तेश्रो राष्ट्रिय थारू चलचित्र महोत्सव सम्पन्न,  १ सय ५ जनालाई सम्मान

तेश्रो राष्ट्रिय थारू चलचित्र महोत्सव सम्पन्न,  १ सय ५ जनालाई सम्मान

२६१ दिन अगाडि

|

०२ असार २०८०

गोचाली  टुँ ढ्यारसे ढ्यार महेश जर्माउ

गोचाली  टुँ ढ्यारसे ढ्यार महेश जर्माउ

२६९ दिन अगाडि

|

२५ जेठ २०८०

                                                                                                                                                       फायल फोटो  गणेश वर्तमान टुहिन आप सुनसान लागि भिन्सार क उँर्वा चैनार बनाइट आपन सुट्पुट्रुक ब्वाले। ओसहँक आपन ढङ्लासले भरल मेर मेरिक गुनले टुहाँर लग्गु आ क खिट्रुईया चैनार लगुइया आस मैयाँ मार्क चलगिल। गोचाली सक्कु उहँर रोरि बिछाइल रह टुँ जर्मक लाक माटि चहबेर उ आपन गडौरिम जर्मैल आपन घ्याँचा मुन्डारिम ढैक कना हो कलसे उ टुहाँर जरम डिहुइया हुइट अप्न निखा खा टुहिन कल्वा मिन्हिँ खउइया टुहाँर सोर्हिन्याँ हुइट। गोचाली टुहाँर आँखिम् आँस बा डेर्हिभर धान रहजस पिँरा गोचाली यिहाँ पिँरा नि रलक के बा ? यिहाँ डुख नि रलक के बा ? टुँ ना रोऊ टुँ रुइबो ट हुँकाहार अट्मा रुहिन पैल्ह उ टुहिन जर्मिल आप टुँ ढ्यारसे ढ्यार महेश जर्माउ टब हुँकाहार अट्मा खुसि हुहिन। थारु भाषक पहिल पत्रिका गोचालीक जरमदाता महेश जि प्रति समर्पित

हामी त्यो देशको नागरिक हौं...

हामी त्यो देशको नागरिक हौं...

२७४ दिन अगाडि

|

२० जेठ २०८०

सिताराम थारु हामी त्यो देशको नागरिक हौं  जहाँ राजा मारेर राजा खोजिन्छ  तर हत्यारा खोजिदैन । हामी त्यो देशको नागरिक हौं । जहाँ मदन भण्डारी जस्ता दुरदृष्टि नेता अकालमा मारिन्छन् तर हत्यारा पत्ता लाग्दैनन । हामी त्यो देशको नागरिक हौ  जहाँ मान्छे बेचेर, बिकास र समृद्धिका कुरा गरिन्छ । हामी त्यो देशको नागरिक हौ  जहाँ सहिद बेचेर राजनीतिको ब्यापार  गरिन्छ ।  हामी त्यो देशको नागरिक हौं  जहाँ सिताराम चौधरीको नाममा  सन्तराम चौधरी बरसौ  थुनिन्छ ।   हामी त्यो देशको नागरिक हौ  जहाँ एउटा मानसिक अशक्त नाबालकलाई  बन्दुक तेर्साएर सरकारी बकपत्र गराइन्छ ।  हामी त्यो देशको नागरिक हौ । जहाँ एस अल आरबाट मृत्यु भएको  बालकको जिम्मा थारुलाई लगाइन्छ  । हामी त्यो देशको नागरिक हौं । जहाँ कर्फु लाएर पुलिस प्रसाशनको सहयोगमा  छानी छानी थारुहरुको घरमा आगो लगाइन्छ । हामी त्यो देशको नागरिक हौ ।  जहाँ थारु हौ भनेर आफ्नो पहिचानको लागि  आफैले तिरेको करबाट  पुलिसको तातो गोली खाइन्छ ।  हामी त्यो देशको नागरिक हौ ।  जहाँ बिना गल्ती आममाफीको जबर्जस्त  बिन्तिपत्र चढाउन लगाइन्छ ।  हामी त्यो देशको नागरिक हौं ।  जहाँ देश हाँक्ने ठेकेदारहरुले  एउटा निर्दोष होनाहार नेता रेशम चौधरीको  राजनीतिक भबिष्य समाप्त पारेर  आममाफीको ढोंग रच्दै स्वाभिमान बेच्न लगाइन्छ । कवि थरुहट थारुवान राष्ट्रिय युवाशक्तिका अध्यक्ष हुन्  

भ्यागुताको बिहे

भ्यागुताको बिहे

२७४ दिन अगाडि

|

२० जेठ २०८०

डा  विप्लव ढकाल  हतार छ मलाई आज भ्यागुताको बिहेमा जन्त जानु छ !  सिमसारमा बजिरहेको होला नौमती बाजा ! शिरमा बाबरी फूलको मुकुट लगाएर पाल्कीमा चढिसके होलान् दुलाहा राजा ! जलकुम्भी झारको गुन्द्रीमा बसेर जुहारी खेलिरहेका होलान् आदिवासी चराहरु ! छमछम बजाउँदै भुइँफूलको पाउजु उडिसके होलान् लोकन्ती भँवरा ! हिलोमा ‘ट्यार्र ! … ट्यार्र !!’ मङ्गल गीत गाउँदै सङ्गीतका राजकुमारीहरुले बोकिसके होलान् सगुनको थाली ! हे गाइने किरा ! अँधेरी खोलामा जानु छ मैले सिमसारतिर जानु छ, हतार छ मलाई आज भ्यागुताको बिहेमा जन्त जानु छ !  म एउटा बूढो शङ्खे किरा अहिलेसम्म बाटोमै घस्रिरहेको छु ! मेरो वरिपरि बसेर रोइरहेका छन् धानचरीहरु ! बाटो छेकेर उनीहरु प्रश्न गर्छन् मलाई— ‘हामीले त रोपेका थियौँ कलकलाउँदो धानको बोट, तर आज खेतमा कसरी फल्यो प्लास्टिकको चामल ? गोठमा भैँसी दुहुन गएकी थिइन् राजमती तर आज बाल्टीमा कसरी भरियो कोकाकोलाको झोल ? काउलीको फूलमा बसेको माहुरी पातमाथि झर्छ किन ? निधारबाट पसिना खस्दा दुबोको मुना मर्छ किन ?’ हे दमाईं किरा ! गैरी खेतमा जानु छ मैले तालतलैया जानु छ, हतार छ मलाई आज भ्यागुताको बिहेमा जन्त जानु छ !  बारीभरि लटरम्म फलेका छन् चाउचाउका प्याकेटहरु ! जङ्गलमा किन दुश्मनहरु रोइरहेछन् ? चिम्सा आँखाहरु रोइरहेछन् कतै चुच्चा नाकहरु रोइरहेछन् ! अङ्गोछा खोलेर रोइरहेछन् कोही टोपी झिकेर रोइरहेछन् ! उनीहरुको आँसुमा भरिएको छ साइनाइड उनीहरुको शरीरबाट झरिरहेको छ अजिनोमोतो ! गोजीमा नागरिकता जस्तो सुसाइड नोट बोकेर सिमाना काटी कहाँ हराए तिनका सन्ततिहरु ? जलकुम्भीको आहालभित्र को गर्दै छ भातको राजनीति ? साइत नबिगार भन्छु सुन्दै सुन्दैनन् उनीहरु ! हे फकिरा ! लेकैको कानेमा जानु छ मैले औलको मानेमा जानु छ ! हतार छ मलाई आज भ्यागुताको बिहेमा जन्त जानु छ !  

