नत्थुरामको रिक्सा (कथा)

नत्थुरामको रिक्सा (कथा)

६९२ दिन अगाडि

|

५ भदौ २०७९

बरल टीकापुर                                

बरल टीकापुर                                

६९३ दिन अगाडि

|

४ भदौ २०७९

‘बखारि’ भरि भरि अधिकार अरुलाई नै देऊ सरकार हामीलाई त ‘डेल्वा’, ‘ढकिया’  भरि दिए पुग्छ । तर तिमीले त ‘गडौरि’ भरि एक ‘चिक्टि’ पनि  अधिकार दिन आनकानी गर्छौ । त्यसैले त हामीलाई भन्न कर लाग्छ जिम्दारहरुले जसरी सताए थारुहरुलाई ए सरकार, तिमी पनि उही जिम्दारकै  ‘जोंइकाहा’ जस्तो पो देखिन्छौ ।  ..... हिजोका हाम्रा कमैयाहरुले अधिकार माग्ने ? सिंगै थरुहट प्रदेश माग्ने ? यस्तै हुंकार गर्दै  २०७२  भदौ ८ मा जलाइए टीकापुरमा  थारुका घर, पसल छानी छानी ठाने होलान् उनीहरु जलायौ दुश्मनका घर लौ हेरौ, कसरी पो उठ्छन् थारुहरु ? तर, तिमीले जलाएको घरको ‘भौगर’ बाँकी छ, अझैसम्म । याद राख,  तिमीले जलाएको घरको ‘भौगर’ ‘जिउगर’ हुँदैछ ‘चिटगिन’ बनेर त्यो ‘चिटगिन’को लपेटामा  पर्न सक्छ, तिम्रो घर पनि  किनकि, राखेनौं तिमीले हेक्का  सिसाको घरमा बस्नेले  छिमेकीको घरको सिसामा ढुंगा हान्नु हुँदैन ।  लडाइमा ‘डब्निभिराउ’को  ‘सुरसुरिया’ तिमीले नै फुक्यो  तर अचम्म, लडाईको मैदानमा तिमीले पहिले नै टेकिसक्यो ‘ठेहुनि’ ‘चिटगिन’को लपेटामा पर्नु अगावै तिमीलाई भयो भयंकर डर त्यसैले त छाडीसक्यो घर तिम्रो घर बनिसक्यो खण्डहर । हामीलाई अर्को ‘बुह्रान’ जान गरेको तिम्रो चक्रब्यूहमा  अहिले तिमी आफै फसेका छौ । हामी त चाहन्छौ अझै पनि  भाइ भाइ मिलेर बसौ  तर, शायद तिमी अन्तै बसेर  थारु उपर बज्रप्रहार गर्न चाल्दैछौ शकुनी पासा बुझिसके सबैले तिम्रो भाषा खबरदार,  ‘केंचुर’ फेर्नेलाई चिनिसक्यो टीकापुरले अब टीकापुर पटक पटक जल्नेछैन बरु, अब टीकापुर ‘चहकार’ बल्नेछ जाज्वल्यमान भएर आफ्नो गुमेको अधिकार लिएरै छाड्नेछ बरल टीकापुर आब,  बरल टीकापुर । बरल टीकापुर ।।             कीर्तिपुर, काठमाडौं थारू लेखक संघ नेपालद्वारा ‘बरल टीकापुर’ साहित्य अभियान २०७९ अन्तर्गत रचिएको कविता ।  

