलले बगेका रगतका थोपाहरूले जमिनको उष्णतामा शितलता प्रदान गरिरहेझैँ देखिन्थे । उनी थिइन्, गरिब कमैया थारू परिवारभित्रकी किशोरी फरैना चौधरी ।  चर्को घामले राज गरिरहेको ऋतु । जसमाथि किशोरीका खाली पैताला । धूलौटे बाटोमा उनका पैतालाले जीवनको आदिम अक्षर कोरिरहेझैँ देखिन्थे । उनका गोडाका ती पैतालाले अहिलेसम्म कुनै जुत्ता–चप्पल पाउनै सकेका थिएनन् । यद्यपि, जुत्ता–चप्पलले सुशोभित हुने अप्राप्तिको प्राप्ति पर्खेर बाँचिरहेकै थिए । जुन चीज अप्राप्य छ, त्यसैको खोजीमा भौँतारिएर अनगिन्ती दिनका पानाहरू पल्टाउनु पनि जीवनको अध्यायमा घातक सन्दर्भ नै हो । यही कुराको तत्त्वबोध उनका पैतालाहरूलाई पनि थियो । उनी आफ्ना पैताला सार्न आफ्नै समुदायको मैना गीतको भाका गुन्गुनाउन थालिन् । हरि मैना, हाँठे लिहलो जोगि, बिरहुल बसिया हो मैना,  फुकि न डारो जोगि, बिरहुल बसिया हो मैना ।  धूलोमा पाइला बजाउँदै आएको एक अनाम बटुवाको स्वर अचानक सुनियो, “ओहो कस्तो सुरिलो स्वर । कहाँ हो बहिनीको घर ?”  गोठालाको हुलमा रहेकी किशोरी आफ्नो पछाडिबाट कानसम्म ठोक्किन आइपुगेको आवाज सुनेर फरक्क पछाडि फर्किइन् । जोगीलाई बाँसुरी बजाउन अनुरोध गरिएको गीत गुन्गुनाउँदै थिइन् । जोगीको झैं भेषमा एक बटुवा देखिन् । अलिकति लजाइन् । अनि उनले बटुवालाई उत्तर दिइन्, “मेरो घर उः ट्यो झिङ्नी गाउँ हो बा ।” जीवनको गीत सधैँ आफूले सोचेको लयमा बज्दैन । यो समाज र प्रकृतिको नैसर्गिक नियम पनि हो । देखभेट, चिनजान, नातासम्बन्ध भन्ने कुरा समाजको मर्यादाले निर्माण गर्दै जाने कुरा हो । कहिलेकाहीँ नचिने पनि बोल्नु पर्दोरहेछ, अन्जानमा पनि मुस्कुराउनु पर्दोरहेछ ।  बटुवाले तिनै किशोरीमाथि फेरि शब्दहरूको थुँगा समेटेर प्रश्नको माला तेस्र्याए,“अनि तिम्रो नाउँ के हो नि ? किशोरी बोलिन्, “फरैना ।” किशोरीको नामरूपी शब्द फरैना सुनेपछि बटुवा एकछिन अलमलिन पुगे । जसरी दोभान भेट्नुअघि खोलीको गति अलमलिन्छ । पहाडमा ठोकिनुअघि बतासको बहाव अलमलिन्छ । धर्तीमा बर्सनुअघि बादलको गुजुल्टो अलमलिन्छ । फेरि सम्हालिँदै बटुवा बोले,“कस्तो फरक खालको नाम रैछ तिम्रो ! फरैना भनेको के हो, थाहा छ तिमीलाई ?” फरैना अलिअलि लजाउँदै थोरै मुस्कुराउँदै बोलिन्,“नाइँ, थाहा छैन । सानैदेखि सबैले फरैना भनेर बोलाउँछन् ।”  केही ग्वालाहरू अगाडि बढिसके । गाईबस्तुका बथानहरू धूलोमा आफ्ना पाइलाका डोबहरू छोड्दै अगाडि बढिरहेको देखिन्थ्यो । क्षितिजमा अस्ताउन लागेको घामले आफ्नो सिन्दुरे किरण छर्केर ध्यानमग्न पहाडलाई मनमोहक तुल्याएको थियो । भोलि फेरि तम्तमाउँदै बिउँझेर आफ्नो नित्य कर्मका खातिर सूर्य हतार–हतार परिवेशबाट बिदा हुने तरखर गरिरहेथ्यो । दिनभरि पहाड र बस्तीहरू तताएर तातिँदै भागेको सूर्यले सायद आफूलाई अब केही समय फ्रिजको गोप्य बाकसमा लुकाउला र भोलि फेरि उस्तै ऊर्जाका साथ उदाउला । गोधूली साँझमा हातमा लौरी लिएकी फरैना अघि–अघि र जीवनजस्तै गह्रुङ्गो भारी बोकेको बटुवा पछि–पछि हिँडिरहेका थिए । दिनभरि पहाड र बस्तीहरू तताएर तातिँदै भागेको सूर्यले सायद आफूलाई अब केही समय फ्रिजको गोप्य बाकसमा लुकाउला र भोलि फेरि उस्तै ऊर्जाका साथ उदाउला । गोधूली साँझमा हातमा लौरी लिएकी फरैना अघि–अघि र जीवनजस्तै गह्रुङ्गो भारी बोकेको बटुवा पछि–पछि हिँडिरहेका थिए । हिँड्दै गर्दा उनीहरूबीचको संवादको क्रम पनि निरन्तर चलिरह्यो । सोधीखोजीकै क्रममा बटुवाले फेरि अर्को प्रश्न तेस्र्याए, “कसकी छोरी हौ त नानी ?” फरैनाले छोटोमा उत्तर दिइन्, “रूपलाल ठारुकी ।” “तिम्रा आफ्नै हुन् त फरैना यति धेरै गाईबस्तुहरू ?” बटुवाले फेरि सोधे । फरैनाले जवाफ दिइन्, “हाम्रा टा होइनन् । यी टा हाम्रा जिमडारका हुन् ।” दाहिनेतिरको झोलाको फितालाई देब्रेतिर सार्दै बटुवाले फेरि प्रश्नको वाण फरैनातिरै फ्याँके, “के यो बगालका सबै गाईगोरु, भेडाबाख्रा जेजति छन्, यी जम्मै जमिनदारकै हुन् त ?” फरैना बोलिन्, “सबै टा होइनन् । केही अरुका पनि मिसिएका छन् ।” “तिम्रा घरका पनि मिसिएका छन् त ह्याँ ?” “नाइँ, हाम्रा ट छैनन् ।” फरैनाले भनिन् । परिवेश मधुरो–मधुरो हुँदै गइरहेथ्यो । घरतर्फ फर्कँदै गरेका गाईबस्तु, भेडाबाख्राका आवाजले बटुवाको प्रश्नशील मानसिकतालाई अझै प्रश्रय दिइरहेथ्यो । त्यसमाथि फरैनाबाट प्राप्त छोटो–छोटो जवाफले पनि बटुवा उत्साहित भइरहेका थिए । खै किन–किन, बटुवालाई फरैना आफ्नै कोही हो जस्तो महसुस भइरह्यो । आखिर आफूले सोच्न सके त दुनिया आफ्नो हुने हो नि ।  हिँड्दै गर्दा बटुवाले आवाजको रुमालमा शब्दका सिताराहरू भरेर फेरि सोधे, “तिम्रो घरमा अरु को को हुनुहुन्छ त ?” फरैनाले एकै सासमा भनिन्, “बाआमा र भाइबहिनी ।” “तिम्रा बा आमाले के काम गर्नुहुन्छ नि ?” बटुवाले फेरि सोधे ।  फरैना बोलिन्, “बाले जिमडारको जग्गा अढिया लाउने र आमा आफ्नै घरको काममा ।” यसरी अरुको घरमा बसेर काम गरेको सुनेपछि बटुवाले अचम्मित हुँदै सोधे, “अनि, तिमीहरू आफ्नो घरको काम नगरेर किन जमिनदारको घरको काममा लागेको त ?” यसपटक फरैना बोलिनन् । उनको मनमा जवाफका लागि शब्दहरू नभएका होइनन् । तर, ती शब्दहरू मनबाट अचानक फुत्केर बाहिरसम्म आउन अप्ठ्यारो मानिरहेका थिए । मनमा धेरै शब्दहरूको सङ्ग्रहालय भएर पनि कहिलेकाहीँ शब्दकै अभाव हुने रहेछ ।  “किन नबोलेको ? के भयो ?” बटुवाको प्रश्नले फरैनाको निस्तब्धतालाई चि¥यो । उनी झसङ्ग भइन् । के बोलूँ, के नबोलूँको दलदले सिमसारमा उनको अन्तस्करण भासियो ।  नेपाल पर्यटन बोर्डमा भदौ २४ गते विमोचन गरिएको संगीतकार सन्तोष श्रेष्ठको ‘फरैना’ उपन्यासबाट । 