किराती लोकपरम्परामा सञ्चार प्रणाली

किराती लोकपरम्परामा सञ्चार प्रणाली

२७७ दिन अगाडि

|

१७ जेठ २०८०

गणेश राई  विश्वको आमसञ्चार प्रणाली विज्ञान र प्रविधिले जसरी फड्को मारेको छ त्यसबाट देश नेपाल पनि सँगसँगै घिस्रिरहेको छ । यद्यपि अत्याधुनिक सञ्चार प्रणालीसँग जोड्नुअघि नेपाली समाज र त्यसमा पनि आदिवासी जनजाति समुदायको आफ्नो छुट्टै परम्परागत सञ्चार प्रणाली थियो र छन् । प्रस्तुत आलेखमा आदिवासी किरात राई जातिको लोकपरम्परा, सामाजिक मूल्यमान्यतालाई केन्द्रबिन्दु बनाइएको छ । मुन्दुम दर्शनमा आधारित जीवन पद्धति  किरात जातिको जीवनदर्शन तथा जीवन पद्धति मुन्दुममा आधारित छ । मुन्दुमलाई मुन्धुम, मुक्दुम, मुक्तुम, मुद्दुम, मिन्दुम, मुन्थुम पनि भनिन्छ । आदिम पुर्खाहरूले मान्दै, मनाउँदै ल्याएका परम्परागत जीवन उत्पत्तिदेखि जन्म, न्वारन, पास्नी, छेवर, गुन्युचोली, विवाह, पुनर्विवाह, मृत्युसंस्कार, मृत्युपछि गरिने संस्कार मुन्दुममा आधारित छन् । सृष्टि मुन्दुममा छ नारीसत्ता । नारीको अरनखटनपछि पुरुषले काम गर्छ । चिबे चरीको पुच्छर हेरेर खाँबो काट्छ । लामपुच्छ«े चरीको पुच्छर हेरेर बलो काट्छ । अनि घर बनाउँछन्, जोईपोइ मिलेर । ढुकुरको सिकार गर्छन् । ढुकुर गाँडमा पोको परेको बिउ रोपेर अन्नबाली फलाउन थाल्छन् । त्यही बेलादेखि कृषि युगको सुनौलो सुरुवात भएको मानिन्छ ।  आमसञ्चार शब्दकोशमा ‘आम’ भन्नाले सर्वसाधारणका लागि, जनताका लागि । ‘सञ्चार’ भन्नाले कुनै वस्तु एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा लैजाने वा पठाउने काम वा त्यस प्रकारका विविध साधन (डाँक, तार, पत्रपत्रिका, रेडियो, चलचित्र इत्यादि) उल्लेख छ । आमसञ्चार भन्नाले जनताका लागि गरिने सञ्चारकर्म हो, जुन काम सञ्चारक वा सञ्चारको काम गर्ने व्यक्तिले आफू सम्बद्ध आमसञ्चारमाध्यमबाट सार्वजनिक गर्छ ।  एक व्यक्तिले अर्को व्यक्तिसित संवाद गर्नु पनि सञ्चार हो । अंग्रेजी भाषामा कम्युनिकेसन भनिने शब्द ल्याटिन भाषाको कम्युनिबाट आएको हो । यसको अर्थ आदानप्रदान गर्नु भन्ने हुन्छ । मानिसले गर्ने हरेक क्रियाकलाप नै सञ्चार हो । सुख, दुःख, हर्ष, पीडा, आनन्द तिनै क्रियाकलापले जनाउँछ । विज्ञहरूले सञ्चार प्रणालीलाई विभिन्न भागमा वर्र्गीकरण गरेको पाइन्छ । १) अन्तर्वैयक्तिक सञ्चार, २) वैयक्तिक सञ्चार, ३) सामूहिक सञ्चार र ४) आमसञ्चार, (राई, राजेश चाम्लिङ (२०७४) ः किराती समुदायको परम्परागत सञ्चारमाध्यम, ललितपुर ः आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठान ।) सामूहिक सञ्चार भन्नाले एकैसाथ धेरै ठूलो मानिसको समूह, डफ्फा, हुललाई सङ्केत गर्छ । बुझाउँछ । आमसञ्चार भन्नाले एकै पटक हजारौँ वा असङ्ख्य मानिसलाई सन्देश प्रवाह गर्नु भन्ने बुझिन्छ । त्यसनिम्ति व्यक्ति स्वयं प्रयोग हुन्छ । ती व्यक्तिले कुनै साधन प्रयोग गरेर बुझाउने काम गर्छ । वर्तमान एक्काइसौँ शताब्दी विज्ञान, प्रविधिको उच्चतम विकासले विश्वको कुनै पनि कुनामा घटेको घटना क्षणभरमै संसारभरिका मानिसले थाहा पाउन सक्छन् । खासगरी आमसञ्चार भन्नाले छापा माध्यम अखबार, रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट अनलाइनलगायत न्युमिडियाका माध्यमहरू पर्छन् । आधुनिक आमसञ्चारमा विज्ञान प्रविधिबाट उत्पादित अनेकन यन्त्र, उपकरणहरूको प्रयोग हुने गर्छ । आधुनिक सञ्चारको प्रारम्भ इसापूर्व ४००० बाट सुरु भएको मानिन्छ (राई, २०७४ पृ.१४) । परम्परागत आमसञ्चार  मानिस कबिला युगबाट ढुङ्गेयुग, कृषियुग हुँदै आधुनिक सभ्यताको चरणमा प्रवेश गर्दा अनेकन तरङ्गहरू पैदा भएका छन् । व्यक्तिगत लाभका निम्ति, सामूहिक लाभका निम्ति अभिव्यक्ति सञ्चार गर्दैआएका छन् । एक व्यक्तिले अर्को व्यक्ति र समूहलाई सञ्चार गर्न निकाल्ने आवाजलाई विशेष जनाउँछ । सुइसुला होस् वा सिकार खेल्दा हिंस्रक जनावरको आक्रमण हुनुअघि हारगुहार माग्दै चिच्याएको आपत्कालीन स्वर नै सञ्चारको पहिलो आधार मान्न सकिन्छ । त्यसपछि मानिसहरूको झुन्डमाझ सामूहिक रूपमा सञ्चार गर्ने विधिहरू जेजस्ता अपनाइए त्यसलाई परम्परागत सञ्चारका रूपमा लिने गरिन्छ । ती झुन्डले आफ्नो हुल वा समूहले बुझ्ने सामूहिक सञ्चारका सङ्केतहरू मौलिक माध्यम बन्न सकेको पाइन्छ ।  