थारू भाषाको पत्रकारिताको अवस्था र चुनौती 

थारू भाषाको पत्रकारिताको अवस्था र चुनौती 

६९६ दिन अगाडि

|

१ भदौ २०७९

१.परिचय मार्टिन चौतारीद्वारा प्रकाशित मिडिया अध्ययन–२ (२०६४) जर्नलका लागि ‘थारू पत्रपत्रिकाको विगत र वर्तमान’ शीर्षकमा यो पंक्तिकारबाट लेख तयार पार्दा छापा माध्यममा कार्यरत थारू पत्रकारहरूको सूची बनाउने क्रममा मुश्किलले २२ जनाको नामावली तयार भएको थियो । सो नामावली प्रायः मातृभाषाको थारू पत्रिकामा आबद्ध पत्रकारहरूको थियो । त्यो सूची तयार भएको करिब डेढ दशकपछि थारू पत्रकारहरूको उपस्थिति करिब २ सय बढी पुगेको देखिन्छ । थारू सञ्चारकर्मीहरूको संख्यात्मक बढोत्तरी भएको देखिए पनि थारू मातृभाषाको पत्रकारिता भने सुकेनासले ग्रस्त छ ।  यसको पहिलो खण्डमा थारू पत्रकारिताको प्रारम्भिक चरण, दोश्रो खण्डमा थारू पत्रकारिताको व्यावसायिकताको बाटो, तेश्रो खण्डमा जनशक्ति र वितरण प्रणालीबारे चर्चा छ । चौथो खण्डमा थारू पत्रकारितामा समेटिएका बिषयबस्तु रहेको छ । यसअन्तर्गत चाडपर्व, संस्कृति, राजनीतिक समाचार, विचार, साहित्यिक स्तम्भ छुट्टै उपशीर्षक दिई चर्चा गरिएको छ । पाँचौ खण्डमा सामाजिक विषयबस्तु, छैठौं खण्डमा भाषा तथा लेखनशैलीको प्रसंग छ । सातौं खण्डमा थारू पत्रिकामा मात्रै सीमित थारू पत्रकार र, अन्त्यमा छोटो उपसंहार दिइएको छ । व्यावसायिक ढंगले प्रकाशित पत्रपत्रिकाको सूची तालिका १ र २ मा दिइएको छ । यो आलेख रेडियो, टेलिभिजनको थारू कार्यक्रम तथा अनलाइन पत्रकारिताबारे नभई छापामा थारू भाषाको व्यावसायिक पत्रकारिताको चुनौतीबारे केन्द्रीत छ ।  २.थारू पत्रकारिताको प्रारम्भिक चरण  २०२८ सालमा दाङबाट प्रकाशित गोचाली थारू भाषाको पहिलो पत्रिका हो । पञ्चायती व्यवस्थाको विरोधमा मिशन पत्रकारिता गरेको गोचाली पहिलो अंकमै प्रशासनको बक्रदृष्टिमा प¥यो । थारू साहित्य सुधार समिति, पश्चिमाञ्चल नेपालले प्रकाशन गरेको गोचालीका सम्पादकमा महेश चौधरी थिए । यसरी मातृभाषा थारूमा पत्रकारिता गर्ने महेश र उनको टिम पहिलो समूह हो भन्नेमा दुइ मत छैन । गोचालीको इतिहासलाई केलाउँदा यसको सम्पादनमा संलग्न महेश चौधरी, सगुनलाल चौधरी र भगवतीप्रसाद चौधरीलाई थारू पत्रकारिताको जग हाल्ने त्रिमूर्तिका रूपमा लिन सकिन्छ । २०४६ सालपछि पनि जेनतेन प्रकाशित भैरहेको गोचालीका सम्पादकमध्ये एक सगुनलाल चौधरीलाई २०५८ साल पुस १२ गते सेनाले बेपत्ता पारेपछि यसको प्रकाशनमा निरन्तरता छैन (चौधरीः २०६२) । बर्दिया, धधवार–६, सेमरहवाको आफ्नै घरबाट सेनाले माओवादीको आरोपमा गिरफ्तार गरेका सगुनको हालसम्म पनि अत्तोपत्तो छैन । सगुनलाल चौधरीका छोराहरू कृष्णकुमार चौधरी, निरन्जन चौधरी, गोचाली परिवारका अध्यक्ष जग्गुप्रसाद चौधरीले गोचालीलाई निरन्तता दिन जेनतेन पहल गरेका छन् तर नियमित छैन ।  पहिलो पत्रिका प्रकाशित भएको पाँच बर्षपछि २०३३ सालमा रामानन्द प्रसाद सिंहको सम्पादनमा थारू संस्कृति पत्रिका प्रकाशन भयो । थारू कल्याणकारिणी सभा (थाकस) को मुखपत्रको रूपमा थारू संस्कृति प्रकाशन भएको थियो । पञ्चायतकालमा करिव आधा दर्जन अङ्क मात्रै निस्किएको यो पत्रिकालाई तात्कालीन महामन्त्री राजकुमार लेखी (२०६३–२०६७) को सम्पादनमा मासिक रूपमा प्रकाशित गरिएको थियो । तर हाल यसको प्रकाशन स्थगित भएको छ ।  सङ्ख्यागत रूपमा हेर्दा छयालिसको आन्दोलन अघि गोचाली (दाङ), थारू संस्कृति र बिहान, (काठमाडौ), औँकश (नवलपरासी), हौली (मोरङ), थारू सँस्कार (सुनसरी), टेंस (बाँके), टेम्ह्री (कैलाली) हमार संस्कृति तथा फुन्गी (चितवन) गरी जम्मा १० ओटा पत्रिका प्रकाशित देखिन्छ (सर्वहारी, २०६४ः ४) । गोचाली साहित्यिक पत्रिका हुँदाहुँदै यसका रचना राजनीतिक बिश्लेषणले भरिएका थिए । कथा, निबन्धमा पनि माया प्रेमभन्दा प्रगतिशीलताको छनक पछिल्लो १५औं अंक (२०६४) सम्म भेटिन्छ । थारू संस्कृति पत्रिकाले गोचालीले तय गरेको बाटो समात्न सकेन, बरू छयालिस अघिको अंकमा यसले राजाका महावाणीलाई स्थान दियो, जुन कि यसको बाध्यता थियो । गोचालीको धरपकडबाट डराएको थारू संस्कृति समूहले त्यो खतरा मोल्न चाहेन, यसले सांस्कृतिक पत्रिकाको रूपमा आफ्नो पहिचान दिन उचित ठान्यो ।  ३. थारू पत्रकारिताको व्यावसायिकताको बाटो  छयालिसपछि संख्यागत रूपले थारू पत्रिका प्रकाशनमा बृद्धि भयो । प्रगतिशील थारू युवा संगठन, काठमाडौंले २०४७ फागुनबाट चीरखा मासिक पत्रिकाको सुरुवात ग¥यो । प्रायः प्रत्येक अंकमा थारू सांसदहरूको अन्तरवार्ता समेट्ने चीरखा पत्रिका मूल रूपमा भने सांँस्कृतिक पत्रिका थियो । २०६१ सालमा कम्पनी रजिष्ट्रारको कार्यालय काठमाडौंमा गुर्वावा प्रकाशन प्रालि दर्ता गरी नेपालगञ्जबाट अग्रासन मासिक पत्रिका प्रकाशन गरिएकोमा २०६२ माघसम्म अग्रासन जम्मा ७ अंक प्रकाशित हुन सक्यो । पछि दाङबाट यसको प्रकाशन हुन थाल्यो ।  थारू पत्रकारितालाई ब्यवसायिक ढंगले अघि बढाउने अगुवा हुन जोखन राम चौधरी । कैलाली, रानामुडाका यी युवा जोखन रत्गैंयाका नामले परिचित थिए । २०४९ सालमा गोचाली परिवार कैलालीको मुखपत्रको रूपमा “मुक्तिक डगर” (मुक्तिको बाटो) बार्षिक पत्रिका जोखन रत्गैयाको सम्पादनमा निस्कियो । गोचाली परिवार कैलालीले नै आफ्नो सहप्रकाशनको रूपमा जोखन रत्गैयाको सम्पादनमा २०५३ साल चैतमा ‘थारू मुक्ति साप्तहिक’ पत्रिका प्रकाशन ग¥यो । यही पत्रिकालाई थारू भाषाको पहिलो व्यावसायिक पत्रिका हुने श्रेय जान्छ । मुक्तिक डगरको पहिलो अंकमा प्रकाशनको उद्देश्यमा थारू भाषा र सँस्कृतिको रक्षा,  समाजमा निहित कुरिती, अन्धविश्वास, रुढीबाढी जस्ता पुरानो चालचलन हटाउन जोड दिने, थारू जातिको सभ्यताको खोजबीन गर्ने, छरिएर रहेका थारूहरूलाई संगठित गराउँदै सामाजिक चेतनाको बिकास गराउने लगायत उल्लेख छ । ‘मुक्तिक डगर’ बार्षिक पत्रिकाकै उद्देश्य अनुरूप ‘थारू मुक्ति साप्ताहिक’ को पनि प्रकाशन भएको हो ।थारू मुक्ति साप्ताहिक ४७ अंकसम्म प्रकाशित भएको देखिन्छ (सर्वहारी, २०६४ः १०) । गोचाली परिवार कैलालीसँग आबद्ध अधिकांश सदस्य तथा थारू मुक्ति साप्ताहिकका सम्पादक जोखन रत्गैंया नेकपा माओबादीको पार्टी अभियानमा संलग्न भएपछि यसको प्रकाशन स्थगित भयो । सुरक्षा कारबाहीमा जोखन रत्गैया मारिएपछि यसको पुनः प्रकाशन हुन सकेन । जोखन रत्गैयाका भाइ जगत रत्गैयाले ‘मुक्तिक डगर’ बार्षिक पत्रिकालाई निरन्तरता दिएका थिए । उनी पनि पछि  सुरक्षा कारबाहीमा मारिए । गोचाली परिवार कैलालीलाई कारबाही गरिएपछि पश्चिम नेपालको थारू पत्रकारिता मात्र होइन थारू भाषा साहित्य उत्थानमा पनि ठूलो धक्का लाग्यो ।  