 ​मोरङिया थारु चिनाउने  दस्तावेज

 ​मोरङिया थारु चिनाउने दस्तावेज

५४० दिन अगाडि

|

२५ भदौ २०७९

  २०४८ सालतिर बारा जिल्लाको फत्तेपुरमा थारु साहित्यको बृहत् सम्मेलन भएको थियो । रामसागर चौधरीजीसँग मेरो पहिलो भेट सोही कार्यक्रममा भएको जस्तो लाग्छ । कार्यक्रममा मेरो कथा पहिलो हुँदा उहाँको ‘भिख्नाके नागरिकता’ शीर्षकको कथा शायद तेस्रो भएको जस्तो लाग्छ । उहाँको टिमले प्रकाशित गरेको थारु भाषाको ‘हौली’ पत्रिका मैले अझै पनि सँगालेर राखेको छु । त्यस कार्यक्रमपछि उहाँसँग भेट हुन छाड्यो । म विद्यार्थीसँग टेलिफोन थिएन । उहाँ कर्मचारी मान्छे पुरै नेपाल चक्कर लगाउँदै ठिक्क थियो । मोबाइलको जमाना थिएन । फेसबुकको जमाना आएपछि उहाँसँग बल्ल भेट हुने संयोग जुर्‍यो, पहिलो भेट भएको करिब तीन दशकपछि । पछिल्लो भेटको एक दशकको अवधिमा उहाँसँगको भेटघाट निकै बाक्लिएको छ । २०४९ सालमै ‘अनमोल बेहाल’ कविता संग्रह प्रकाशित गरिसक्नु भएका रामसागरजी अझै पनि कविता लेखनको मोह त्याग्न सक्नु भएको छैन । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान तथा नेपाल आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानमा कविता पठाउने मैले सूचना दिएपछि उहाँ २ वर्ष अघि कविता सुनाउनै मात्र खनारबाट काठमाडौँ आइपुग्नु भएको थियो ।  थारु लेखक संघ नेपालको म संस्थापक केन्द्रीय अध्यक्ष छु । थारु लेखक संघ नेपालको संस्थापक सदस्य हुनुहुन्छ उहाँ । थारु लेखक संघ नेपालको आयोजनामा प्रत्येक वर्ष हुने थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलनमा उहाँको सार्थक उपस्थिति रहन्छ । यसपाली २०७८ फागुन १२ देखि १४ सम्म कञ्चनपुरको सिंहपुर गाउँमा भएको छैठौं थारु साहित्य राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुन उहाँ ३० घण्टाको बस यात्रा गरेर खनारबाट काठमाडौँ आइपुग्नु भयो । यहाँ पनि कविता वाचन गर्नु भयो, आफ्नो सक्रियता देखाउनु भयो ।  म १३ वर्ष गोरखापत्र दैनिकमा थारु भाषाको पृष्ठ संयोजक रहेँ । उहाँ मलाई भेट्न काठमाडौँ, तीनकुनेको अन्नपूर्ण पोष्ट दैनिकमा आएपछि गोरखापत्र दैनिकमा थारु भाषाको पृष्ठमा निरन्तर लेख्न आग्रह गरेँ । उहाँले मेरो आग्रह शिरोधार्य गर्नुभयो । लेखको सङ्ख्या बढ्दै गयो ।  मैले उहाँलाई थुप्रै पटक आग्रह गरेँ, सबै लेखको सङ्कलनस्वरुप पुस्तक प्रकाशन गर्नोस् । मलाई लाग्छ, त्यहीँ निरन्तर घच्घच्याईको कोसेली स्वरूप यो ‘मोरङिया थारु’ पुस्तक प्रकाशन सम्भव भयो ।  यो पुस्तक चार खण्डमा विभाजित छ । पहिलो खण्डमा मोरङिया थारुको सामाजिक संरचना, मान्यजन, सामाजिक शासन, मान पदवी, वंश पंघतदेखि थारु गाउँको नामको विशेषता समेटिएको छ । दोस्रो खण्डमा मोरङको शासन ब्यवस्था, बस्ती बिस्तार, जनआन्दोलन पछिको अवस्था लगायत विषयबस्तु छ ।  पूर्वी क्षेत्रबाट थारु भाषामा पुस्तक पत्रिकाको प्रकाशन अत्यन्त न्यून हुँदै गएकोमा रामसागरजीको यस पुस्तकले सागरबाट एक गागर पानी भए पनि त्यसको शीतलता अवश्य दिएको छ । त्यस्तै, तेस्रो खण्डमा पूर्वीया थारु भाषा साहित्यको अवस्था, डिहवार थान पूजा, बहरजत्रा पूजा, अरबन्ही, सिरुवा पावन, गोठाले पावन लगायतबारे चर्चा छ ।  विविध खण्ड नाम दिइएको चौथो खण्डमा थारुको जरजर अवस्था, थारु समाजमा विशेष दिन, बञ्चितीकरणमा थारु समुदाय लगायत विषयको उठान गरिएको छ ।  पुस्तकको नाम ‘मोरङिया थारु’ राखिए पनि यसको तेस्रो र चौथो खण्डले पुस्तक मोरङका थारूबारे मात्रै केन्द्रीत नभई समग्र पूर्वीया थारूहरूको जनजीवनलाई नै एक ढंगले उजागार गरेको छ ।  पूर्वी क्षेत्रबाट थारु भाषामा पुस्तक पत्रिकाको प्रकाशन अत्यन्त न्यून हुँदै गएकोमा रामसागरजीको यस पुस्तकले सागरबाट एक गागर पानी भए पनि त्यसको शीतलता अवश्य दिएको छ । थारु भाषाको लेखनमा रामसागरजी र मेरो शैली मेल खाँदैन । तर हामी दुई मातृभाषा लेखनमा निरन्तर छौं । यस्तै मातृभाषामै लेखन कार्यको निरन्तरताले एक न एकदिन थारु भाषाको मानक लेखनशैली अवश्य बन्नेछ भन्नेमा हामी दुई विश्वस्त छौं । तर ‘मोरङिया थारु’ पुस्तकमा लेखनको कुन शैली अपनाइएको हो, प्रष्ट छैन । पूर्वीया थारु भाषीले मध्य–पूर्वीया लेखनशैली पुस्तिका तथा व्याकरण समेत प्रकाशन गरेका छन् । तर यसले त्यसको ‘फलो’ गरेको छैन । बरु एउटै शब्द विभिन्न किसिमले लेखिँदा धेरै ठाउँमा दाँतमा ढुंगा लागेजस्तो महसुस हुन्छ । आगामी पुस्तकमा एउटा लेखनशैलीमा पुस्तक प्रकाशन गर्नुहुनेछ भन्ने आशा गरौं । साहित्यिक कार्यक्रममा मात्रै होइन, सामाजिक, धार्मिक कार्यक्रममा समेत उत्तिकै सक्रिय रामसागरजीको जुनसुकै क्षेत्रमा पनि युवाहरु भन्दा पनि बढी खट्न सक्ने लगनशीलताको प्रमाण हो यो पुस्तक । उहाँको लगनशीलताबाट अरुले पनि उत्प्रेरणा लिन सक्नुपर्छ । मैले थाहा पाएको छु कि उहाँका अरु पनि धेरै पाण्डुलिपि थुप्रिएका छन्, ती पनि चाँडै पुस्तकाकारको रुपमा आऊन् शुभकामना । 