मानव विकास क्रमसँगै सञ्चारका अनेक विधिहरू अपनाउन थालियो । लोककलाले मानव जातिबीच एकआपसमा सुखदुःखका क्षण साटासाट गर्न र सामूहिकताको विकास गर्न सघायो । परिणामस्वरूप लोककला मानव जातिबीच ज्यादै लोकप्रिय हुन थाल्यो । लोककला मानव जातिको सांस्कृतिक परिचय र सांस्कृतिक निधि मात्र बनेन, समाजको व्यक्तित्वसमेत बन्न पुग्यो । यससँगसँगै लोककला आफैँ सामाजिक सञ्चारको माध्यम बन्न पुग्यो । लोककलाले सञ्चारको काम गर्न थाल्यो । लोककलामार्फत हुने सञ्चारलाई आधुनिक सञ्चारशास्त्रीले लोकमाध्यम भन्ने नाम दिए (दुरा, यमबहादुर, लोकमाध्यमका चुनौती, मिडिया रिडर (सम्पा. दीपक अर्याल र अरू, २०७०, काठमाडौँ ः नेपाल पत्रकार महासङ्घ, पृ.३६२–६३) । लोकमाध्यमको निश्चित परिभाषा नरहे पनि रैथाने जाति, स्थानीय भाषा, जीवनशैली, संस्कार, संस्कृति, परम्परा, सामाजिक मूल्यमान्यताहरू त्यसमा जोडिएका हुन्छन् । आदिम युगमा विकसित भएका सञ्चार परम्परागत सञ्चार हुन् । विभिन्न धर्म, जाति र भाषिक समूहको आआफ्नै सञ्चारको प्रयोग गरेको पाइन्छ, जतिखेर आधुनिक सञ्चारका माध्यमहरू आविष्कार गरिएकै थिएन । तिनै सङ्केतहरूको विकास हुँदै जाँदा अनौपचारिक मात्र नभई औपचारिक रूपमा आधुनिक सञ्चार प्रणालीको विकास भएको मानिन्छ ।  भारतीय लेखक सीएस श्रीकुमार (सन् २००७)ले लोककलालाई चार आधारमा विभाजन गरेका छन् : (क)     मौखिक परम्परा : गाउँखाने कथा, गीत, कथा, उखान टुक्का र जीवनमा प्रचलित अन्य श्रुतिपरम्परा ।  (ख)     भौतिक संस्कृति : हस्तकला, खाद्य परिकार, वास्तुकला, कपडा अर्थात् पहिरन, गरगहना, हातहतियार, कृषि प्रणाली आदि ।  (ग)     सामाजिक संस्कार : जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार एवं सामाजिक जमघट । (घ)     अभिनयप्रधान कला :नृत्य, वाद्यवादन, नाटक आदि ।  (दुरा, २०७०) आधुनिक सञ्चार प्रणालीको ढाँचाअनुसार सबैखाले लोकमाध्यमलाई सञ्चारमाध्यम भनेर किटान गर्न नसकिए पनि त्यसले सामाजिक मनोविज्ञान, सामाजिक आदर्श, जनविश्वास प्रवाह गर्दछ । मानवीय मन, स्वभावबाट स्वतस्फूर्त प्रकट हुने सञ्चार लोकसञ्चारका रूप मान्न सकिन्छ । एचके रङ्गनाथ (सन् १९७६)ले लोकमाध्यमलाई निकै प्रभावकारी माध्यमका रूपमा व्याख्या गरेका छन् । उनले यो सस्तो, सजिलो, फरक फरक पक्ष (जात, धर्म, क्षेत्र, लिङ्ग वा उमेर)लाई सम्बोधन गर्न सक्ने, तुरुन्त उपलब्ध हुनसक्ने, प्रापकले आफ्नोपनको आभाष गर्ने र राम्रोसँग सुन्ने तथा त्यसको प्रतिक्रिया तुरुन्त दिन सकिने माध्यम भनेका छन् (दुरा, २०७०) । परम्परागत सञ्चारमाध्यम विकसित भएको निश्चित मिति हुँदैन । मानिसहरूले आफ्नो जीवन भोगाइको क्रममा अभ्यास गर्ने विधिविधानको आधारमा विकसित भएका हुन्छन् । निश्चित मिति भन्न नसकिने त्यस्ता अनेकौँ सञ्चारका साधनहरू अझै पनि प्रयोगमा छन् । यी साधनहरू युगौँयुगदेखि प्रचलनमा आएका हुन्छन् (राई, २०७४ पृ.१४) । अनुसन्धाता यमबहादुर दुराले ‘लोकमाध्यमका सकारात्मक पक्ष’बारे उल्लेख गर्छन्– परम्परा र संस्कृतिसँग नजिकको नाता रहेकाले जनस्तरमा नितान्त लोकप्रिय अन्तरसांस्कृतिक सञ्चारमा जस्तो सञ्चार अवरोध नहुने परिचित भाषा र कलाको प्रयोग हुने भएकाले स्थानीय स्तरमा सञ्चार एकदमै प्रत्यक्ष, सीधा र गहिरो प्रभाव रहने । सञ्चारकर्ममा स्थानीय जनशक्ति र प्रतिभाको उपयोग हुने । आधुनिक प्रविधिको प्रयोग नहुने भएकाले तुलनात्मक रूपमा सस्तो पर्ने । विदेशी विचारधारा र सांस्कृतिक साम्राज्यवादबाट मुक्त हुने । सञ्चार प्रणाली शक्तिशाली सञ्चार उद्यमीको हातमा नभई समुदायको स्वामित्वमा रहने । स्थानीय आवश्यकता र जीवनशैली सुहाउँदो सन्देश हुने । तत्काल प्रतिक्रिया प्राप्त हुनसक्ने ।  किरातीको लोकमाध्यम किराती लोकजीवनमा अनेकौँ विषयवस्तु छन्, जसले लोकसञ्चार जनाउँछ । जीवन र जगत्को उत्पत्तिदेखि विभिन्न भाषा, संस्कार, संस्कृति, कला, साहित्य, दर्शन, अर्थशास्त्र, भूगोल आदि अनेकन विषय जीवनपद्धति मुन्दुम दर्शनका विषयवस्तु हुन् । यद्यपि मुन्दममा दुईवटा विषयवस्तुको उठान गरिएका हुन्छन् । उत्पत्तिसम्बन्धी विषय र संस्कार संस्कृतिसम्बन्धी गरी मुख्य दुईवटा विषयवस्तुको उल्लेख मुन्धुममा पाइन्छ (राई, २०७१ पृ.