थारू भाषाको दोस्रो साप्ताहिक पत्रिका ‘मैगर हमार सन्देश’ (मायालु हाम्रो सन्देश) हो । थाकस जिल्ला कार्यसमिति बर्दिया प्रकाशक रहेको यस साप्ताहिकका प्रधान सम्पादक गोपाल दहित हुन् । आफू सभाको जिल्ला अध्यक्ष रहेको समयमा दहितले यसको प्रंकाशन थालेका थिए । ब्यवस्थापन मिलाउन नसक्दा १७ अंकसम्म प्रकाशित भई बन्द भयो । मैगर हमार सन्देशमा बिचारमूलक लेख, हाँस्यब्यंग्य, अतिथि कलमको रूपमा नेपाली भाषामा पनि लेख छापिएको पाइन्छ । बाँके,बर्दियामा यो पत्रिका निकै लोकप्रिय थियो । “जिल्ला जनप्रतिनिधिका भ्रष्टाचार, काला कर्तुत राष्ट्रिय स्तरका पत्रपत्रिकामा नछापिदा जनता दिक्क थिए । यो पूर्ति गर्न हामीले आफ्नै भाषाको पत्रकारिता गर्न उचित थान्यो । जति अंक प्रंकाशन गर्न सक्यौ, हामी आफ्नो उद्देश्यमा सफल  रह्यौं ।” मैगर हमार सन्देश साप्ताहिकका सम्पादक सन्तराम धरकटुवा थारू भन्छन् ।   धनगढी कैलालीबाट संगम चौधरीको सम्पादनमा २०५९ सालमा प्रकाशित ‘निसराउ’ साप्ताहिक थारू भाषाको तेस्रो साप्ताहिक हो । तर जम्मा १३ अंक सम्म प्रकाशित भई यसको प्रकाशन पनि हरायो । नियमित रूपमा प्रकाशित भइरहेको एक मात्र थारू भाषाको पत्रिका पहुरा दैनिक हो । पहिले साप्ताहिक रूपमा प्रकाशित भएको यो पत्रिका क्रमगत रूपले हेर्दा यो थारू भाषाको चौथो साप्ताहिक हो । २०५९ साल चैत्र २९ गते यसको पहिलो अंक प्रकाशन भएको थियो । यसको संस्थापक प्रकाशक दिलबहादुर चौधरी, सम्पादक राजकुमार चौधरी हुन् । पछि व्यवस्थापन परिबर्तन भई लोक बहादुर चौधरी ‘लक्की’ सम्पादक÷प्रकाशक भै पहुरा साप्ताहिकलाई निरन्तरता दिए तर पुरानो ब्यवस्थापनले पत्रिका आफ्नै स्वामित्वमा हुनुपर्ने माग राखेकाले पहुरा साप्ताहिकका  प्रकाशक÷सम्पादक  चौधरीले सो पत्रिका स्थगित गरी ‘हमार पहुरा अद्र्ध साप्ताहिक’ नाम राखेर अर्काे पत्रिका जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा दर्ता गरे । अद्र्ध साप्ताहिकको रूपमा २०६३ बैसाख ३ गते पहिलो अंक प्रकाशित यो नै थारू भाषाको पहिलो अद्र्ध साप्ताहिक हो । २०६४ साउन १ बाट हमार पहुरा दैनिक रुपमा आयो । अध्ययनको सिलसिलामा लक्की चौधरी काठमाडौं उक्लिएपछि हमार पहुरा दैनिक स्थगित भयो । २०६७ वैशाखबाट स्माइल चौधरीको प्रकाशन तथा प्रेम दहितको सम्पादनमा हमार पहुरा दैनिकलाई पहुरा दैनिकमा रुपान्तरण गरी प्रकाशन थालिएको छ । साप्ताहिक, अद्र्धसाप्ताहिक, दैनिक विभिन्न संस्करण हुँदै पहुरा, हमार पहुरा, फेरि पहुराको नाममा पहुरा दैनिक १९ वर्षदेखि निरन्तर प्रकाशित भइरहेको छ । थारू भाषाको एक मात्र दैनिक यसले थारू भाषामै पहुराडटकम पनि सञ्चालन गरिरहेको छ । थारू भाषाको पाँचौ साप्ताहिक पत्रिका ‘फुलवार साप्ताहिक’ हो । यसका सम्पादक÷प्रकाशक राधेश्याम थारू र प्रधान सम्पादक कमल प्रसाद थारू छन् । डंगौरा र डेसौरी थारू भाषाको विवादबीच डेसौरी भाषाको प्रतिनिधित्व गर्दै प्रकाशित यस पत्रिकाले आफ्नो लोगोमा “शुद्ध थारू भाषाको एक मात्र पत्रिका” उल्लेख ग¥यो । आ–आफ्नो स्थानमा सबै क्षेत्रका थारू भाषा शुद्ध छन् भन्ने बहसपछि यसले शुद्ध शब्द हटाई थारू भाषाको एक मात्र पत्रिका भन्ने लोगो राख्यो । २०६१ साल असोज १७ गते आइतबार पहिलो अंक प्रकाशित फुलवार साप्ताहिकको पहिलो सम्पादकीय शीर्षक ‘फूलवारको लक्ष्य थारू सँस्कृतिको जगेर्ना गर्ने’  रहेको छ ।  यसरी ब्यावसायिक ढंगले हकर समेत राखी उचित बजार ब्यवस्थापनका साथ आए पनि यसको प्रकाशनको मूल उद्देश्य पनि सँस्कृति जगेर्ना नै देखिन्छ । थारू जातिलाई विश्व सञ्चारसम्म पु¥याउने उद्देश्य समेत बोकेको फुलवार साप्ताहिक तीन महिनामै आफैं सञ्चारविहिन भयो । १२ अंक प्रकाशन भएर यसको प्रकाशन स्थगित भयो । व्यावसायिक रूपले नै प्रकाशन थालिएका मासिक चीरखा, अग्रासन मासिक, उकुवार भेट पनि स्थगित नै छन् । हाल ब्यावसायिक रूपमा नियमित प्रकाशित भई रहेको थारू भाषाको एक मात्र पत्रिका कैलालीको पहुरा दैनिक, दाङको लौवा अग्रासन साप्ताहिक हो । त्यस्तै साहित्यिक पत्रिकामा दाङको त्रैमासिक लावा डग्गर तथा कैलालीको त्रैमासिक हरचाली रहेको छ । यी दुबै साहित्यिक पत्रिका हुन् । २०६८ सालको जनगणना अनुसार १७,३७,४७० जनसंख्या रहेको थारू समुदायका लागि जम्मा ४ वटा पत्रिका मात्र नियमित हुनु अन्यन्त न्यून हो । ४. जनशक्ति र वितरण प्रणाली पत्रिका व्यावसायिक ढंगले जनेतेन निकालेर गाउँघरमा त पठाइन्छ तर रकम उठ्दैन । बजारमा थारू पत्रिका स्टेशनरी पसलमा झुण्ड्याएर बिक्दैन, कारण बजारसम्म गएर पत्रिका पढ्ने पाठक छैनन् । थारू समुदायबाट दक्ष पत्रकारहरू भएकाको तर तिनलाई उचित पारिश्रमिक दिएर राख्न सक्ने क्षमता थारू भाषाका पत्रिकाका सम्पादक÷प्रकाशकहरूको छैन । बर्दियाको गुलरियाबाट आफूले ब्यावसायिक रूपमा थारू भाषाको मैगर हमार सन्देश साप्ताहिकको सम्पादनमा संलग्न हुँदाका क्षण गोपाल दहित  यसरी सम्झिन्छन्– “हाम्रो पत्रिकाको माग ५ हजार थान पुगिसकेको थियो तर १५ सय भन्दा बढी छाप्न सकेनौँ । वितरण प्रणाली मिलाउन र खर्च धान्न नसक्दा पत्रिकाको परिणाम बढाउन पनि सकिएन । यसैका लागि सम्पादन, वितरण, पूर्णकालीन कर्मचारी राख्न नसक्दा पत्रिका १७ अङ्कमै स्थगित भयो ।”  प्रायः थारू पत्रिकाको नियति मैगर हमार सन्देश साप्ताहिकको झैं छ । पत्रिका व्यावसायिक ढंगले निकाल्ने जमर्काे गरिन्छ, टीम पनि बनाइन्छ तर यसको भबिष्यबारे पर्याप्त गृहकार्य गरिदैंन । मैगर हमार सन्देश साप्ताहिककै सम्पादन समूहमा रहेका सुशील चौधरी एउटै ब्यक्तिले समय दिने र गोजीबाट रकम पनि हाल्ने रोगले थारू पत्रिकाको आयु लम्बिन नसकेको जनाउँछन् । त्यसबेला ४ जनाले सम्पादनको जिम्मा लिएकोमा महिनामा एक पटक पालो आउँथ्यो । उनका अनुसार सम्पादन गर्नेले नै सो अंकको खर्च पनि बेहोर्नु पथ्र्यो । भन्छन्, “पछि समय पनि दिन सकिएन, न त गोजीबाट रकम झिक्न सकियो । यसरी बार्षिक मात्रै होइन, साप्ताहिक पत्रिका समेत विना जनशक्ति, तयारी विना सुरु गरेको देखिन्छ । सुनसरीको दुहबीबाट थारू भाषाको साप्ताहिक टिहकारी २०७६ साउन ७ बाट सुरु भएको थियो । २०७७ चैत १८ सम्म यसको ३६ अंकसम्म प्रकाशित भएर हाल स्थगित छ । यसको प्रधानसम्पादक भोलाराम चौधरी २०७७ चैतबाट थारू आयोगको सदस्यको जिम्मेवारीमा आएपछि पत्रिका स्थगित भएको हो । वान म्यान आर्मीजस्तै थारू पत्रिकामा एकजनाको मात्रै जिम्मेवारीमा रहँदा, उ अर्कै काममा अल्झिएपछि पत्रिका स्थगित हुन बाध्य हुनु टिहकारी जस्तो पत्रिकाको नियति हो ।  अहिले काठमाडौंबाट लक्की चौधरीको सम्पादनमा हमार पहुरा अनलाइन, मदन चौधरीको सम्पादनमा थारूवान अनलाइन, नेपालगन्जबाट विश्वराज पछलडंग्याको सम्पादनमा गोचालीखबर अनलाइन, धनगढीबाट उन्नती चौधरीको सम्पादनमा केरनी अनलाइन, राम दहितको सम्पादनमा कैलारी अनलाइन लगायतमा फाट्टफुट्ट थारू भाषाको समाचार आउने गरेको छ । थारू समुदाय केन्द्रीत समाचार भए पनि यी अनलाइनको थारू भाषामै समाचार पस्किने प्राथमिकतामा पर्दैन । पहुरा दैनिकको अनलाइन पहुराडटकम मात्रै थारू भाषामा रहेको छ । हरचाली साहित्यिक अनलाइन, एक परगा लगायतले साहित्यिक खुराक पस्किरहेका छन्, तर नियमित अपडेट छैन । यी पनि ‘वान म्यान आर्मी’जस्तै मात्रै छन्, यिनले थप जनशक्ति राख्ने क्षमता राख्तैनन् ।  