एक ‘ननभर्जिन केटी’ को ‘निसाफ’ सार्वजनिक

एक ‘ननभर्जिन केटी’ को ‘निसाफ’ सार्वजनिक

५५० दिन अगाडि

|

१५ भदौ २०७९

धनगढी   आफ्नो एक लेखमार्फत आफूलाई ‘नन भर्जिन केटी’को रुपमा चित्रित गरेकी कैलालीकी पत्रकार कालीमैया चौधरी (उन्नती)ले नयाँ कृति सार्वजनिक गरेकी छिन् । आफ्नो लेखहरुको संग्रह ‘निसाफ’ एक कार्यक्रमकाबीच बुधबार सार्वजनिक गरेकी हुन् । सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालयका पूर्व रजिष्टार एवं शिक्षाविद डा. हेमराज पन्तको प्रमुख आतिथ्यता तथा नाष्ट कलेज धनगढीका प्रवन्ध निर्देशक शिवहरि मुडभरिको विशिष्ट अतिथ्यमा सो पुस्तक विमोचन गरिएको हो । कैलालीको कैलारी गाउँपालिका घर भइ २०६४ देखि पत्रकारितामा क्रियाशील उनको यो पहिलो कृति हो । १६९ पृष्ठको पुस्तकल पाँच अध्यायमा छ । यसमा २५ वटा लेख तथा फिचर स्टोरी संकलित छ । म ननभर्जिन केटी, एक पिस योनी हुनुको सकस, कोही किन बर्बाद होस्, टीकापुर आएर त हेर, संस्कृतिमाथिको खेलवाड, मृत्यु पर्खदाको त्यो क्षण, सीमाले दिएको चोटलगायत केही मुख्य लेख यसमा समेटिएका छन् । पुस्तकवारे टिप्पणी गर्दै शिक्षाविद पन्तले यो पुस्तकमार्फत् लेखिकाले आफ्नो जीवन भोगाइ, समाज हुने हिंसालाई निसंकोच बाहिर ल्याएको बताए । समाजशास्त्र अध्ययरनत विद्यार्थीहरुका लागि पुस्तक प्रभावकारी सन्दर्भ सामग्रीको रुपमा रहेको उनले औंल्याए । यसैबीच पुस्तककी लेखिका चौधरीले पुस्तकमा समावेश केही लेख आफ्नो जीवनको भोगाइ रहेको समेत बताएकी छिन् । केही काल्पनिक विषयवस्तुरहेको बताउँदै उनले केही खोजी स्टोरीहरु रहेको उल्लेख गरेकी छिन् ।  