७८) । यिनै दुई विषयमा किरातीको मुन्धुम मिथकको दृष्टिकोणबाट सञ्चार प्रणाली खोज्ने प्रयास गरिएको छ ।  मुन्दुम मिथक र सञ्चार एक दिन हेन्खाम (धर्ती)मा सुम्निमा तान बुनिरहेकी थिइन् । अचानक निनाम्मा (आकाश) बाट सुन्दर सिखिप (काइयो) सुम्निमाको छेउमा झ¥यो । राम्रो सिखिप हेरेर ज्यादै गद्गद भइन् । यति राम्रो सिखिप बनाउने मान्छे झन् राम्रो होला ? को त्यो मान्छे होला ? भन्ने प्रश्नले उनलाई सताउन थाल्यो । पक्कै यो मान्छे राम्रो हुनुपर्छ । मौका मिलेछ भने ऊसँग विवाह गर्छु भनी मनमा सोचिछन् । पारुहाङ अर्काको अन्तर्मनको अदृश्य कुरो बुझ्ने भएकाले तुरुन्त प्रफुल्लित भएर आफ्नो रूप बदली तल झरेछ । योजना सफल हुने भएपछि विवाहको प्रस्ताव राखेछन् । सिखिपको कुरोबारे वर्णन गर्दै आफू सुन्दर भएको चर्चा राखेछन् । सारा खुसी दिने बाचा गरेछन् । बुढो हाङ पुरुष देखेर सुम्निमाले विवाहको प्रस्ताव अस्वीकार गरिछन् । सुम्निमाले गाली गरिछन् । रिसले तातेका पारुहाङ पनि आकास लोकतर्फ हान्निएछन् । पछि पारुहाङले बदला लिने योजना बनाई धर्तीका सारा भाग सुकाइदिएछन् । पानीको हाहाकार भएछ । पारुहाङले आफ्नो वीर्य रुखको टोड्कामा राखेर अलप भएछन् । सुम्निमाले लाहाचे चरोलाई पानी खोज्न पठाइन् । पानीको तिर्खाले गर्दा त्यो टोड्काको पानी (वीर्य) लाहाचेले खाइदिएछ । त्यो नसोचेको अवस्था देखेर पारुहाङ रिसाएर चराको जिब्रो थुतिदिएछन् । वीर्य पुनः नाचिहाङको पातमा राखेर बेपत्ता भएछ । झन् पानीको अभावमा धर्ती जल्न थालेछ । अब सुम्निमाले के गर्दिरहेछ भनेर बदला लिन पारुहाङ हिमालमा गएर मस्त निदाएछ । हेन्खामाभरि पानीको हाहाकार खडेरी भयो । काकाकुल सुम्निमाले खोलामा बस्ने कल्चुँडा चरालाई पानी खोज्न लगाइन् । उसले धेरै ठाउँ खोज्दै गर्दा अचानक वनस्पतिको पातमा पानी देखेछ । नाचिहाङको पातमा भएको दुई थोपा पानी ल्याइदिएछ । सुम्निमाले जब त्यो पानी पिइन्, त्यसपछि सारा धर्र्तीमा पानी रसाएछ । जताततै हरियाली भएर आएछ । सबै प्राणीहरू चिसोले ब्युँतिएछन् । सुम्निमा पनि आनन्दले रमाउँदै बसिन् । तर अर्कोतर्फ सुम्निमा बिरामी भइन् । उनले नारावा (धोबी चरा)लाई दोवा (धामी किराती) खोज्न पठाइन् । आफ्नो दसा हेर्न यारी (जोखाना कुनै अदुवाको वा लहरे जङ्गली वनस्पतिको जरा काटेर चित, पोटबाट रोग खुट्याउनु) पनि पठाइछन् । नारावाले अरू सामानहरू बेछु (अदुवा), मेरिपात (वनस्पतिको पात), वासिम (जाँड), सोलेमा (चिन्डो), अछेता र सुनाखरीफूल बोकेर हिमालतर्फ गएछ । बुढोहाङ दोवा (धामी)लाई भेटेर सुम्निमाको रोगबारे हेर्न अनुरोध गरेछ । यारी काटेर जोखना हेर्दा सुम्निमा बुखुन्दीमा (गर्भवती) भएको बताएछ । नारावाले हतारहतार आएर उक्त खबर सुम्निमालाई सुनाएछ । खबरले सुम्निमालाई आश्चर्य तुल्यायो । नैतिकताको कारण दोधारमा परिन् । कुनै पुरुषसँग सम्बन्ध नगरी कसरी यो सम्भव छ । यो उसैको षडयन्त्र हो भन्ने विश्वास गरिन् । अब उसैसँग विवाह गर्ने सोचिन् । पारुहाङसँग विवाह गर्ने विचार गरी ताङतुप्मी चरालाई खोज्न पठाइन् । तर चरा कहिल्यै फर्केन ।  धेरै पछि बल्ल चराले थाहा पाएछ । पारुहाङ साल्पापोखरीको पानीभित्र सुतिरहेको रहेछ । चराले सोलेवा (चिन्डो)को जाँड छर्कंदै पोखरी वरिपरि नाच्दै गीत गाएछ । नाचागान गर्दै हल्ला गरेछ । तर पारुहाङ उठेनछ । लगातार सुम्निमाले तुइरा चरा, चेन्चेरेवा (जङ्गली कुखुराको भाले), तायाया (मयूर), खियामा (धनुष) चरालाई पालैपालो पारुहाङलाई उठाउन साल्पापोखरीमा पठाइछिन् । उनीहरूले पनि त्यसैगरी सोलेवाको जाँड पानी छर्किंदै पोखरी वरिपरि नाचेछन् ।  कति गर्दा पनि कार्य सफल भएन । गर्भवती सुम्निमा झन लाजले र डरले बिलखबन्दमा पर्दै गइन् । अन्त्यमा सुम्निमाले कावा (गँगटा)लाई आफ्नो समस्या वृत्तान्त सुनाइन् । अन्यथा आफ्नो जे पनि हुनसक्ने कुरा पीर बताइन् । त्यसपछि पोखरीभित्र सुतेका पारुहाङलाई उठाउन कावा पठाइन् । पहिले गएका चराहरू पोखरी वरिपरि नाचगान गरेर थकित बसिरहेका रहेछन् । कावाले पानीभित्र मस्त निदाएका पारुहाङको कानमा टोकेर ब्युँताएछ । पारुहाङ रिसले आगो भएर बाहिर निस्केछ । सुम्निमाले त्यसैबेला आफ्ना सारा पुराना गल्ती स्वीकार गरिछन् । अब पारुहाङ तिमीलाई प्रेम गर्छु भनी प्रस्ताव राखिछन् । आफूबाट भूल भएकामा माफ मागिछन् ।  