लावा डग्गर त्रैमासिकक सम्पादक प्रकाशक छविलाल कोपिला आफ्नो पत्रिका आफैं कम्प्युटर टाइप गरेर सेटिङ गर्छन, प्रेसमा धाउँछन्, ग्राहकप्रति आफैं पु¥याउन दगुर्छन् । यसरी थारू भाषाको पत्रकारिता एक प्रकारको समाजसेवा झैं लाग्छ उनलाई । पत्रिकाकै आम्दानीबाट सम्पादक, ब्यवस्थापक पालिने अवस्था नहुँदासम्म थारू मात्र होइन, अन्य भाषाभाषीको पत्रिकाको पनि भविष्य सुखद देख्दैनन् उनी ।  ५. समेटिएका बिषयबस्तु साहित्यिक पत्रिकामा साहित्य हुने नै भयो तर व्यावसायिक रूपमा प्रकाशन भैरहेको पत्रिकामा पनि साहित्यको खुराक बढी भेटिन्छ । यी दुई खाले पत्रिकामा के कस्तो बिषयबस्तु समेटिएका छन् । समग्र रूपले बँुदागत रूपमा चर्चा गरिन्छ ।  ५.१ चाडपर्व/संस्कृति सबैजसो पत्रपत्रिकामा चाडपर्ब सँस्कृतिको परिचयले प्रर्याप्त स्थान पाएको छ । थारू जातिको प्रचलित गुरहि (नागपञ्चमी), अष्टिम्कि (कृष्ण जन्माष्टमी) अट्वारि, डस्या (दशैं), डेवारि (तिहार), ढुरहेरि (होली), चाडबाहेक खेतीपाती सकिएपछि खाइने पेंड्या, सवनिया, पानी पार्नलाई गोरु बेंह्रना चलनबारे उल्लेख गरिएको भेटिन्छ । ती चाडपर्वमा हुने फजुल खर्चबारे टिप्पणी, मौलिक चाडको ऐतिहासिकताबारे ब्याख्या भने भेटिदैन । थारूहरूको बारेमा थुपै्र विदेशी तथा स्वदेशी लेखकहरूले खोज अनुसन्धान गरेर पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् तर तिनीहरूले हाम्रो बारेमा के लेख्छन् ? हाम्रो चाडपर्व, संस्कृतिबारे उनीहरूको टिप्पणी के छ ? यस सम्बन्धी लेख थारू पत्रपत्रिकामा अववादको रूपमा मात्रै भेटिन्छ । थारूहरूको चालचलन संस्कृतिबारे जसले जे लेखे पनि जस्तो ब्याख्या गरे पनि त्यसको समर्थन, खण्डन संशोधनबारे चर्चा नहुनु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था छ ।  चाडपर्ब यसरी मनाइन्छ, उसरी मनाइन्छ भन्ने सतही लेखबाहेक अरु विशद चर्चा परिचर्चा उल्लेख छैनन् थारू पत्रपत्रिकामा । चाडबाडमा फजुल खर्च गर्ने बानीले थारू सामुदायको आर्थिक अवस्था कमजोर रहेको एउटा अहम् तथ्य जगजाहेर छ । तर यस सम्बन्धमा चिरफार गरिएको लेख पत्रपत्रिकामा समेटिन सकेको छैन (सर्वहारी, २०६४ः २४) ।  ५.२ राजनीतिक समाचार, विचार  समाचारमूलक पत्रिकामा पनि राजनीतिक समाचार अत्यन्त न्यून हुनु अचम्मको अवस्था छ थारू पत्रपत्रिकामा । विचार पृष्ठमा पनि सामाजिक बिषयबस्तुलाई प्रायः स्थान दिइएको छ । त्यसमा राजनीतिक लेख अपवादकै रूपमा समेटिएका छन् । सांस्कृतिक लेखले भरिएका छन् विचार पृष्ठ पनि । थारू राजनीतिक कार्यकर्ताका विचार, अन्तरवार्ता समाचारमूलक पत्रपत्रिकामा समेटिन नसकिनु दुर्भाग्यपूर्ण अवस्था छ । जवकि सामयिक संकलनमा रूपमा प्रकाशित चिरखा मासिक, बिहान, नेउता बार्षिक पत्रिकाले थारू सांसदका अन्तर्वार्ता समेटेका छन् । अग्रसान मासिकका संस्थापक सम्पादक श्रीराम चौधरीका विचारमा पत्रिका प्रकाशनसंग सम्बद्ध ब्यक्तिहरू खास गरी साहित्यमा झुकाव राख्नेहरू नै बढी हुँदा राजनीतिक लेखले पत्रपत्रिकामा स्थान पाउन नसकेको हो । उनको भनाईमा केही हदसम्म सत्यता छ । तर लेखको पारिश्रमिक दिन नसक्ने अनि कुराकानीमा आधारित लेख तयार गर्ने जनशक्ति नहुँदा राजनीतिक लेखको खडेरी देखिएको हो । हाम्रा खास पाठक थारू भाषी हुन् । यो पक्ष जगजाहेर हुँदाहुँदै पनि थारू समुदाय, जनजाति समुदाय सम्बन्धि लेखरचनालाई प्राथमिकता नदिई पहुरा थारू दैनिकले प्रायः गोरखापत्र दैनिकको विचार पृष्ठको अनुवादित लेखरचनाले पत्रिकाको पाना भर्ने गरेको छ । यसले थारू समुदायका मुद्दाका वास्तविक बहस ओझेलमा पर्ने गरेको छ । हालै लोकसेवा आयोगमा थारूहरूका लागि छुट्टै कोटा नदिने सर्वोच्चको फैसला आयो । यसबारे जानकारीमूलक समाचार त आए तर यसले पार्ने दुरगामी असरबारे खोजमूलक समाचार, विचार आएन । सुर्खेतको साझा बिसौनी दैनिकमा २०७८ चैत ९ बाट मासिक रूपमा थारू भाषामा एक पृष्ठ फुलवार स्तम्भ सुरु गरेका साहित्यकार मान बहादुर चौधरी ‘पन्ना’ थारू भाषाका पत्रिकाका सम्पादकहरूमा बिषयबस्तुको ज्ञानको अभावको कारण सतही लेख रचनाले पत्रिका भरिएको जनाउँछन् । उनी भन्छन्– केही पत्रकारिता तालिममा मैले सहभागिता जनाएपछि आफ्नै समुदायका थुप्रै  लुकिरहेको मुद्दा कसरी केलाउने भन्ने थाहा पाएँ । थारू पत्रिकालाई राम्रो बनाउन थारू सम्पादकहरूको भेला हुनु अपरिहार्य रहेको उनी देख्छन् । ५.३ साहित्यिक स्तम्भ कथा, कविता, साधारण लेख रचनाका अतिरिक्त अब थारू पत्रिकामा नौलो विधाले पनि स्तम्भको रूपमा स्थान पाएका छन् । यसले थारू भाषा साहित्यलाई अझ फराकिलो बनाउने देखिन्छ । मैगर हमार सन्देश साप्ताहिकमा ‘पोक्टा आँरा’ (बिग्रिएको अन्डा नामक ब्यंग्य स्तम्भ नियमित थियो । त्यस्तै समसामयिक जल्दोबल्दो घटना विश्लेषण स्तम्भ ‘सिल्गल आगी’ (सल्किएको आगो) लोकप्रिय थियो ।  त्यस्तै उँकुवार भेट मासिकमा स्वास्थ्य स्तम्भका अतिरिक्त अप्ठ्यारो शब्दको अर्थ ‘पुछो लड्को मनके बाट जोन्हु मामासे’ सोध केटाकेटी मनका कुरा चन्द्रमा मामासंग आदि स्तम्भ राखिएका थिए । पुछो लड्को ... स्तम्भले बाल बालिबालिकालाई कविता लेख्न सिकाउन मद्दत गरेको थियो । लावा डग्गर त्रैमासिकले कविता, कथा, लोककथा, समालोचना, निवन्ध, नाटक, यात्रासंस्मरण, भाषा बहस, पुस्तक समिक्षादेखि धाराबाहिक उपन्याससम्म स्तम्भ राखेको देखिन्छ । पहुरा थारू दैनिकले पनि शनिबारको अंकमा साहित्यिक सामग्री दिने गरेको छ । दाङको नयाँ युगबोध, गणतन्त्र, गोरक्ष यी तीन दैनिकले सातामा एकपटक थारू भाषा पृष्ठ दिने गरेकोमा यसमा पनि प्रायः साहित्यिक लेखकै मात्रा बढी देखिन्छ ।  ५.४ सामाजिक बिषयबस्तु थारू जाति पछि प¥यो, छोरीलाई पनि छोरा सरह पढाऔं, कमैया कमलरीहरूको ब्यथा, जाँडरक्सी कम गरौं गुरुवा धामी भन्दा अस्पताललाई प्राथमिकता आदि बिषयबस्तु प्राय पत्रिकामा समेटिएका छन् । तर यस सम्बन्धमा समेटिएका लेख पनि सतही छन् । फिचर, रिपोर्टका रूपमा आउनु भन्दा सामान्य लेख रचनाका रूपमा ती बिषयबस्तुलाई स्थान दिइएको छ ।  