रेशम चौधरीले यसरी लेखे देवीसरा बादीको बायोग्राफी

रेशम चौधरीले यसरी लेखे देवीसरा बादीको बायोग्राफी

५५१ दिन अगाडि

|

१४ भदौ २०७९

कारागारमा रहँदा कतिपयले पुस्तक लेखेर सिर्जनशील कर्ममा दिनचर्या बिताउने गरेका छन् । लेखनको हिसाबले वीपी कोइरालाले कारागार बसाइँलाई निकै फलदायी बनाए । कालजयी उनका प्रायः उपन्यास जेल बसाइँमै लेखिए । टीकापुर घटनामा मुछिएको आरोप लागेका टीकापुर क्षेत्रका सांसद रेशम चौधरी अहिले डिल्लीबजार कारागारमा छन्, जसले कारागारबाटै एकपछि अर्को पुस्तक लेखिरहेका छन् ।  रेशमको नागरिक उन्मुक्ति पार्टीले कैलालीको चार पालिकामा विजयीको झण्डा गाडेर अहिले निकै चर्चामा छ । कैलालीमै यो पार्टी पहिलो भएको छ । अब यसबारे पनि पुस्तक लेख्ने सोच बनाउलान् शायद रेशमले । यस आलेखमा भनेको उनको पछिल्लो पुस्तक ‘देवीसरा’ -२०७८ बारे चर्चा गरिएको छ ।  ‘चिरफार’देखि लिएर ‘हिड्डेन स्टोरी फ्रम प्रिजन’लगायत ९ वटा पुस्तक रेशमले जेल बसाइँमै लेखिसकेका छन् । जेल बसाइँ लम्बिदै गए उनका कृति थपिदै जाने देखिन्छ । अपवादको रुपमा कविताबाहेक उनका प्रायः पुस्तक आफ्नै जीवनभोगाइ, अटोबायोग्राफीकै रुपमा रहेका छन् । ‘देवीसरा’ भने दलितको पनि दलित वादी समुदायकी एक संघर्षशील युवतीको बायोग्राफी हो । जम्मा ६ अध्यायको २२ शीर्षकमा विभाजित पुस्तकमा शिक्षाका लागि ‘देवीसरा’को संघर्षसँगै उनको बसाइँ रहेको सुर्खेतको झुप्राखोलाको दारुण कथा समेटिएको छ ।  लेखकले आफ्नो ज्वाइँ कुशल घले मार्फत् सामाजिक अभियन्ता राजु सुन्दासलाई जेलमा भेट्छन् । उही राजुले देवीसरा वादीलाई रेशमसँग भेटाउँछन् । ‘मेरो बारेमा पुस्तक लेखिदिनुस् न’ भन्ने देवीसराको ख्याल ख्यालको आग्रहले यो पुस्तक जन्मिने मौका पायो । यसमा एक्लो देवीसराको मात्रै कथा छैन, उनका बाबा लालु र आमा मैसराको विस्तृत जीवन भोगाइ पनि पस्किएको छ । दसौं पटक बेचिएकी, पछि घरबार गरेकी देवीसराकी दिदी कविताको हृदयविदारक कथा छ । कवितासँग अन्य उनका सहेलीहरुको मन छुने कथा छ । दारुमा मस्त वादी पुरुषहरुको कथा छ । देवीसरा जस्ता पचासौं बालबालिकालाई पढाउन आफ्ना शिक्षक सहकर्मी, पूजारी, गाउँलेहरुसँग लड्ने रामबहादुर बिसी हेडसरको कथा छ । यसले पाठकलाई पटक पटक झुप्राखोलाको बस्तीमा पुर्याउँछ । त्यसैले, पुस्तक निकै जीवन्त लाग्छ ।  पुस्तकमा केही कुरा भने खट्किन्छ । ‘पहिलो भेटमा मैले उसलाई नियाल्दा उ कुनै कोणबाट पनि बादीको छोरी लागेन ।’ (पृ.२७) लेखकको यो टिप्पणीले के बादी महिलाको निधारमै उ बादीजस्तै देखिनुपर्ने लेखिएको हुनुपर्ने हो र ? भन्ने प्रश्न उब्जाउँछ ।  पुस्तकमा केही कुरा भने खट्किन्छ । ‘पहिलो भेटमा मैले उसलाई नियाल्दा उ कुनै कोणबाट पनि बादीको छोरी लागेन ।’ (पृ.२७) लेखकको यो टिप्पणीले के बादी महिलाको निधारमै उ बादीजस्तै देखिनुपर्ने लेखिएको हुनुपर्ने हो र ? भन्ने प्रश्न उब्जाउँछ ।  देवीसरालाई सानोमा उसका बा आमाले कोद्या भन्ने रहेछन् । कोदोको रोटीझैं कालो अनुहार भएकाले उसलाई त्यो नामले बोलाउने गरिएको रहेछ । स्थानीय बाहुन बाजेलाई उनको न्वारन गर्न बोलाइन्छ । उनैले नाम जुराइदिन्छन्, देवीसरा । दक्षिणा के टक्र्याउँ भनी सोधनी हुँदा बाहुन बाजेले यी नानीसँग एकपल्ट सुत्न पाए दक्षिणा पाए सरह हुन्थ्यो भन्ने माग राख्छन् । माग पुरा नहुने कुरै थिएन । देवीसराकी सानीआमासँग बाहुन बाजे रसरंग गर्छन् र न्वारनको दक्षिणा असुल उपर भएको गर्विलो मुहार बनाएर विदा हुन्छन् । तर देवीसरा भाग्यमानी हुन्, जसले यौनधन्दा गर्नु परेन ।  कुनै बेला देवीसराकै बाबाले पनि श्रीमतीका लागि ग्राहक खोजेर समेत ल्याउने गर्थे -पृ ७४_ । आफ्नो जातको दाइभाइ, मामा भिनाजुहरुले गरेको विगत सम्झिदा अहिले पनि उनलाई सबै बादी पुरुषलाई भेरी खोलाले बगाएर लगिदिए हुन्थ्यो जस्तो लाग्छ । छिमेकको गाउँका अगुवाजस्तै रहेका देवीसराका बाबा लालुको पछि बुद्धि फिर्यो । देवीसरालाई मात्रै होइन, वादी केटाकेटीको हुल बाँधेर स्कुल भर्ना गराए । स्कुल भर्ना गराउन कम्ता सकस गर्नु परेन । सारा शिक्षक नपढाउने मुडमा थिए । तर हेडसर रामबहादुर बिसी सतिसालझैं बादी केटाकेटीको शिक्षाका लागि एक्लै ठिंग उभिए ।  देवीसराहरु ७ बहिनी छोरी हुन् । लेखकले बीच बीचमा कविताका पंक्तिमा पनि उनीबारे परिचय दिएका छन् ।  