पारुहाङको मन प्रसन्न भएछ । आफ्नो योजना सफल भएकोमा हर्षले सुम्निमालाई आलिङ्गन गरेछ । दुवैले विवाह गरी घरजम बसालेछन् । विवाहको दिन सुम्निमाले लोग्नेलाई लिम्चुङबुङ फूलको श्रीपेँच बनाई शिरमा लगाइदिइन् । लोग्नेले पनि सुम्निमाको शिरमा आमलारिबुङ (सुनाखरी फूल) लगाइदिएछन् । उक्त शुभविवाहको उत्सवमा सारा चराहरूले, अन्य प्राणीहरूले आआफ्नो भाषा, सङ्गीतमा जे जानेका थिए, त्यही विशेषताका आधारमा नाचेछन् । गीत गाउँदै रमाइलो गरेछन् । सारा धर्ती, आकाशमा दुवैको विवाह धुमधाम सम्पन्न भएछ । यसैको आधारमा पुर्खा पारुहाङ र सुम्निमालाई सम्झेर सम्मान गरी नाचिने नाच साकेला हो (राई, २०७१ पृ. ६७–६९) । संश्लेषण : निनाम्मा (आकाश)मा रहेका पारुहाङ र हेन्खाम (धर्ती)मा रहेकी सुम्निमा पुर्खा हुन् । पुर्खाले सृष्टिकालमा एकले अर्कोलाई सन्देश प्रवाह गरेका छन् । सन्देशवाहकका रूपमा लाहाचे, नारावा (धोबी चरा), ताङतुप्मी, तुइरा चरा, चेन्चेरेवा, तायाया, खियामा चराहरू, कावा (गँगटा) देखिएका छन् । दोवा (धामी)बाट बेछु (अदुवा), मेरिपात (वनस्पतिको पात), वासिमले भरिएको चिन्डोको जाँड छर्केको सङ्केत गरेका छन् । मुन्दुमी सञ्चारवाहक (१) भाले, (२) लिम्चिबुङ, (३) तारे चरो, (४) ताङतुप्मी चरो,।् (५) तुइरा चरा, (६) चेन्चेरेवा (जङ्गली कुखुराको भाले), (७) तायाया (मयूर), (८) खियामा (धनुष) चरो, (९) कावा (गँगटो), (१०) धोबिनी चरो । परम्परागत सञ्चार (१) भुम (पुङ बजाउने), (२) डाँडाबाट कराउने, (३) सुसेली हाल्ने, (४) मान्छे पठाउने, (५) पात बजाउने, (६) चौतारी, (७) थार झुन्डाउने, (८) साकेला नाच्ने, (९) बन्दुक पड्काउने, (१०) ढोल बजाउने, (११) झ्याम्टा बजाउने, (१२) बाँसुरी बजाउने, (१३) कोस राख्ने ।  (१) भुम (पुङ) भुम (पुङ) जङ्गली भैँसी वा अर्नाको सिङलाई टुप्पोमा सानो प्वाल पारेर उक्त प्वालमा मालिङ्गोको पाइप राखी मुखले फुकेर बजाइने एक प्रकारको बाजा हो । सोलुखुम्बुको साताङ क्षेत्रमा दायाँ सिङ र लोखिममा बायाँ सिङ बजाउने परम्परा छ । यो बाजा कुलुङ राई, थुलुङ राई र खालिङ राईले तोष वा तोषी (साकेवा) थानमा पूजा गर्न जाँदा नोक्छो (धर्मगुरु)को साथमा ढोल, झ्याम्टा सँगसँगै बजाइन्छ । नयाँ खेतीपाती सुरु ग-यौँ । हामीलाई वर्षाद् चाहियो भनेर वाबुहव (इन्द्र)ले सुनिदिनुप¥यो भनेर सूचनाका लागि भुम बजाइन्छ । भुमको काम सूचना दिने नै हो । यो प्रचलित परम्परागत बाजा हो (निर्कुधन थुलुङ राईसँग कुराकानी) ।  (२) डाँडाबाट कराउने  समुदायमा सामूहिक सूचना दिनका निम्ति समाजले खटाएको व्यक्तिले गाउँठाउँको अग्लो ठाउँ वा डाँडाबाट आवाज दिएर कराउने परम्परागत चलन आजपर्यन्त निरन्तर छ ।  (३) सुसेली हाल्ने  टाढाको व्यक्तिलाई निश्चित सचेत गराउन र ध्यानाकर्षित गर्न सुसेली हालेर ‘सुइँए’ गरी सुसेल्ने चलन रहेको छ ।  (४) मान्छे पठाउने  समाजमा मरौपरौ, बिहेबटुलो, सामूहिक कार्यका निम्ति व्यक्तिलाई खटाएर व्यक्तिगत वा सामूहिक जानकारी गराउने चलन छ ।  (५) पात बजाउने वनजङ्गलमा घाँसदाउरा काट्न जाने मानिसले हरियो पात बजाएर अरूलाई जनाऊ दिने चलन छ । अझ गीतको भाका बजाएर अरूलाई ध्यानाकर्षित गराउने तथा दूधकोशी वारिको मान्छेले पारिका मान्छेसित संवाद गर्न पात बजाउने गर्छन् ।  (६) ठाँटीफलैँचा  किरात समुदायले आफूलाई पितृपुर्खा र प्रकृतिपूजकका रूपमा चिनाउने गर्छन् । पूर्वजहरूको निधनपछि उनीहरूको सम्झनामा बाटोघाटो छेउमा ठाँटीफलँैचा वा चौतारी बनाउने परम्परा छ । जसमा पुर्खाको नाम, आयु र सम्झना साँच्ने परिवारको नामाङ्कित हुने गर्दछ ।  (७) थार झुन्ड्याउने  कुनै व्यक्ति, परिवार विशेषले आफ्नो वा सामूहिक स्वामित्वमा रहेको वनपाखामा रहेको रुखबिरुवा, घाँसदाउरा काट्न प्रतिबन्ध लगाउने सङ्केतका रूपमा घोचोमा बाबियो वा खरमा ढुङ्गा बाँधेर झुन्ड्याएर सङ्केत दिने चलन छ ।  (८) साकेला नाच्ने किरात राई समुदायमा उभौली र उधौलीमा सार्वजनिक थलोमा सामूहिक रूपमा भेला भएर गोलघेरा नाच्ने गरिन्छ । त्यतिखेर ढोल, झ्याम्टा, चमर, सिकिरी बजाएर सामूहिक रूपमा नाच प्रदर्शन गरिन्छ ।  (९) बन्दुक पड्काउने लिम्बू समुदायमा परम्परागत सञ्चारका बन्दुको प्रयोग गरिन्छ । बिहेलगायत शुभकार्यमा जोडी बन्दुक पड्काइन्छ । मृत्यु हुँदा एउटा मात्र पड्काइन्छ । लिम्बुवानको कुनै गाउँमा कसैको घरमा एकनाल बन्दुक पड्काएको सुनिएमा त्यो घरको सदस्यको मृत्यु भएछ भनेर जानिन्छ ( तेजमान आङदेम्बे, इलाम टाइम्स) ।  (१०) ढोल बजाउने  उभौली वा उधौलीमा किरात राईहरू ढोल बजाएर नाच्ने गर्छन् । यसले सम्बन्धित किरात राई जातिको विशेष अवसरका रूपमा जनाउ दिन्छ ।  (११) झ्याम्टा बजाउने घरको विशेष पितृकार्य गर्ने वा सामूहिक रूपमा साकेला सिली प्रदर्शन गर्ने परम्परा रहेको छ । त्यतिखेर झ्याम्टा बजाइन्छ । अन्य शुभकार्यमा समेत ढोल र झ्याम्टा बजाउने परम्परा छ ।  (१२) बाँसुरी, मुरली, बिनायो मनोरञ्जनमा रमाउनु मानिसको प्राकृतिक स्वभाव हो । किराती समुदायका मानिसहरूमा पनि त्यस्तै स्वभाव पाइन्छ । जङ्गली युगबाट कृषि युगतर्फ लम्किँदै गर्दा मनोरञ्जनको साधनका रूपमा बाँसबाट अनेक बाजा बनाएर बजाउने गरेको पाइन्छ । बाम्बुले राई समुदायमा असारदेखि साउन १४ गतेसम्म धरतीमुनि देउताहरू गुफा बस्छन् । त्यसैले त्यतिखेर बाजाबजाना गर्नु हुन्न । चिच्याउनु, गीत गाउनुहुन्न । कपाल काट्न, कोर्न हुन्न । नङ काट्न हुन्न । जथाभाबी फोहरमैला गर्न हुन्न । भगवान्ले खिर पकाएर खाएका हुन्छन् । देउता रिसाउँछन् । वर्षात् भेल, पहिरो जान्छ । अनिष्ट हुन्छ भन्ने मान्यता रहेको छ । जब साउन १५ गते हुन्छ, त्यस दिनदेखि देउता गुफाबाट बाहिरिन्छन् । खुसियाली मनाउनुपर्छ भनेर बाँसुरी, मुरली, बिनायो बजाउने परम्परा रहेको छ । गाउँघर, डाँडापाखा, वनपाखामा बाँसुरी, मुरली, बिनायो, मुर्चुङ्गाजस्ता बाजा बजाउने गरिन्छ । बाम्बुले राईले साउन १५ गतेलाई बाँसुरी दिवसका रूपमा मनाउँछन् ।  (१३) कोस  जमिनको लम्बाइ नाप्दा दुई माइल लामो परिमाण, आठ हजार हात वा चार हजार गज लम्बाइको नापो, आठ सय धनु वा पँैतीस सय बीस गजको दुरी (बृहत् शब्दकोश) । उहिले नेपाली समाजमा घडी लगाएर समय मापन गर्ने प्रविधिको विकास भएको थिएन, त्यतिखेर बाटो हिँड्दा तीन किसिमले कोसको नापो लिने चलन थियो । यो चलन किराँती समुदायमा पनि थियो ।  (अ) ढुङ्गेकोस : उहिले मूलबाटो जमिनको दुई माइल दूरीका आधारमा ढुङ्गा गाड्ने चलन थियो । त्यसलाई कोसेढुङ्गा भनिन्थ्यो ।  (आ) स्याउले कोस : उहिले घडीको चलन नहुँदा बाटो हिँड्ने बटुवाले आफू हिँडेको बाटोको दूरी मापन गर्न रुखबिरुवाको पातसहितको हाँगा वा डाला भाँचेर हातमा लिन्थे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुगिन्जेल उक्त स्याउला ओइलिने र सुक्ने गरी हातमा लिन्थे । त्यसलाई स्याउले कोस भन्ने गरिन्थ्यो ।  (इ) रुमालेकोस : उहिले बाटो हिँड्ने बटुवाले आफू हिँडेको बाटोको दूरी मापन गर्न खोला खोल्सी, कुवाको पानीमा रुमाल भिजाएर हातमा लिन्थे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुगिन्जेल उक्त रुमाल सुकेसम्मको दूरीलाई एक कोसका रूपमा गणना गर्थे । त्यसलाई रुमाले कोस भन्ने गरिन्थ्यो । निचोड  किराती राई समुदायमा मिथकीय सञ्चार, लोकमाध्यम र आधुनिक सञ्चार विद्यमान छ । मिथकीय सञ्चारमाध्यमहरू वर्तमानमा प्रचलनमा नरहेको तर सृष्टिकालमा पुर्खाले प्रयोग गरेको मुन्धुम मिथकमा पाइन्छ । त्यही मिथकलाई आजपर्यन्त पुस्तान्तरण हुने र गर्ने काम जारी छ । मिथकीय पात्रहरू, साधनहरू र त्यसका सन्देश बाहकहरूबारेमा उल्लेख गरिएका छन् । किरात मुन्दुम मिथकमा उद्धृत सञ्चार र तिनका बाहक सबैलाई व्यवहारमा उतार्न सम्भव छैन ।  लोकपरम्परामा रहेका बाजागाजाहरू, सांस्कृतिक सामग्री, मुन्दुम पालकहरूले पहिरिने परम्परागत पहिरनहरू, गरगहनाहरू विद्यमान छन् । जसलाई लोकमान्यतासित जोडेर आर्थिक उपार्जनसँग जोड्न थालेको पाइन्छ । परम्परागत मिथकलाई वर्तमान जीवनसँग जोड्नु आफैँमा महìवपूर्ण पक्ष हो । लोकपरम्परालाई बचाइराख्नका निम्ति आधुनिक सञ्चारमाध्यमसँग जोडेर जीवन्त तुल्याउने प्रयास महìवपूर्ण छ । जीवन्त तुल्याउने प्रयासमा रैथाने बोलीचाली, परम्परागत मूल्यमान्यता, लोककला, लोकनाटक, लोकगीत, लोकसंस्कृति आदिलाई बिटुलो हुनबाट भने जोगाउन जरुरी छ । मधुपर्कबाट (लेखक गणेश राई पत्रकार तथा लोकसंस्कृति अध्येता हुन् ।)