थारू जाति पछि पर्नाका कारण के के हुन् ? कुन पक्षमा सुधार गरे यो समुदायको उन्नति हुन्छ । छोरीले उन्नति गरेर बाबुआमा पालेको उदाहरण कहाँ छ ? मुक्ति अघि कुन कमैया कमलरीलाई कुन जमिन्दारले किन र कसरी दुःख दिए ? मुक्त भएको थोरै समयमा कुन मुक्त कमैया परिवारले उन्नति ग¥यो ? जाँडरक्सीको सेवनले साँच्चिकै थारू समुदाय पछि परेको हो त ? गुरुवाले गलत सल्लाह दिदा कहाँका बिरामीलाई असर पा¥यो । बरघर ऐनको असर लगायत बारेको फिचर, खोजमूलक समाचारको अभाव छ । ६ भाषा, लेखनशैली कुनै पनि भाषिक समुदायले पत्रिका प्रकाशन गर्नुको मूल उद्देश्य भाषा सँस्कृतिको जगेर्ना हो । थारू समुदायले प्रकाशन गरेका पत्रिकाको मूल उद्देश्य पनि यही हो । साठीको दशकमै रेडियो ख्यालमा प्रंसारण भएका सामग्रीको बुलेटिन “ख्याल” मा दन्त्य त थ द ध को कुनै प्रयोग नगरी पुरै तालब्य ट ठ ड ढ को प्रयोग भई समाचार प्रकाशित भएको देखिन्छ । नेपाल आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले २०७३ साउन १ देखि ३ सम्म दाङको घोराहीमा थाकस दाङको सहकार्यमा डंगौरा थारू भाषाको वर्ण निर्धारण गोष्ठी गरेको थियो । सोही गोष्ठीबाट प्राप्त निचोड अनुसार लावा डग्गर त्रैमासिकले २०७३ साउनपछिको अंकबाट  त, थ, द, ध, क्ष, त्र, ज्ञ, ण लगायत वर्ण हटाई तालब्य ट, ठ, ड, ढ को मात्रै प्रयोग, स्थान, नामबाहेक सबै शब्द ह्रस्वमा लेख्ने शैली अपनाएको छ ।  टिहकारी साप्ताहिकले सिल इन्टरनेशनलको सहकार्यमा तयार पारेको मध्य पूर्बैया थारू लेखनशैलीलाई आधार लिएको थियो । यसरी लावा डग्गर त्रैमासिक र टिहकारी साप्ताहिक बाहेक अन्य पत्रिकाले आफ्नो लेखनशैली बनाएका छैनन् । प्रकाशनको दुइ दशक पुग्नै लागेको पहुरा थारू दैनिकको पनि कुनै लेखन शैली छैन । गत वर्ष लेखिका इन्दु थारूको पहुरा थारू दैनिकमा आफ्नो नेपाली भाषाको लेख थारू भाषामा अनुवाद भएर छापिएको थियो । ‘नेपाली व्याकरणको लेखनशैलीमा अनुवाद गरिएको लेखमा कुनै मिठास थिएन । धेरै ठाउँमा अर्थको अनर्थ लाग्ने गरी उल्था थियो,’ उनी भन्छिन्,‘मेरो लेख मात्रै होइन, दैनिक छापिने समाचारमा पनि नेपालीबाट थारू भाषामा उल्था गरेर राख्दा अर्थ नलाग्ने, थारू मौलिक शब्द छँदाछँदै नेपाली शब्दको भरमार प्रयोगले पढ्दै झर्को लाग्ने शैली छ । यसले थारू भाषाको उन्नतिमा टेवा पु¥याउँदैन ।’ ७. थारू पत्रिकामा मात्रै सीमित थारू पत्रकार  थारू पत्रिका सम्बद्ध सम्पादक/प्रकाशकहरूको सूची अन्तर्गत तालिका १ र २ लाई हेर्दा २९ ओटा थारू पत्रिकाको सम्पादक÷प्रकाशक मध्ये मूलधारको नेपाली छापा मिडियामा एक मात्र थारू पत्रकार लोक बहादुर चौधरी ‘लक्की’ गोरखापत्र दैनिकमा कार्यरत छन् । लामो समय कामना प्रकाशन, अन्नपूर्ण पोष्ट दैनिक लगायत छापा पत्रकारितामा रहेका कृष्णराज सर्वहारी हाल मूलधारको अनलाइन रातोपाटी डटकममा आवद्ध छन् । यी दुबै सम्बद्ध थारू पत्रिका पनि स्थगित भइसकेको छ । थारू पत्रिकामा मात्रै सीमित अन्य अनुहार शौखको लागि मात्रै सीमित समयका लागि थारू पत्रकारितासँग सम्बद्ध भएको देखिन्छ । यसले पनि थारू पत्रिकाको आयु लामो देखिन्न । पत्रिकामा मात्रै होइन, रेडियोमा समेत ठूलो जनशक्ति थारू समाचारमा मात्र केन्द्रीत छ । सन्तोषजनक पारिश्रमिक र आवश्यक सेवासुविधा तथा तालिमको अभावमा थारू मात्रै होइन, अन्य भाषाभाषीका कार्यक्रम पनि कामचलाउ रूपमा मात्रै तयार हुने देखिन्छ (सर्वहारीः २०६५ः २३३) । कान्तिपुर दैनिकमा कार्यरत पत्रकार गणेश राईले आफ्नो मातृभाषा वाम्बुले राईमा विगत दुई दशकदेखि लिब्जुभुजु पत्रिका नियमित प्रकाशन गरिरहेका छन् । त्यसैगरी मूलधारमा रहेका थारू पत्रकारहरूले पनि मातृभाषाको पत्रकारितामा होस्टेमा हैंसे गर्नुपर्ने देखिन्छ । मधेश आन्दोलनले मधेशी पत्रकारहरूको दायरा फराकिलो पारे पनि थरूहट आन्दोलनले थारू पत्रकारहरूको आयतनमा कुनै तात्विक परिवर्तन ल्याएन (सर्वहारी, २०६८) ।  ८. उपसंहार  पत्रिका प्रकाशनको पाँच दशक पार गरिसक्दा पनि थारू छापा पत्रकारिता व्यावसायिक रूपमा बामे सर्न सकेको छैन । छापा भन्दा बरु रेडियो, अनलाइन पत्रकारितामा थारू सञ्चारकर्मीहरू अग्रसर हुन थालेका छन् । रेडियोमा संलग्न सक्रिय थारू सञ्चारकर्मी रेडियोमा मात्र सीमित भई कलम नचलाउँदा पनि समुदायको धेरै बिषयबस्तु छापामा समेटिन सकेका छैनन् । प्राविधिक रूपले पत्रपत्रिकाको गुणस्तरमा सुधार आए पनि, संख्यात्मक रूपले पत्रिकाको बढोत्तरी भए पनि बिषयबस्तुको सवालमा छापा पत्रकारिताको गति पाँच दशक पहिलेको गोचाली पत्रिको स्तरभन्दा माथि उठ्न सकिरहेको छैन । ब्यावसायिकतासँगै थारूहरूको हक, अधिकारबारे मिशन पत्रकारिता गर्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ, थारू पत्रकारहरूको काँधमा । संख्यात्मक रूपले पत्रिका धेरै भएकोमा नियमित छैन । नियमित हुनेको गुणस्तर उकासिन सकेको छैन । अनुवाद पत्रकारिता बढी छ । एकल अनलाइन खोल्ने अभियानमा थारू पत्रकार पनि छन् । तिनले थारू समुदायका मुद्दा उठाए पनि नेपाली भाषाको माध्यमलाई प्राथमिकता दिएका छन् । यसले थारू भाषाको लेखनशैलीको विकास हुन सकेको छैन । गोरखापत्र जस्तो सरकारी मिडियामा थारू भाषाको पृष्ठ विगत डेढ दशकदेखि आउनु स्वागतयोग्य छ । तर, लेखनशैलीकै कारण थारू भाषाको पृष्ठ संयोजक नै फेरिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ ।  नेपाली मिडियामा पनि थारू पत्रकारहरूको उपस्थिति देखिदैछ तर गुणात्मक रूपमा सन्तोष गर्ने ठाउँ छैन । थारू पत्रकारिताको न्वारन गोचाली (२०२८) ले गर्यो । तर प्रकाशनको पाँच दशकपछि पनि यसका प्रधानसम्पादक महेश चौधरी गोचालीकालीन भाषाशैली थारू पत्रकारिताले उपर्युक्त छ भन्ने अभिव्यक्ति दिन्छन् । महेश चौधरीको जस्तो पारम्परिक सोच अनि दुइ दशकदेखि पहुरा थारू दैनिक मार्फत् थारू पत्रकारिता गर्ने समूहको पनि कुनै लेखनशैली नबनाई जे लेखे पनि थारू पाठकले पचाउँछन् भन्ने शैलीले थारू पत्रकारिताको लेखनशैली जहाँको तहीं रहने देखिन्छ । अब थारू भाषाको पत्रिकाका सम्पादक, प्रकाशकहरूले आफै स्वमूल्याङ्कन गर्ने बेला आएको छ । थारू भाषाको पत्रकारितालाई सवल बनाउन पत्रकारितामा एकल अभियान भन्दा पनि सामूहिक अभियानको खाँचो देखिन्छ । २०६७ सालमा स्थापित थारू पत्रकार संघले यस अभियानमा सक्रिय भूमिका खेल्न जरूरी देखिन्छ । सन्दर्भ सामग्री चौधरी, कृष्णराज । २०६२ । वेपत्ता छन् सगुनलाल । मूल्याङ्कन  मासिकः २४(१३८), फागुन, पृ.३० ।                                  सर्वहारी, कृष्णराज । २०६८ । मिडियामा थारू पत्रकारको अवस्था । थारू पत्रकार संघ नेपालद्वारा २०६८ साउन ९ गते काठमाडौंमा आयोजित अवधारणापत्र । सर्वहारी, कृष्णराज । २०६५ । थारू भाषामा रेडियो कार्यक्रमः संख्यामै जोड । स्वतन्त्र रेडियोको एक दशकः विकास, बहस र सामाजिक सरोकार । देवराज हुमागाई, प्रत्यूष  वन्त र कोमल भट्ट, सं., पृ. २११–२४१ । काठमाण्डौँः मार्टिन चौतारी । सर्वहारी, कृष्णराज । २०६४ । थारू पत्रपत्रिकाको विगत र वर्तमान। मिडिया अध्ययन–२ । प्रत्यूष वन्त, हर्षमान महर्जन, देवराज हुमागाई र शेखर पराजुली, सं., पृ. १–३३ । काठमाडौंः मार्टिन चौतारी । प्रस्तुत आलेख प्रेस काउन्सील नेपालको आयोजनामा मिति २०७८ चैत २१ गते दाङको घोराहीमा प्रस्तुत ‘थारू भाषाको पत्रकारिता र आचारसंहिता’ विषयक् गोष्ठीमा प्रस्तुत अवधारणापत्रको संशोधित रूप हो । अवधारणापत्रका मुख्य टिप्पणीकर्ता केवी चौधरी लगायत सुझाव दिने सबैप्रति आभारी छु । 