सात वटीका बीचमा काँइली बनेर जन्मी काली भए पनि कल्चौडी भएर जन्मी बादीको कुलमा उ आँखाको नानी भएर जन्मी शरीर सुम्पिनु नपर्ने भाग्यमानी भएर जन्मी -पृ ५३_ साँच्ची भन्दा देवीसरा आफ्नो समाजको आँखाको नानी भएर जन्मिएकी छिन् । झुप्रा खोला नजिकको गाउँको स्कूलबाट काठमाडौं पढ्न आएपछि उनको जिन्दगीको लय नै बदलियो । त्यो लय बदल्नमा राजु सुन्दास र उनका विदेशी मित्र हक्यानको ठूलो हात छ । तर काठमाडौं पढाउन लगेपछि देवीसराको नाम राजु सरले ‘हन्नाह’ राखी दिएका छन् । देवीसराले हन्नाह नामको अर्थ जान्न खोज्दा ‘ईश्वरको अनुग्रह’ उत्तर पाएकी छिन् -पृ १६२_ । उनले अहिले आफ्नो परिचय दिंदा ‘हन्नाह’ नाम बताउने गरेकी छिन् । यो नामले कता कता राजुको अभियान क्रिश्चियन धर्म प्रचारसँग जोडिएको महसुस हुन्छ ।  देवीसराले आफ्ना समाजका अरु बालबालिकाका लागि पठनपाठनको जोहो गर्नमा तनमन दिएकी छिन् । अहिले बादी समुदायमा कुनै कार्यक्रम भयो भने उनलाई नै पानसमा बत्ती बाल्न बोलाइने गरिएको छ । उनले यसबारे प्रश्न पनि नगरेकी होइनन् । उत्तर पाइन्, ‘तँ चोखी छेस् । तेरो हातबाट बत्ती बाल्दा शुभ हुन्छ भन्छन् ।’ -पृ ५९ देवीसराले आफ्ना समाजका अरु बालबालिकाका लागि पठनपाठनको जोहो गर्नमा तनमन दिएकी छिन् । अहिले बादी समुदायमा कुनै कार्यक्रम भयो भने उनलाई नै पानसमा बत्ती बाल्न बोलाइने गरिएको छ । उनले यसबारे प्रश्न पनि नगरेकी होइनन् । उत्तर पाइन्, ‘तँ चोखी छेस् । तेरो हातबाट बत्ती बाल्दा शुभ हुन्छ भन्छन् ।’ देवीसरा सानैदेखि क्रान्तिकारी थिइन् । स्कुलबाट फर्किदा पसलमा खानेकुरा लिन जाँदा पसलेले फालेर दिन्थे । छुइ लाग्छ, मेरो पसल नछो भन्थे । भुँइमा झरेको समान टिप्नु पर्थ्यो । त्यसपछि देवीसरा र उनका सहेलीहरुले बरु भोकै बस्ने तर फालेर समान दिने पसलेकोमा केही नकिन्ने निर्णय गर्छन् । यही नै उनको जीवनमा पहिलो क्रान्ति थियो । तर क्रान्तिकारी देवीसरा जीवनमा नराम्ररी हारेकी पनि छ । एसईईको जाँच बिग्रिदा विष समेत सेवन गरेकी उनी राजु सरको सम्झाइ बुझाइले जीवनको महत्व बल्ल बुझेकी छन् ।  राजु सरले देवीसरा र उनका साथीहरुलाई जसरी छोराछोरीझैं स्याहारसुसार गरेका छन् । त्यो भन्दा अघि झुप्राखोला गाउँबाट ल्याउन लाग्दाको गाउँलेको वचन उनको मुटुमा गडेको छ । एक अभिभावक किड्या वादीले राजु सरलाई भनेका छन्, ‘छोरी दिल्ली गया घरौंदो दारु खान पाँइदो छ । तुक्ले लग्या क्या दिन्या हौ < तुमीहरुसँग छोरी पठाएर हामी भेरी खोलामा बालुवा चाल्न्या < छोरी लग्न्या भयापछि कोठीका दलाल झैँ रुप्या तिर र लैजाऊ । जहरी पन छोरी बेच्नै पड्न्या त हो । तुम्ले लैजाओ कि दलालले लैजाओ, हामीलाई चाहिन्या रुप्या हो । रुप्या पायापछि छोरी जन्ले लग्या न हुन्छ...’ -पृ १३३ ।  मुखमा माड लगाउने उमेरकी अर्थात् कमाइ ख्वाउने बेला भएकी चेलीलाई सहर लगेपछि हाम्रो गृहस्थी कसरी चल्छ < अभिभावकहरुको सोचाइ छ । तिनका भनाइले मर्माहत भएका राजु सरले उनीहरुकै बोलीमा जवाफ दिएका छन्, ‘रुप्यासँग छोरी कति जुनीसम्म साट्ने हो तपाईंहरु ? छोरी बजारकी बेचिन्या सामान होइनन् भनेर तपाईंहरुले कहिले बुझ्ने <’ यसरी बादी बोलीको मौलिक भाषा टिप्न सक्नु लेखकको सफलता देखिन्छ । तर पुस्तकको भूमिका, उठान र मध्यभाग जति खँदिलो छ, बैठानमा हतार गरिए जस्तो लाग्छ ।  देवीसराले कसरी आफ्ना समुदायका लागि रकम जोहो गर्दैछिन्, त्यो संघर्षको कुरा अधुरो लाग्छ । जापानमा होटल खोलेको चर्चा छ, त्यसमा उनको संग्लनताको अवस्था के हो ? उनको पढाइको प्रसंग कहाँसम्म पुग्यो ? उनकै समूहमा पढ्ने अन्यहरुको अवस्था के छ ? लगायत चर्चा छैन । बरु लेखक रेशम चौधरीले देवीसराको प्रधानमन्त्रीसम्म बन्ने चाहनामा आफ्नो चाहना पनि मिसाएका छन् । आफू सांसद भएको बखान गरेका छन् । यसले दाँतमा ढुंगा लागेजस्तो महसुस हुन्छ । तर उनले जसरी जेल बसाइँमा पनि एक दलित युवतीलाई पुस्तककै रूप दिई चिनाउने प्रयास गरेका छन्, त्यो भने सराहनीय छ ।  दलितको बायोग्राफी लेख्ने रेशम चौधरीको यो पहिलो प्रयास हो । तर उनले दलितहरुलाई वास्तविक जीवनमा पनि अघि बढाउने सत्प्रयास गरेका छन् । भर्खरै खोलिएको उनको नागरिक उन्मुक्ति पार्टीले टीकापुर नगरपालिकामा उल्कादेवी विश्वकर्मालाई उपमेयर उठाएको थियो । मात्र १५३ मतले उनी पराजय भइन् । भजनी नगरपालिकाबाट दलित महिला राजु तिरुवा उनकै पार्टीबाट उपमेयर चुनिएकी छिन् । देवीसराको प्रधानमन्त्री बन्ने सपना उनका यस्तै विरादरीका धेरै महिला जनप्रतिनिधि चुनिएर अघि बढाउने छन् । र, देशलाई छुवाछुतमुक्त बनाउने छन् । अनि संसारलाई एकदिन सुन्दर बनाउने छन् । 