थारु  लोकसाहित्यप्रतिको रुझान र साहित्य सम्मेलनको साइनो

थारु  लोकसाहित्यप्रतिको रुझान र साहित्य सम्मेलनको साइनो

२८१ दिन अगाडि

|

१३ जेठ २०८०

लक्ष्मी राना संसारको जुनसुकै भाषाले आफैंमा एउटा ठुलो इतिहास बोकेको हुन्छ । तमाम ती भाषाहरूजस्तै थारु भाषाको पनि आफ्नो इतिहास रहेको छ । म थारु भाषी हुँ । त्यसैले, थारु भाषा लोकसंस्कृति, लोकसभ्यता र लोकसाहित्यिक समृद्धिले मलाई आफैँमा गौरव महसुस गराउँदै आएको छ । पछिल्लो समयमा थारु भाषा, लोकसाहित्य, संस्कृति संरक्षण र सम्वर्द्धन गर्न र त्यसप्रति मोह जगाउनमा एउटा बलियो आधारको रूपमा राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलन रहेको छ । प्रत्येक वर्ष आयोजना हुने यो एउटा फगत कार्यक्रम मात्र होइन, यो एउटा उत्प्रेरणा हो, आफ्नो भाषा साहित्य जागरणप्रतिको । जसले मलाई पनि मेरो भाषा साहित्य प्रतिको कर्तव्य र जिम्मेवारी बोध गराएको छ ।  साहित्यिक यात्राको सुरुवात  नेपाली साहित्यको विद्यार्थी हुँदाहुँदै पनि ममा साहित्य लेखनमा शून्यता थियो । मेरो साहित्यिक यात्रा २०७५ साल चैत २२ र २३ गते रुपन्देहीको सैनामैनामा भएको चौथो राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलनबाट भएको हो ।  मलाई सानैदेखि पढाउनु हुने सिताराम चौधरी सरले यसपालि मसँग कार्यक्रमममा जानुपर्छ है, सँगै जीत ‘ट्रासन’ सर पनि जाँदै हुनुहुन्छ भन्दा मनै फुरुङ्ग भयो । र, परिवारको अनुमति लिएर उक्त कार्यक्रममा म पनि जाने भएँ ।  त्यसअघि त्यस्ता साहित्यिक कार्यक्रममा म सहभागी भएकै थिइन । त्यो मेरो पहिलो अनुभव भएकाले मलाई साह्रै रमाइलो लाग्यो । कार्यक्रमको उद्घाटन, मन्तव्य, पुस्तक विमोचन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, बौद्धिक व्यक्तित्वहरूका बहस, सन्ध्यामा काव्य साधना, थारु भाषा साहित्यसँग सम्बन्धित विभिन्न पुस्तक प्रदर्शनी आदि आदि प्रत्यक्ष अनुभव गरेँ ।  एक दर्जन बढी स्रष्टाका पुस्तक विमोचन देख्दा मैले पनि यसै गरी पुस्तक विमोचन गराउन पाए कस्तो गज्जब हुँदो भन्ने कुरा मनमा खेल्यो । तर मनको लड्डु घिउसित खाने भन्छन् । मसँग कुनै पुस्तकको पाण्डुलिपि थिएन ।  उक्त कार्यक्रममा पहिलो पटक सहभागी हुँदा पनि एक्लो महसुस कदापि भएन । जतिसँग भेटेँ उहाँहरूको बोलीचालीले सबै पहिल्यै चिनेका जस्तै लाग्थ्यो । त्यही कार्यक्रमको दौरानमा डा कृष्णराज सर्वहारी, सुशील चौधरी, छविलाल कोपिला, मित्थु थारु, बालिका चौधरी, सोम डेमनडौरा, गोपाल दहित, साफी, मोती रत्न, दिल बहादुर थारु, चित्र लक्ष्मी, सत्यनारायण दहित, गीता चौधरी, रामसागर चौधरी, सागर कुश्मीलगायत थारु भाषा साहित्यका धुरन्धर लेखक तथा साहित्यकारसँग साक्षात्कार हुने मौका पाएँ ।  उहाँहरूको जीवनशैली यति सरल, बोली वचन मिठासले भरिएका, आँखामा प्रेमपूर्ण भाव, विनम्र र आदरमय व्यवहारले आफ्नोपनको अनुभव गरेँ । उहाँहरूको आफ्नो भाषा सहित्यप्रतिको साधना र लगाव देखेर मलाई पनि आफ्नो भाषा साहित्यतर्फ कर्तव्यबोध गरायो, भित्रैदेखि झकझक्यायो । कार्यक्रमको केही दिन पछि सिताराम सरले थारु लेखक संघ कैलालीको स्थापना गर्ने तयारीमा रहेको र त्यसको उद्देश्यको बारेमा बताउनु भयो । उहाँको कुरा मलाई साह्रै मन पर्‍यो । त्यसपछि म पनि संस्थापक सदस्यको रूपमा थारु लेखक संघमा आबद्ध भएँ ।  यही दौरानमा सिताराम सर र जीत सरसँग दोस्रो पटक दाङ देउखुरीको एक साहित्यिक कार्यक्रममा जाने संयोग जुर्‍यो । पछि सुर्खेतमा आयोजना भएको पाँचौँ राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलन, कञ्चनपुरमा सम्पन्न छैटौँ राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलन र बाँकेमा सम्पन्न सातौँ राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलनमा पनि सहभागी हुने अवसर जुर्‍यो ।  यसरी कार्यक्रममा सहभागी हुँदाको बखतमा भेटघाट हुने कृष्णराज सर्वहारी, सुशील चौधरी, छविलाल कोपिलालगायत आदरणीय गुरुहरूले आफ्नो भाषा साहित्य र संस्कृति प्रतिको मोह र कथ्यमा मात्र सीमित रहेको रानाथारु लोकसाहित्यलाई दस्तावेजीकरण गर्ने कुरामा सधैँ प्रेरणा दिइरहनु हुन्छ । उहाँहरूकै प्रेरणाको फलस्वरूप मैले पनि बिस्तारै लेख्न सुरु गरेँ ।  बाध्यताबाट जन्मेको रहर  एउटा लेखक हुन काव्य साधना, अभ्यास र प्रेरणाको जरुरत पर्छ नै । तर, मलाई लाग्छ, कतिपय बाध्यात्मक परिस्थितिले पनि साहित्य लेख्न बाध्य बनाउँछ । र, पछि लेख्दै जाँदा त्यो बानीको रूपमा स्थापित हुन्छ । मेरो सवालमा साहित्य लेखनमा मेरो न कुनै रहर थियो, न कुनै सामर्थ्य । तर, आफ्नो कर्तव्य र जिम्मेवारीबाट विमुख हुन सकिनँ ।  प्रत्येक वर्ष विविध साहित्यिक कार्यक्रममा सहभागी हुँदै गर्दा लेख्ने आत्मविश्वास पनि ममा बढ्न थाल्यो । कलमले लेख्न नमान्दा नमान्दै पनि जवर्जस्ती केही कविताहरू कोर्थे । लटरपटर कविता त पुरा हुन्थ्यो तर त्यसमा आत्माको कमी भने खट्किन्थ्यो ।  