पहाडी थारू (पुस्तक अंश)      

पहाडी थारू (पुस्तक अंश)      

६९९ दिन अगाडि

|

२९ साउन २०७९

महानन्द ढकाल                                                        ‘पहाडी दाइ, बस्नु त काम छ’ निङ्माले रोकिन् । चिया दिएर बाहिरिदै थिए पहाडी थारू । नजिकै उभिए । निङ्माले बस्न कर गरिन् । कुर्सी तानेर हलको कुनामा बसे पहाडी थारू ।  ‘हैन अगाडि आउनु न,’ निङ्माले फेरि कर गरिन् । सँगै बस्न अप्ठ्यारो माने पहाडीले । ‘कुर्सी नजिकै तान्नू ।’ निङ्माको आग्रहलाई आदेश सम्झेर थोरै अगाडि सरे पहाडी । ‘एउटा कुरा सोध्नु थियो ।’ ‘के कुरा मेडम ?’ पहाडी हड्बडाए । निङ्माको अनुहारमा हेर्न सकेनन् । केही बिगारेछु कि भन्ने लाग्यो उनलाई । ‘रिसाउनु त हुन्न नि ?’ निङ्माले वचनले बाँध्न खोजिन् । ‘रिसाउन्न मेडम, रिसाउन्न ।’ कुर्सी थोरै पछाडि सार्दै बोले पहाडी । निङ्माले पहाडीलाई हेरिरहेकी थिइन् । ‘किन रिसाउनु र ? भन्नुस् न के होला मेडम ?’ सहज हुने प्रयास गर्दै थपे पहाडीले । ‘पहाडी नाम कसरी रह्यो ? हजुर त थारू समुदायको मान्छे ।’ निङ्माले हाँस्दै भनिन् । फिस्स हाँसे पहाडी । अन्य कर्मचारीहरू पनि गललल हाँसे । ‘किन मेडम ? राम्रो लागेन र मेरो नाम ?’ साहास बटुलेर प्रतिप्रश्न गरे पहाडीले । धेरै थारूहरूको नाम अतवारी, सोमलाल, मंगलराम, बुधराम, सुकराम भेटिन्छ । हजुरको पहाडी किन राखेको ? कसले राखिदिएको ?’ निङ्माले आपूmले फाइलमा पढेका केही नामहरू सुनाइन् । ‘पर्बट्वा राखिएको थियो रे मेरो नाम । बाबा पर्बट्वा (पहाड) गएको बेला जन्मेको रहेछु म । पहाडको सम्झनामा पर्बट्वा राखियो । पछि पहाडी बनाइ दिएछन् ।’ ‘राम्रो छ । नराम्रो त कहाँ भनेकी छु र ? धेरै थारूहरूको नाम अतवारी, सोमलाल, मंगलराम, बुधराम, सुकराम भेटिन्छ । हजुरको पहाडी किन राखेको ? कसले राखिदिएको ?’ निङ्माले आपूmले फाइलमा पढेका केही नामहरू सुनाइन् । ‘पर्बट्वा राखिएको थियो रे मेरो नाम । बाबा पर्बट्वा (पहाड) गएको बेला जन्मेको रहेछु म । पहाडको सम्झनामा पर्बट्वा राखियो । पछि पहाडी बनाइ दिएछन् ।’ ‘पहाडी कसले बनाइदियो त ?’ ‘हाम्रो जिम्दारले । पर्बट्वा भनेर बोलाउँदा गाह्रो भएकोले पहाडी भनेका हुन् रे ।’ ‘बजार जाँदा जन्मेको भए के हुन्थ्यो होला त पहाडी दाइ हजुरको नाम ?’ ‘बजरिया, बजारु, बजरवा यस्तै हुन्थ्यो होला ।’ पहाडी हाँसे । ‘जङ्गल गएको बेला जन्मेकाको नाम जङ्गली होला है पहाडी दाइ ?’ एक जना कर्मचारीले हाँस्दै भने ।  ‘जङ्गली नाम भएकाहरू पनि छन् हाम्रो गाउँमा । थारूहरूले यसरी नै नाम राख्थे । मेरो पनि त्यसरी नै राखिदिए ।’ पहाडीले स्पष्टीकरण दिँदै निङ्माको अनुहार हेरे । ‘किन रहेछ यसरी नाम राख्ने ?’ मुसुमुसु हाँस्दै सोधिन् निङ्माले । ‘सम्झिन सजिलो हुन्छ भनेर राखेका रे ।’ हाँस्दै भने पहाडीले । ‘बाबा परदेश गएको बेला जन्मिएको भए परदेशी हुन्थ्यो मेरो नाम ।’ पहाडी थपे । ‘धन्न देशभित्रै परदेशी हुनु भएनछ है पहाडी दाइ ?’ निङ्माले हाँस्दै भनिन् । पहाडी मुसुमुसु हाँसे । अन्य कर्मचारी गललल हाँसे । ‘हो मेडम ।’ पहाडीले हाँसोमा हाँसो मिसाए । हाँस्नकै लागि हाँसेका थिए उनी । थारूहरूको नाम राख्ने चलन ठिकै जस्तो लाग्थ्यो पहाडीलाई । कर्मचारीहरूको हाँसोले शंका उब्जाइदियो । ‘ठाम र काम अनुसारका पनि नाम हुन्छन् । जुन बार जन्म्यो, त्यही बार अनुसारका नाम राख्ने चलन बढी छ थारूहरूमा ।’ पहाडीले थपे । ‘गाउँमा सबैको नाम यसरी नै राखिन्छ ?’ ‘धेरैको यसरी नै राखिन्थ्यो । यस्तै चलन थियो मेडम । आजभोलि जन्मिएका बच्चाहरूको नाम त हिरो हिरोनीका नामबाट पनि राखिन्छ ।’ ‘मान्छेको नाम मात्रै हो कि गाउँ ठाउँकोे नाम पनि यसरी राखिन्छ ?’ ‘गाउँको नाम राख्ने चलन थोरै फरक छ मेडम । प्रायः थारू गाउँहरूका नामका पछाडि पुरुवा जोडिएको हुन्छ । त्यही पुरुवालाई लेख्नेहरूले पुर लेख्दै गए । पछिपछि पुर नै भन्न थालियो । रामपुर, लक्ष्मणपुर, दाङपुर, रानीपुर, ज्योतिपुर जस्ता धेरै गाउँहरू छन् हाम्रो ठाउँमा ।’ ‘गाउँको नाममा पुर किन जोडेका नि ?’ आश्चर्य मान्दै सोधिन् निङ्माले । ‘पुरुवाको सम्बन्ध गाउँ बस्तीसँग छ मेडम । पहिलाको जमानामा पाँच घर भएपछि एउटा पुरुवा मानिथ्यो रे । त्यसैले पुराना मान्छेले पुराना गाउँहरूको नाममा पुरवा नै जोडेर भन्छन् । रामपुरलाई रमपुरवा भन्छन् । दाङपुरलाई डङपुरवा, रानीपुरलाई रानीपुरवा भन्छन् । अब त पुरवा हराउँदै गयो, पुर मात्रै जोडिएको भेटिन्छ ।’ पहाडीको उत्तरले थप कौतुहलता जगायो निङ्मालाई । ‘हजुरको कुन पुर हो त ?’ ‘बद्रीपुर।’                                                                                               ‘बद्रीपुर !’ पहाडीको मुखबाट खस्न पाउँदा नपाउँदै बद्रीपुरको नाम उच्चारण गरिन् निङ्माले । ‘हो मेडम, बद्रीपुर हो । किन अनौठो मान्नु भयो र ?’ ‘माइला थारूको गाउँ ?’ माइलाको नामलाई जोड दिदै प्रतिप्रश्न गरिन् निङ्माले । ‘हो मेडम, चिन्नु हुन्छ माइला दाइलाई ? ‘माइला थारू, हजुरको दाइ !’ निङ्माको मनमा खुल्दुली बढ्यो । ‘हो मेडम, हाम्रो गोट्यार हुन् माइला थारू । हामी एउटै बस्तीमा बस्छौँ ।’ ‘यो गोट्यार भनेको के हो ?’ निङ्माको अनुहारमा चमक आयो । ‘आफ्नै सन्तानभित्रको मान्छे । कसरी चिन्नु भएको माइला दाइलाई ?’ पहाडीको अनुहार हँसिलो भयो । ‘सुकुम्बासी भनेर चिनेको । आयोगबाट जग्गा पाउने पहिलो व्यक्ति ।’ ‘कहीँ भेट भएको थियो र ? हामीले सँगै हो जग्गा पाएको ।’ ‘भेट भएको थियो तर फाइलमा ।’ निङ्मा खितखितखित हाँसिन् । पहाडी अक्क न बक्क भए । अन्य कर्मचारीहरू पनि सँगसँगै हाँसे । पहाडीलाई अप्ठ्यारो लाग्यो । कसैको अनुहारमा हेर्न सकेनन् । कुर्सीबाट उठे । गिलासहरू बटुल बाटुल पारी बाहिर निस्किए । भित्र हाँसोको फोहोरा लामै समयसम्म चलेको सुनियो । बद्रीपुर, रामपुर, दाङपुर, लक्ष्मणपुर, रानीपुर जस्ता अधिकांश गाउँका नाममा पुर जोडिएको थियो । यसरी नाम पछाडि पुर जोडिनुको कारण केही छ जस्तो लागेको थियो उनलाई । अनौठा नामहरूले पछ्याइरहेका थिए निङ्मालाई । माइला थारू, बद्रीपुर । बुधराम थारू, रामपुर । मंगल थारू, लक्ष्मणपुर । सोमलाल थारू, रानीपुर । परदेशु थारू, दाङपुर, बर्दिया । यी नाम र ठाउँहरू कार्यालयको काम सम्हालेको दोस्रो दिन पढेकी थिइन् निङ्माले । अतबारी, सोमलाल, मंगल, बुधराम, सुकराम, जस्ता नामहरू बारसँग जोडिएका थिए । बद्रीपुर, रामपुर, दाङपुर, लक्ष्मणपुर, रानीपुर जस्ता अधिकांश गाउँका नाममा पुर जोडिएको थियो । यसरी नाम पछाडि पुर जोडिनुको कारण केही छ जस्तो लागेको थियो उनलाई । अनौठा नामहरूले पछ्याइरहेका थिए निङ्मालाई । निङ्मा रामेछापकी थिइन् । लोकसेवाले बर्दिया खटाएको थियो । सुकुम्बासी आयोग उनको कार्य क्षेत्र बन्यो । बर्दिया, सुकुम्बासी र थारू यी तीन ओटै शब्द नौला थिए उनका लागि । बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नयाँ मुलुकका नामले परिचित थिए । थारूहरू बुह्रान भन्थे बर्दियालाई । बर्दिया निङ्मालाई दुर्गम लाग्यो । पृथ्वीको पल्लो कुनाको भूगोलजस्तो । घरदेखि यति टाढा पुगिएला लागेकै थिएन । कर्मले बर्दिया पु¥यायो । रामेछापको उत्तरी क्षेत्र चिन्ताङ् गाउँमा जन्मे हुर्केकी थिइन् निङ्मा । सामान्य परिवारमा । परिश्रमी थियो उनको परिवार । शिक्षालाई निकै महत्व दिन्थ्यो । एसएलसी प्रथम श्रेणीमा पास गरिन् गाउँकै स्कुलबाट । प्रथम श्रेणीमा पास गर्ने बिरलै भेटिन्थे चिन्ताङ् गाउँमा । भविष्य खोज्दै काठमाडौं पसिन् उनी । पढाइको मात्र चासो भयो । डुल्ने र घुम्ने फुर्सद नै भएन । ‘पढ्नुपर्छ, लोकसेवा पास गर्नुपर्छ’ यही सिकायो परिवारले । राम्रोसँग पढ्न सके जागिरले घुमाउँछ भन्ने बुझेकी थिइन् उनले । हुन पनि त्यस्तै भयो । पहिलो नियुक्ति नै बर्दिया भयो । गाउँदेखि निकै टाढा । नयाँ ठाउँ । नयाँ काम । नयाँ जिम्मेवारी । नौलो परिवेश । नयाँ मान्छेहरूको सङ्गत । ‘पढेर उत्तीर्ण हुनु र गरेर सफल हुनु’ फरक कुरा थियो । जागिरसँग पढाइको तालमेल थिएन । आखाँले देख्नु र कानले सुन्नुमा धेरै अन्तर थियो । उनका अगाडि चुनौतीका पहाड खडा थिए । पहिलो हप्ता फाइल मिलाउँदा मिलाउँदै बित्यो । सीतापुरदेखि राजापुरसम्मका फाइलहरू । न त कुनै पुरसँग परिचित थिइन् । न त कुनै फाइलसँग नै । हरेक पुर र फाइलहरूको अध्ययन गर्नु जरुरी ठानिन् निङ्माले । कामप्रति सचेत थिइन् निङ्मा । अप्ठ्यारोको अनुमान लगाउन सक्थिन् । विवेक पु¥याएर अध्ययन गर्ने बानी थियो । राम्रो कर्म गरे सफलताको नजिक पुगिन्छ भन्ने ज्ञान थियो उनलाई । विश्वास गर्थिन् परिश्रममा । सफलता नै जीवनको लक्ष्य थियो निङ्माको । पहिलो चरणका धेरै कामहरू सकेको थियो आयोगले । केही कामहरू अधुरा थिए । अभियान कहाँबाट सुरु गर्ने भन्नेमा सोचमग्न थिइन् निङ्मा । वस्तुस्थितिको अध्ययन गरिन् उनले । कार्यालयभित्र र बाहिरको । विभिन्न बस्तीमा हजारौं सुकुम्बासी थिए बर्दियामा । किसानहरू वर्षौदेखि भूमिहीन थिए । कन्द्राको सशक्त आन्दोलनपछि पहिलो पटक सुकुम्बासी आयोग बनेको थियो । आयोगले बस्ने बास दिएको थियो । फाइलहरूको अध्ययनबाट यही जानकारी पाइन् निङ्माले । कृषिका लागि उत्तम भूमि मानिन्थ्यो बर्दिया । बबई र कर्णालीले उर्वर बनाएको थियो बर्दियालाई । शरीरमा नसा पैmलिएजस्तै पैmलिएका थिए पानी बग्ने कुलाहरू । बबई र कर्णालीकोे पानीले जमिन मात्रै हैन, गुराँस फुलाएभैंm फुलाएको थियो जीवनलाई नै । जङ्गबहादुरको पालामा बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर फिर्ता आएको थियो अङ्ग्रेजबाट । नयाँ मुलुकका रुपमा चिनिन्थे यी ठाउँहरू । विभिन्न स्थानबाट बसाइँ सराइ गरी आउनेहरूबाट बस्ती योग्य बनेको थियो नयाँ मुलुक । थारूहरू बुह्रान भन्थे यो मुलुकलाई । बुह्रान सपनाको संसार थियो, गरीब थारूहरूकोे । थारूहरूले नै सिंंगारेका थिए बुह्रानलाई । बुह्रानको केन्द्र थियो बर्दिया । बर्दियाभित्रै पनि दुई बुह्रानहरू थिए । बबई वारिको भूभागलाई वल्लो बुह्रान र पारिको भूभागलाई पल्लो बुह्रान भनिन्थ्यो । थारूहरू आदिम जाति थिए बुह्रान क्षेत्रका । मुख्य पेसा कृषि थियो उनीहरूको । जीवन निर्वाहको माध्यम नै जमिन थियो । माटोमै खेलेर दिन बिताउने थारूहरूले किन माटोलाई आफ्नो बनाउन