ओइ बाउ, खोइ मेरो साइकल ?

ओइ बाउ, खोइ मेरो साइकल ?

५५१ दिन अगाडि

|

१४ भदौ २०७९

छ महिनादेखि प्रायः हप्तामै दुई तीनपटक मेरो मोबाइलमा घरबाट फोनमा घण्टी बज्छ । मैले फोन उठाउन नपाई छोराको एकतमास बालसुलभले भरिएको च्याट्ठिएको एकोहोरो बोली सुनिन्छ – ए बाउ, खोइ मेरो साइकल ? खोइ, खोइ, खोइ ? उ तारन्तार मोबाइलमा बोलिरहन्छ । पहिला केही माग्दैनथ्यो उ । बच्चा भएकै कारणले मैले आफ्ना अभिभावकसँग केही माग्नुपर्छ भन्ने चेतना पनि उसमा थिएन होला । तर जबदेखि उसले खेलौनाहरु आफै खेलाउन सिक्यो तबदेखि उसले हामीसँग माग्न थालेको छ । बच्चा भएर पनि उसले चकलेट माग्दैन । मामुले खुवाउने हापुमा टाउको हल्लाउँदैन । जे खुवाए पनि कुपुकुपु खान्छ । बरु कहिलेकाहीँ उ खाँदा खाँदै निदाइदिन्छ । तर म यो खान्न, उ खान्न भनेर कहिल्यै जोरी खोज्दैन । ठूलै चोट वा कुनै आफतविपत नपरेसम्म उ आँशु पनि झार्दैन । एकदिन संयोग पनि यस्तै प¥यो । मैले फोन गर्दा छोरा साइकल चलाइरहेको रहेछ । मैले फोन गर्नु र उसको पनि साइकल बिग्रनु । साइकलको चेन फ्राइविलबाट उत्रेपछि पाङ्ग्रा अगाडि पछाडि गुड्दैन । धकल धाकल यताउति गरेर उसले साइकल गुडाउने प्रयत्न गरेछ । तर साइकल डेक चलेन । अन्ततः उसले आमाले गुहार लगायो । आमा पनि काठमाण्डौको रैथाने न परिन् । चलाउँदा चलाउँदैको साइकल के गरी बिग्रिएछ । कसरी बनाइदिने हो, उनले पनि जानिनन् र छोरालाई फकाउँदै भनिछन् – बाबु, अब यो साइकल बन्दैन । ऊ बालक न हो आमाले नै अब यो साइकल बन्दैन भनेपछि एकछिन त उ अवाक भयो । अब यो साइकल पुरानो भयो थोत्रो भो, कहिल्यै बन्दैन भनेर छोरा भन्ने आमाको दोस्रो वचन सुनेर उ डाँको छोडेरै रुन थाल्यो । एकछिन त उनले पनि छोरालाई फकाउने प्रयत्न गरिन् । तर खेल्ने साइकल बिग्रिएको पीरमा छोराको मन सजिलै भुलेन । नयाँ किनिदिउँ भनेर फकाउँ साथमा पैसा छैन, नकिनौं खेलेर भुल्ने छोराको एकमात्र खेलौना साइकल बिग्रिएको छ । कसै गर्दा छोराको मन भुलाउन नसकेपछि अन्ततः उनले मलाई फोन लगाइदिएर आफ्नो फोन छोराको हातमा थमाइदिइन् । फोनमा हेलो पनि भन्न नपाई छोरा रोएको सुनेर मनै कुँडियो । तैपनि फकाउँदै सोधें, ‘‘के भयो छोरा ? छोराले मेरो साइकल बिग्रियो भनेर फोनमै ह्वाँ ह्वाँ रुन थाल्यो । पीर नगर छोरा, म अर्को नयाँ साइकल किनिदिन्छु नि भनेर फोनमै फकाउन खोजें । कहिले किन्दिने ? मलाई खेल्ने साइकल चाहिंदैन ? उसले फर्माइसयुक्त स्वरमा भन्यो । पख, म अब केही दिनमै मेरो राजालाई नयाँ साइकल किनेर पठाउँछु है भनेर थामथुम पारें । छोराले हस् भनेर फोन राख्यो । उसलाई विश्वास छ, बाबाले बोलेको वाचा पूरा गर्नुहुन्छ । त्यही भएर मैले फोनमै साइकल किनिदिने गरेको वाचाले उ सुफ्लिदै कुरा गरिरहेको फोन आफ्नो मामुको हातमा थमाइदियो । घटना हुनुपूर्व महिना दिन पहिलेको कुरा हो, एकदिन उ र म टीकापुर बजार डुल्न गएका थियौं । बाबु र छोरा कारमा सवार हुँदै मैले चकलेट खाने प्रस्ताव राखें । चकलेटको नाम सुनेर कुन बच्चाको मन हुरुक्क हुँदैन र ? छोराले मुन्टो हल्लाएपछि हामी एक पसलमा चकलेट किन्न ओर्लिर्यौं । सम्झें, बाबु छोरा मात्रै छौं । आज यसलाई खल्तीभरि चकलेट किनिदिन्छु । र पसलेलाई पाँच सयको नोट दिंदै भनें – साहुजी, यो सबै रुपैयाँको चकलेट दिनुस् है ! साहुजीले बीस, बाइस रुपैयाँ पर्ने क्याड्बरीको झोला थमाएको देखेर उ आश्चर्यमा प¥यो र मलाई हेर्दै भन्यो – ‘‘यो सप्पै चकलेट हामीलाई हो बुबा ?’’ – हो नि, मैले सप्पै चकलेट मेरो छोरालाई किनिदिएको हो । पोलिथिनको झोलाबाट दुइटा मात्रै चकलेट निकाल्दै उसले तोतेबोलीमै जवाफ दियो – ‘‘नो पापा, वि निड इट ओन्ली टु ।’’ उ जन्मेदेखि दुइटा भाषा जान्दछ, नेपाली र अंग्रेजी । रञ्जिताले उसलाई थारु, नेपाली र अंग्रेजी गरि तीन भाषामा पोख्त बनाएकी छिन् । बच्चाको दिमाग तेजिलो हुन्छ र सजिलै सिक्दा पनि रहेछन् । उ मसँग अक्सर अंग्रेजीमै कुरा गर्छ । हैन, मैले सप्पै चकलेट छोरालाई नै किनिदिएको हो, राख न बाबा खल्तीमा । उसले लगाएको हाप पाइन्टमा चकलेट राखिदिने प्रयत्न गर्दै भनें मैले । – नो नो, ह्वाइ वी स्पेन्ट लट अफ मनी ? हामीलाई दुइटा भए पुग्छ के । एउटा हजुरलाई, एउटा मलाई । उसले हाप पाइन्टबाट अरु चकलेट निकालेर साहुजीको हातमा फिर्ता गरिदियो । ‘‘लेउ न बाबु, खल्तीमा राख, बाबाले किनिदिएको चकलेट हो । पछि खाउलाउ नि ।’’ भन्ने साहुजीको आग्रहलाई पनि उसले लत्याइदियो । छोराले देखाएको ज्ञानी व्यवहारले म र साहुजी दङ्ग प¥यौं । केही सीप नलागेपछि बाँकी पैसा फिर्ता लिन बाध्य भएँ म । आँशु सिद्धिएको परेली धारामा धुँदै सम्झें, ‘‘जीवनमा हाँसोको पूर्णविराम पनि हुँदोरहेछ । आँसु नै साथी आँसु नै सहारा ।’’ घरबाट बाबुछोरा मात्रै कारमा घुम्न निस्कदा सोचेको थिएँ, आज छोराले इच्छाएको खुवाइदिने र रोजेको किनिदिने । उ सबै कुरामा पैसा बचाउन मात्रै खोज्छ । नाना किन्न खोज्दा पनि घरमा छँदैछ भनेर टार्छ । खानेकुरा किन्न खोज्दा पनि पैसा धेरै खर्च हुन्छ भनेर आफै पर्स छिनेर मेरो खल्तीमा हालिदिन्छ । छोराको ज्ञानी व्यवहार देखेर कुन चाहीँ बाबुको मन हर्षविभोरित हुँदैन र ? त्यो दिन उसको व्यवहारले मख्ख भै मैले कार चलाइरहेको स्टेरिङकै हातले आँशु पुछें । सकेसम्म कुनै कुराको फर्माइस नगर्ने, नाना, गुडिया किनिदेउ भनेर कहिल्यै ¥याख¥याख्ती नपार्ने आमा बाबुलाई दुःख दिएर हैरान नपार्ने छोराले नयाँ साइकल माग्नुको कारण मैले बुझिसकेको थिएँ । हिजो उ टीकापुरको आफ्नो ठूलो कम्पाउण्डले घेरिएको चौडा घरमा थियो । उ सँग चाहेजस्तो, मनले रोजेका थरिथरिका खेलौनाहरु थिए । पैतालामा गाडी, पैतालामै गुडिया । जे चाह्यो त्यो सबै थिए । तर आज उ सँग मामा घरमा छोडिएको एउटा पुरानो साइकल मात्रै थियो । हप्तौं त्यही साइकलमा खेल्दा खेल्दै उ वाक्क थियो होला । अनि भएको त्यही साइकल पनि बिग्रिएपछि अर्को साइकल नमागेर के गरोस् त ? तर हामी पनि विवशताको पहाडले चिचिका थियौं, रञ्जिता काठमाण्डौमा सुख्खा थिइन्, म भारतमा भुख्खा थिएँ । त्यहाँबाट जुन दिन छोराले सम्झिन्छ, त्यही दिन फोन गर्छ र नयाँ साइकल खोइ भन्छ । बिचरी रञ्जिताले पनि कति दिन थेग्नु छोराको जिद्दी । उनी पनि जब जब छोराले साइकल सम्झेर दुःख दिन थाल्छ, तब तब मलाई फोन लगाइदिएर छोरालाई थमाइदिन्छिन् । छोराको हातमा मोवाइल पर्ने बित्तिक्कै उस्तै धम्की सुन्छु म – ‘‘ए बाउ, मेरो साइकल खोइ ?’’ छोराको मायालु धम्कीपूर्ण भाषा दिन प्रतिदिन यसरी सुन्दै गएँ र भोलि भोलि भन्दै टार्दै गएँ । मसँग पैसा भए पो साइकल किनिदिनु । कहिलेकाहिँ बजार घुम्ने टेम्पो भाडासमेत नभएको अवस्थामा छोरालाई साइकल किन्ने पैसाको जोहो त टाढाकै कुरा भयो । पटक पटक छोरासँग झूठो बोलिरहनुको पीडा बयान गरेरै साध्यै छैन । भोलि भोलि भन्दा छोरो पनि आत्तिइसकेको थियो । अघिपछि भनेको फर्माइस भुइँमा झर्न नदिने बाबुको आनीबानीको बारेमा जानकार थियो ऊ । तर, अहिले त्यत्रो पटक फोन गर्दासमेत मेरो कुरा किन नसुनेको होला बाबाले भन्ने पनि लाग्दो हो उसलाई । झूठको पनि सीमा हुन्छ नि । त्यसैले आजभोलि उसले मेरो कुरा पनि पत्याउन छोडिसकेको छ क्यारे ! मैंले फोन गरें भने पनि सिधा धम्की दिन्छ – ‘‘ए बाउ, खोइ मेरो साइकल ?’’ भारतमा दशैंको रौनक नभए पनि नेपालमा दशैं आएको जानकारी छ मलाई । टीकापुर आन्दोलनका क्रममा हामी सबै परिवारको सम्पत्ति जायजेथासहित सम्पूर्ण लत्ताकपडा पनि जलाइएको छ । एउटा झोलामा आमा–छोराका दुई–चार जोर कपडाबाहेक रञ्जितासँग पनि अन्य लत्ताकपडा कहाँ होलान् र ? दशैंजस्तो चाडबाडमा छिमेकका सबैजना नयाँ नाना किन्न जाँदा उनले पनि सोच्दिहुन् – आमा छोराका लागि एकसरो कपडा किन्न पाए त हुन्थ्यो । च्यात्तिएको एकसरो लुगाबाहेक प्रवासमा म सँग केही नभएको साक्षात जानकार थिइन् उनी । त्यसैले यो अवस्थामा दवाव दिनु उचित ठान्दिन थिइन् क्यारे ! मेरो पीडाको पाप्रा उप्काएर झनै पीडित बनाउन उनी चाहँदैनथिन् होला । मैले सोद्धा जवाफ दिन्थिन् – लगाउने कपडा छँदैछ नि । धेरै चिन्ता नगर । बरु समस्याको समाधान कसरी गर्न सकिन्छ, त्यतातिर ध्यान देउ । – आभूलाई नयाँ नाना छ त ? छातिमाथि बज्रले हिर्काएको भन्दा ठूलो चोट सहदै एकदिन मैले उनलाई सोधेको थिएँ । उनी धेरैबेर बोलिनन् । मोबाइलमा सुनिएको सुँक्क सुँक्क आवाजले कुरा बुझिहालें । यसपालि दशैंमा छोराको लागि नयाँ नाना किन्ने हैसियत रहेनछ हाम्रो । फोन राखेर बाथरुममा छिरें । पानीको धारा खाली बाँटामा खोलिदिएँ । छ्वार्र आवाजले रोएको आवाज पक्कै सुनिदैन होला भनेर डाँको छोडेर रोएँ । धित मरुञ्जेल रोएँ । आँशु सिद्धिएको परेली धारामा धुँदै सम्झें, ‘‘जीवनमा हाँसोको पूर्णविराम पनि हुँदोरहेछ । आँसु नै साथी आँसु नै सहारा ।’’ छोराको जिद्दी थाम्न नसकेपछि एकदिन काठमाडौंमा साथीलाई साइकलको लागि अनुनय गरें । ठीकै छ, म भोलि भाउजूलाई बोलाएर नयाँ साइकल किनिदिउँला साथीले भन्यो । भोलि नै त मलाई फोन सम्पर्क गर्न मन लागेन, साथीले भने बमोजिम निकैदिन कुरें । तर साथीको भोलि कहिल्यै आएन । अर्को एकजना निकटको मित्रलाई गुहारें । दशैंको बेलामा श्रीमती र छोराका लागि केही गरिदिन अनुनय गरें । उहाँले पनि भोलि नै भन्नुभयो । साढे सात र शनीहरुले हाम्रो यो पीडामा थपडी बजाइरहेका होलान् । हामीलाई घानमा पारेर धेरै थारु नेता मन्त्री भएका छन् । उनीहरुको दशैं त उमङ्गमय नै होला !  दशैंको बेलामा आफूलाई केही नभए पनि परिवारको लागि कमसेकम एक जोडी कपडा त किनीदिउँ भनेर धेरै साथीभाइलाई गुहारियो, तर सबैको एउटै उत्तर थियो भोलि । राज्यको मोष्ट वान्टेड सूचिमा रहेकोले पनि होला, धेरै साथी त म सँग फोनमा कुरा गर्न पनि चाहँदैनथे । एकजना पुराना साथी थिए । मेरा असाध्यै प्रशंसक । काठमाडौंमा हुने थारुहरुको हरेक क्रियाकलापमा उनी मेरो पक्षधर हुन्थे । वर्तमानमा उनी सभासद थिए । दिल्लीमा भेट हुँदा ‘भाउजू र छोराको म अवश्य केही गर्नेछु नेताजी’ भनेर उनले मलाई वचन दिएका थिए । अचानक उनी अनलाइनमा देखा परे । ‘भाउजू र छोराको लागि केही गर्न सकिन्छ ?’ उनले मेरो म्यासेज त पढे । तर जवाफ नफर्काइकनै अचानक उनी डिसकनेक्ट भए । आज बिहान फेरि छोराको फोन आयो । रञ्जिता केही बोलिनन् । उनलाई थाहा थियो – मेरो बुढाले आजपनि पक्कै भोलि भन्नेछ । मन थामिएन । काठमाण्डौमा भाइलाई फोन गरेर भतिजाको लागि साइकल किनिदिनु भनेर अनुनय गरें । उसले किनिदिने आश्वासन दिएको छ । सायद मेरो छोराले दशैंमा साइकल पाउँछ होला । जिन्दगीका हरेक संघर्षमय दिनहरुमा रञ्जिता मसँगै छिन् । उनले छोरीजस्तै बाबा, भोक लाग्यो भन्थिन् । म खाजा लिएर टुप्लुक्क उपस्थित हुन्थें । आज घरमा भात नपकाउ है भन्दा हामी गाडी चढेर राम्रो होटेलमा गई मनलाग्दो खान्थ्यौं । तर, समयले अनायस हामीमाथि घोर अन्यायको बादल ओढाइदिएपछि एकअर्काको आलिङ्गनबाट पनि टाढिएका छौं । उनलाई भोक लागेको बेला सकेको खुवाएँ । आजभोलि सोच्छु, जिन्दगीमा छोराको साइकल फर्माइस पूरा गर्न नसक्ने दिनपनि आउँदोरहेछ ? जे भएपनि मन बुझाएकै होलिन् । चित्त बुझाएकै होलिन् । अहिलेसम्म मुद्दा फिर्ता गर्ने सरकारको कुनै छाँटकाटै छैन । यता परदेशमा मैले त आङ ढाकेकै छु । उनी कस्ती छिन् भनेर कल्पेर रुनुको बिकल्प छैन मसँग । उनले पकाएको खसीको मासु असाध्यै मीठो लाग्छ मलाई । तर के गर्ने समयले उनको र मेरो भान्सा अलग अलग गरिदिएको छ । एकै थालमा पस्केर एकअर्कोलाई नखुवाईकन पेट भरेको जस्तो नलाग्ने हाम्रो जोडीमाथि राजनैतिक राहुको प्रवेशले छुट्टयाइदिएको छ । सायद साढे सात र शनीहरुले हाम्रो यो पीडामा थपडी बजाइरहेका होलान् । हामीलाई घानमा पारेर धेरै थारु नेता मन्त्री भएका छन् । उनीहरुको दशैं त उमङ्गमय नै होला ! हामीले धेरै वर्षदेखि दशैंताका रेडियो कार्यक्रममा एउटा गीत निरन्तर बजाउने गर्दथ्यौं दशैंको पीडाको । हामी खुशी भएका दिनमा दुखिला दशैं हुनेहरुको पीडा पनि यसैगरी बज्यो हाम्रो रेडियोमा – ‘‘दिनै बित्छ रोएर, रातै कोल्टे फेरेर कति बसुँ दया राजै बाटो कुरेर ।’’ राति सपनीमा देखें रञ्जु र छोरा बाटोमा बसेर भीख माग्दै रहेछन् । कुनै दयालुले उनले ओछ्याएको रुमालमा एक रुपैयाँको ढ्याक हालिदिएछ । दुबैजना खुसीले उफ्रेछन् । झसङ्ग भएर असिनपसिन भई उठें । फेरि कोल्टो फेरेर निदाउन प्रयत्न गरें । दोस्रो सपनामा रञ्जिता र छोरा अगाडि थिए । रञ्जिता हात जोडेर उभिएकी थिइन् । छोरा भने मलाई थर्काउँदै थियो – ए बाउ, मेरो साइकल खोइ ? के हाम्रो जीवनमा यस्तो दिन पनि आउँछ ? कल्पनै नगरेको सपना कसरी देखें मैले ? भिजेको छाती र निधार रुमालले पुछेर फेरि निदाउने प्रयत्न गरें । दोस्रो पटकको निदरीमा पुनः सपना देखें । रञ्जिता पोको पकुन्तरोसहित छोराको हात समातेर उभिइरहेकी थिइन् । छोरा भने मलाई थर्काउँदै थियो, ‘‘ए बाउ, खोइ मेरो साइकल ?’’ चिरफार पुस्तकबाट