सकेनन् ? उनीहरू कसरी भूमिहीन बन्न पुगे ? निङ्माको मनले उत्तर खोजिरहेको थियो । आयोगबाट जग्गा पाएका पूर्व सुकुम्बासीहरूको गाँस र बासको गुजारा कसरी चल्दै छ ? सरकारको उपस्थिति छ कि छैन ? उनीहरू र अन्य समुदायका व्यक्तिहरू बिचको सम्बन्ध कस्तो छ ? शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था के छ ? जातीय विभेद छ वा छैन ? जग्गाले जीवनस्तरमा परिर्वतन ल्यायो,  ल्याएन ? जस्ता तमाम प्रश्नहरू निङ्माको मनमा एकपछि अर्को गर्दै थपिन थालेका थिए । कुनै न कुनै प्रश्नले प्रत्येक दिन छटपटी बनाउन थालेको थियो निङ्मालाई । समुदायमा घुलमिल हुन भाषा जान्नु अनिवार्य थियो । थारू भाषा सिक्नै पर्ने भयो निङ्मालाई । संस्कार र संस्कृति बुझ्नै पर्ने भयो, वस्तुस्थिति बुझ्न पनि । मनमा अनगिन्ती प्रश्नहरू खेलेका थिए । अध्ययनले मात्रै किनारा लगाउन सक्थ्यो जिज्ञासालाई । आफन्तसँग शेर्पा भाषा बोल्थिन् निङ्मा । आमा बुबाले सिकाएको पहिलो भाषा यही थियो । शेर्पा संस्कार र संस्कृति उनैको समुदायले सिकाएको थियो । नेपाली बोल्न पछि मात्रै सिकिन् । राम्रै बोल्थिन् नेपाली पनि । पढ्ने क्रममा सिकेकी । आपूmले सिकेको संस्कृति बिल्कुल फरक थियो थारूहरूको भन्दा । भाषाप्रति रुचि थियो निङ्माको । कथा, कविता राम्रै लेख्न सक्थिन् नेपाली भाषामा । अंग्रेजी झन् रोजाइको विषय थियो । समाजशास्त्र र अङ्ग्रेजी मुख्य विषय लिएर स्नातक गरेकी थिइन् । स्नातकोत्तरमा भने समाजशास्त्र मात्रै रोजिन् । काठमाडौं भित्रिएपछि नेवारी समुदायसँग सङ्गत भयो । धेरैजसो साथीहरू नेवार थिए । उनीहरूले नै सिकाए नेवारी भाषा र संस्कृति । हिन्दी उपन्यासमा उनको रुचि थियो । उपन्यास पढ्दा पढ्दै हिन्दी बुझ्ने भएकी थिइन् । अब भने थारू भाषाले लोभ्याउन थालेको थियो निङ्मालाई । ‘मौकामा चौका हान्नु पर्छ’ यस्तै भन्छन् भन्नेहरू । पूर्वउत्तरकी निङ्मालाई दक्षिणपश्चिमको भाषा, संस्कृति र संस्कार बुझ्ने मौका जुरेको थियो । यस्तो मौका सबैलाई कहाँ जुर्छ र ? अवसरका रुपमा लिएकी थिइन् उनले यसलाई । उत्सुक र जिज्ञासु पनि थिइन् उनी । थारू समुदाय कौतुहलको विषय बन्दै थियो । फाइलहरूमा पढेका केही थारूहरूसँग प्रत्यक्ष भेट्न मन लाग्यो उनलाई । सबैसँग भेट गर्न सम्भव पनि थिएन । स्थलगत भ्रमण नगरी परिणाममुखी काम होलाजस्तो पनि लागेन । छिटो, छरितो र प्रभावकारी काम गरेर देखाउनु थियो । विभिन्न उपायको खोजीमा थिइन् उनी । बाँकी फाइलको अध्ययन थाती राखेर फिल्ड अध्ययनलाई प्राथमिकता दिने भइन् निङ्माले । निङ्माले जे गर्थिन्, मनले गर्थिन् । योजनाअनुसार गर्थिन् । मनले आँटेको गरिछाड्ने बानी थियो उनको । थारू भाषा, संस्कृति र संस्कारको ज्ञानलाई प्राथमिकतामा राखिन् । त्यो पनि व्यवहारिक रुपमा । भाषा सिकाउने कोही न कोही त चाहिन्थ्यो । दोभासेको खोजीमा थिइन् उनी । कार्यालयका सहयोगी पहाडी थारू थिए । थारू मातृभाषा थियो उनको । पहिलो दिनदेखि नै थुप्रै जिज्ञासा राख्दै आएकी थिइन् निङ्माले थारू संस्कार र संस्कृतिबारे । नयाँ परिवेश बुझ्ने प्रयास गरिरहेकी थिइन् । निङ्मासँग दर्जनौं प्रश्नहरू थिए । सानातिना कुराहरू सोधिरहन्थिन् पहाडीलाई । ‘किन सोध्नु परेको होला ? कति सोध्नु परेको होला ?’ यस्तै लाग्थ्यो पहाडीलाई घरी घरी । आपूmले जानेको त भन्नु, नजानेको कसरी भनिदिनु ? ‘खै मेडम ?’ भनेर जबाफ दिन्थे कतिपय प्रश्नका उत्तरहरू । निङ्माका कैयौँ जिज्ञासाहरू अलपत्र परेका थिए । ‘सोधेर भनौँला है मेडम’ भनेर पन्छिन्थे कहिलेकाहीँ । अन्य हाकिमहरू पनि व्यहोरेका थिए पहाडीले । पहिलाका हाकिम जस्तो लागिनन् निङ्मा । बिल्कुल फरक लागिन् । केही मायालु र केही जिज्ञासु पनि । निङ्माको अनौठो स्वाभाव थियो । खाली बस्दै नबस्ने । केही न केही गरिरहनु पर्ने । केही न केही बोलिरहनु पर्ने । कुनै न कुनै प्रश्न सोधिरहनु पर्ने । ‘यस्ता प्रश्नले के फाइदा गर्छ होला ? हाम्रो समुदायप्रति किन चासो राख्नु परेको ? हाम्रा आन्तरिक कुराहरू थुत्न खोजेकी त होइनन् ? हाम्रो सोझोपनबाट फाइदा लिन खोजेकी त होइनन् ?’ मनमा यस्तै यस्तै कुराहरू खेलिरहन्थे पहाडीको । कहिलेकाहीँ झर्को लाग्थ्यो । हाकिम भनेको हाकिमै हो । झर्को मान्नु पनि त भएन ।  निङ्माको थारू समुदायप्रतिको चासो देखेर चकित थिए पहाडी । कार्यालयका अन्य कर्मचारीहरूले समेत फरक अनुभूति गरेजस्तो लागेको थियो निङ्मालाई । चिया खाजा खुवाउनु पहाडीको दैनन्दिनी थियो । दिनको दुई बज्नै हुँदैनथ्यो । कर्मचारीहरू छट्पटाउँथे । भित्र बाहिर गर्न थाल्थे । टेबुल टेबुलमा चिया खाजा पु¥याउनै पथ्र्यो । निङ्माले नियम परिवर्तन गरिदिइन् । चिया नास्ताका लागि समय छुट्याइयो । सबैले सङ्गै खाजा खाने नियम बन्यो । कोठा कोठा चिया बोकेर चहार्नु पर्ने वाध्यता हट्यो । उनी खुसी भए । अफिसमा पारिवारिक वातावरण बन्यो । धेरै जना धेरैका आत्मीय साथी बने । घुलमिल हुने अवसर पाए सबैले सबैसँग । फिल्ड पनि कहाँबाट सुरु गर्ने ? भाषा, संस्कृति र संस्कार कसरी सिक्ने ? निङ्माले आपैmलाई प्रश्न गरिन् । हरेक काम नयाँ । हरेक मानिस अपरचित । मनमा छटपटी । धेरै विचार गरेर बद्रीपुर रोजिन् । बद्रीपुर रोज्नुका पनि कारण थिए । पहिलो कारण आयोगबाट सुरुमा जग्गा पाउने माइला थारू बद्रीपुरमा थिए । दोस्रो आफ्नै कार्यालय सहयोगी पहाडी थारूको गाउँ बद्रीपुर थियो । तेस्रो बद्रीपुर सदरमुकामबाट धेरै टाढा थिएन । चौथो बसाइँ अप्ठ्यारो भएमा फिल्ड कार्य छोट्याएर सजिलै फर्किन सकिन्थ्यो । पहाडीलाई नेपाली राम्रोसँग बोल्न आउँथ्यो । पहाडियाको घरमा जन्मिएका थिए पहाडी । बाल्यकाल पनि पहाडियाकै घरमा बित्यो । धर्मदत्त गौतम खुनपुरका जमिन्दार थिए । उनैको घरमा धेरै वर्ष कमैया बसे पहाडीका बुबा । बुक्रहीका रुपमा बसेकी थिइन् पहाडीकी आमा । बुबाआमासँगै बसेका थिए पहाडी र उनका दाइभाइ पनि । कोही बर्डिवा, कोही छेग्रहवा बनेर । पहाडीलाई नेपाली राम्रोसँग बोल्न आउँथ्यो । पहाडियाको घरमा जन्मिएका थिए पहाडी । बाल्यकाल पनि पहाडियाकै घरमा बित्यो । धर्मदत्त गौतम खुनपुरका जमिन्दार थिए । उनैको घरमा धेरै वर्ष कमैया बसे पहाडीका बुबा । बुक्रहीका रुपमा बसेकी थिइन् पहाडीकी आमा । बुबाआमासँगै बसेका थिए पहाडी र उनका दाइभाइ पनि । कोही बर्डिवा, कोही छेग्रहवा बनेर । धर्मदत्तका छोराहरूको सङ्गत थियो पहाडीको । उनीहरूबाटै नेपाली बोल्न सिके । रेखाहरू कोर्न सिके । अक्षरहरू फोर्न सिके पहाडीले पनि । त र ट को शुद्ध उच्चारण गर्न धर्मदत्तका छोराहरूले नै हो पहाडीलाई सिकाएको । ‘शुद्ध नेपाली बोल्दा रहेछौ त ?’ सबै हाकिमहरूले यस्तै भन्थे । निङ्माले पनि यस्तै भनेकी थिइन् पहाडीलाई । बाबुको मृत्यु कमैया छँदै भयो । धर्मदत्तकै घरमा । अस्पताल नै नदेखेर परलोक भए पहाडीका बाबु । बाबुको मृत्युपछि आमाको बिचल्ली भयो । एक्लो महसुस गरिन् । निराश भइन् आमा । कसैले सम्झाएर पनि सम्झिइनन् । खानपिन र बसाइँलाई मतलब गर्न छोडिन् । निराशाले लामो समय बाँच्न दिएन पहाडीकी आमालाई । धर्मदत्तले प्युठानी जमिन्दारको ऋण तिरिदिएर दाङको चित्रकुटीबाट बर्दिया ल्याएका थिए पहाडीका बाबुलाई । लामो समय कमैया बस्दा पनि ऋण चुक्ता भएको थिएन पहाडीको । बुबाको मृत्युपछि केही समय धर्मदत्तकै घरमा कमैया बसे उनी पनि । बुक्रही बनाएर राखे श्रीमतीलाई । हाकिम बनेर आएका सम्धीको सेवा गर्न सुकुम्बासी आयोगमा पठाए पहाडीलाई श्रीमतीबाट छुटाएर । भान्सेका रुपमा आयोग छिरेका थिए पहाडी । धेरैपछि कार्यालय सहयोगी बने । धर्मदत्तले धर्म गरेकै हुन् पहाडीलाई । कमैयाबाट कर्मचारी बनाइदिए । बाबु बाजेले समात्दै आएको बाटो परिर्वतन गराइदिए । पुस्तौनी तिर्न नसकेको ऋणबाट मुक्त गराइदिए ।  तर श्रीमतीसँग सँगै बस्ने वातावरण कहिल्यै मिलाइदिएनन् धर्मदत्तले । किन यस्तो गरे ? धर्मदत्तको भित्री आसय बुझ्ने प्रयास नै गरेनन् पहाडीले । भेट हुँदा निराश देखिन्थिन् पहाडीकी श्रीमती । केही भन्न खोजे जस्तो भाव झल्कन्थ्यो उनको अनुहारमा । तर श्रीमतीको निराश अनुहार कहिल्यै पढेनन् पहाडीले । ‘लिएर जान्छु’ भन्ने आँट मनमा पलाउनै सकेन उनको । ‘जागिर हो भोलि कहाँ पुगिन्छ कहाँ ? सधैं मौका कहाँ मिल्छ र ? मौकामा अध्ययन गरिहाल्नु पर्छ’ भन्ने लाग्यो निङ्मालाई । थारू समाजको अध्ययन गर्ने तीब्र इच्छा बढ्यो । यही इच्छाले सुत्न दिएन निङ्मालाई । समाजशास्त्रकी विद्यार्थी थिइन् उनी । समाजप्रति चासो राख्थिन् । हरेक सामाजिक क्रियाकलापहरूले लोभ्याउँथे उनलाई । अध्ययनको लय पनि मिल्ने भयो निङ्माको । ‘पहाडी दाइ, बद्रीपुर कति टाढा छ ?’ चिया पिउने क्रममा जिज्ञासा राखिन् निङ्माले । ‘धेरै टाढा छैन । साइकलमा पौने दुई घन्टा लाग्छ ।’ ‘गाडीमा ?’ डेढ घन्टा लाग्ला । किन र मेडम् ?’ ‘किन गाडीमा धेरै समय ? बाटो कस्तो छ र ?’ ‘कच्ची छ । ठाउँ ठाउँमा कुलाहरू तर्नुपर्छ । कुला तर्दातर्दै ढिला हुन्छ । बाटो पनि घुमाउरो छ ।’ ‘गाडी त जान्छ नि ? ‘जान्छ जान त ।’ ‘भन्नाले ? ‘कच्ची बाटो, धुलो बढी छ ।’ ‘ठिक छ धुलोसँग डराउँदिन । आउने हप्ता फिल्ड जाने है त ।’ ‘फिल्ड ! बद्रीपुर ! कति जना ?’ पहाडीले आश्चर्य माने । ‘हो, बद्रीपुर । हजुर र म । ड्राइभर दाइले छोडेर फर्कनु हुन्छ । किन अनौठो मान्नु भयो ? जान सकिदैन र ?’ ‘जान त सकिन्छ, किन नसकिनु ?’ ‘अरु के अप्ठ्यारो छ र ? खान बस्न त पाइएला नि ? ‘पाइन त पाइन्छ तर...।’ पहाडीले बद्रीपुरको फिल्डलाई महत्व दिन खोजेनन् । बद्रीपुर नगए पनि हुन्थ्यो भनेजस्तो गरे । शङ्काको दृष्टिकोणले हेरे निङ्मालाई । ‘तर भन्नाले ?’ निङ्माको प्रतिप्रश्नले झस्किए पहाडी । ‘सुविधाहरू छैनन् भन्न खोजेको मेडम ।’ कुरो मिलाउन खोजे । ‘ताजा खान र सुरक्षित बास भए त पुग्यो । खान पाइदैन र ?’ ‘पाइन्छ, पाइन्छ मेडम । म व्यवस्था गरिहाल्छु ।’ पहाडीले ढुक्क पार्न खोजे निङ्मालाई । ‘तीन दिनको बसाइ हुन्छ बद्रीपुर । हामीलाई नभई नहुने सामानहरूको बन्दोबस्त गर्दै गर्नू ।’ निङ्माले पहाडीलाई निर्देशन दिइन् । पहाडीले तयारी गरे । आवश्यक पर्ने लत्ता कपडा झोलामा हाले । केही औषधिहरू र अन्य वन्दोबस्तीका सामान प्याक गरे । (बुह्रान उपन्यासबाट, ढकालको यो उपन्यास २०७९ साउन २८ गते विमोचन भएको छ ।)

टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा (थारु भासक कविटा)

टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा (थारु भासक कविटा)

७०१ दिन अगाडि

|

२७ साउन २०७९

चुपचाप–चुपचाप करनिडिया राट बस्, कहुँ कुक्कुर भुँकट कहुँ गिडार अवाइट कहुँ जोग्नि डिया बारट कहुँ कन्फोर चिँगैरन बोलट टे, कहुँ डट्टावन गुजरि बोलट इहिसे ढेउर कुछ पटा नै हो टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा ? कबो–कबो इहे डग्गर हुइटि हौका–बयाल, आँढि चलठ ओ घुघुवाइठ, रुखबरिखके पटिया हँगिया जसिक मनैनके जियामे निडाइल हिर्डक ढक्ढिउरा समुन्डरके डुम्मा उठेहस छल्कठ डुम १ डुम ११ बस्, टब्बे टब्बे लागठ टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा ? जब–जब सावन भाडो लागठ लागठ, मनैनके जिया–जियामे सब–कुल सब सैलाफ १ मनो हेरो, उ सुडुर बस्टिमे घर–घरमे राह लागल जरके भुवक घुरौरा लागट ओ भुवक भौगर सिठमारमे सुटल मनो, कोइ खिट्कोर टे हेरे १ डेख लेहो, ठौंहिँ भौगरिक झर्सल मनुख डेँह  टब पुँछ्यो टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा ? डन्कल आगिक लहरमे घोज–घोज, घोज–घोज रिझ्टिरहल रकट हेरो किट्टाइल भालम साम लगाइट कुर्हार–टेंगारि हुलट हँसिया–मुँडार कचोटट ओ हाँठक सिँक्रि टुरक लग झ्यालखाना भस्काइल लग हैँचिक टाना बल लगाइटा आब पुँछो  टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा ? हेरो, झुराइल बगिया फुलाइट बुजा लागल मुँह बोलट नुँकल–छप्कल मनै कोचियक सागहस कपार उठाइट ओ बाँसक कर्लाहस कपार ठार्ह करट सुनसान, सुनसान घर–अँगनामे सजना मैना, झाल–कस्टार, मृडङ–मडरा बजट परडेस भागल डाडु–भैया गाउँ लौटट सडभावमे हाँठमे हाँठ मिलाइट ओ जियासे जिया भरट आब पुँछो टीकापुर निडाइल बा कि जागल बा ? थारू लेखक संघ नेपालसे ‘बरल टीकापुर’ साहित्य अभियान २०७९ अन्तर्गत रचल कविता ।