लेख्ने जिम्मेवारी यसर्थ पनि बोध भयो कि जब स्नातकोत्तर तहको शोधपत्र तयार गर्ने बेला रानाथारू समुदायको बारेमा लिखित स्रोत सामग्री खोज्न धेरै गाह्रो भयो । यो अभाव पुरा गर्न अरूले नलेखे पनि मैले रानाथारू भाषा साहित्यतर्फ सक्दो काम चाहिँ गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो । एकदिन विद्यालयमा सिताराम सरले बडो अपेक्षापूर्ण भावले भन्नु भयो कि मिस तपाईंको भाषा साहित्यको बारेमा अरू भाषी समुदायकाले पनि लेख्न सक्छन् । म पनि लेख्न सक्छु तर मैले लेख्नु र तपाईंले लेख्नुमा धेरै फरक हुन्छ । किनकि त्यो तपाईंको आफ्नो भाषा हो । यसर्थ तपाईंले नै लेख्नु पर्छ ।  उहाँको सो कुराले मलाई स्तब्ध बनायो । मैले त्यतिबेला नै जिन्दगीमा केही गर्न न सके पनि एउटा कृति छिट्टै पक्कै प्रकाशन गर्नेछु भन्ने अठोट गरेँ । हो, त्यो वेलाको बाध्यता अहिले भने रहर बनिसकेको छ ।  ‘सोरठ’को शयर  एकदिन सिताराम सरले फोनमा भन्नु भयो कि मिस तपाईंसँग रानाथारु लोककथा छ ? यदि छ भने पठाउनु, प्रकाशन गर्नुछ । मैले ‘छ’ भनी दिएँ तर त्यति बेला मसँग सङ्कलित कथाहरू थिएनन् ।  पछि लोककथा खोज्ने क्रममा हजुरआमाले सुनाउनु भएको सोरठ कथा याद आयो । त्यो कथा रेकर्डिङसमेत गरेको थिएँ । तर कारणवश, त्यो डिलिट भएकोले मलाई लेख्नै समस्या भयो । त्यो कथा र कथाको बीच बीचमा आउने सोरठ साखी मेरो स्मरणमा रहेनन् । तै पनि जति याद आयो, त्यति लेख्दै गएँ ।  पछि गाउँका अन्य बुढापाकाहरूलाई सोधेँ तर तिनले पनि पुरा कथा भन्न सकेनन् । जो जो सँग सोधेँ, तिनले भनेकै आधारमा सबैको मिलाएर कथा तयार पारेँ र सरलाई पठाएँ । त्यो मेरो पहिलो आख्यान लेखन थियो ।  केही दिनपछि सोरठ लोककथा थारु भाषाको पहुरा दैनिक पत्रिकामा प्रकाशित भयो । कथा  प्रकाशित भएलगत्तै म राममती रानाजीलाई भेटेँ । उहाँले सोरठ कथा सुनाउनु भयो तर पहिला भन्दा अलि फरक तरिकाले । अनि सोही कथालाई पुनः सम्पादन गरेँ । र, त्यो कथा रानाथारु डटकममा प्रकाशित भयो ।  मलाई लाग्छ, लोककथा संकलनको क्रममा सोरठ कथा सबैभन्दा बढी पटक सच्याएँ । सोरठ लोक दास्तान सङ्ग्रहमा सङ्कलन भइसक्दा पनि अझै सच्याउनु पर्ने देखिएको छ । मलाई औधी खुशी लागेको छ कि सोरठ पुस्तकले थारु लेखक संघ नेपालको २५ हजार नगदसहित उत्कृष्ट थारु साहित्य पुरस्कार (२०७९) हात पारेको छ ।  कैलारी गापा–९, गदरियास्थित जनता माविमा म शिक्षिका छु । स्कुल लागेको बेला म गदरियाको घरमै बस्छु । स्कुल बिदामा भने धनगढी बसाइँ हुन्छ ।  धनगढीमा एक कार्यक्रमको दौरानमा रानाथारु भाषामा प्रकाशित हुने अर्धवार्षिक पत्रिका सबेरोको टिमसँग परिचय भयो । उहाँहरूले लोककथा सङ्कलन गराउनमा मलाई सक्दो सहयोग गर्नुभयो । निकै समय लगाएर म कैलाली र कञ्चनपुरको विभिन्न गाउँहरू घुम्दै कथा सङ्कलन गर्न सके । अझै धेरै कथा सङ्कलन गर्न बाँकी नै छ ।  मलाई लोककथा सङ्कलन, लेखन र सोरठ लोककथा सङ्ग्रहको रूपमा प्रकाशन गर्न झन्डै तीन वर्ष लाग्यो । यसमा डा कृष्णराज सर्वहारी, सीताराम चौधरी, जीत ट्रासन, सत्यनारायण दहित, नन्दलाल राना, मित्थु थारु, बासमती रानाजी लगायतको विशेष प्रेरणा र सहयोग रह्यो । अन्ततः २०७९ माघ तेस्रो साता बाँकेको राप्तीसोनारी गाउँपालिका–२, सिधन्वामा आयोजना भएको सातौँ राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलनमा सोरठ लोक दास्तान सङ्ग्रह संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्री अमनलाल मोदीलगायत अतिथिहरूबाट भव्यताका साथ संयुक्त रूपमा विमोचन भयो । सोही कार्यक्रममा सोरठ लोक दास्तान सङ्ग्रहका लागि थारु साहित्यको सबैभन्दा ठुलो पुरस्कार थारु साहित्य पुरस्कारद्वारा पुरस्कृत तथा सम्मानित पनि भइयो, जसले मेरो साहित्य लेखनमा अझ प्रेरणा र ऊर्जा थपिएको छ  । सोरठ दास्तान अन्य भाषी समुदायलाई बुझ्न कठिन भएकोले यसलाई नेपाली भाषा साहित्यसम्म पुर्‍याउने मेरो अठोट रहनेछ । लोकसाहित्य प्रतिको मोह  रानाथारू लोकसाहित्य अत्यन्त समृद्ध रहेको छ तर त्यो प्रायः अलिखित छ । समय क्रमसँगै त्यो साहित्य जान्ने व्यक्तिहरू बिस्तारै घट्ने क्रममा छन् । त्यसैले, आफ्ना मौलिक संस्कार संस्कृति जोगाउन लेखनकार्यमा लाग्न यही समुदायकै युवावर्ग लाग्न नितान्त आवश्यक देखिन्छ ।  पछिल्लो समयमा पदम रानाको फगुनी उपन्यास, इन्द्र चौधरीको रानाथारू समुदायमा प्रचलित लोककथा तथा मिथक, बम्मन रानाको नाच गीत सङ्ग्रह, गुलाबी रानाको होरी गीत सङ्ग्रह जस्ता केही कृतिहरू प्रकाशित भएका छन् तर दस्तावेजीकरण गर्न अझै धेरै बाँकी छ । रानाथारूका विविध साहित्यिक विधामा कलम चलाउन जरुरी छ ।  मलाई लाग्छ, हामी आफूलाई जति प्रेम गर्छौ, त्यति नै प्रेम आफ्नो भाषा साहित्यलाई पनि गरौँ र राम्रा कुराहरू आफ्नो समुदायमा मात्र सीमित नराखी अन्य समुदायसम्म पनि पुर्‍याउन अत्यावश्यक छ । अन्तमा, रानाथारु भाषा साहित्य जोगाउन नेपाल राना थारु समाज, आँगन बारी मिडिया प्रालि, राना लेखक समाज, राना कलाकार मञ्चले विविध साहित्यिक कार्यक्रमहरू गर्दै आएको देखिन्छ । तर पनि युवाहरूलाई साहित्य लेखनतर्फ जोड्न सकेको देखिँदैन ।  जसरी मलाई राष्ट्रिय थारु साहित्य सम्मेलनले एउटा गोरेटो देखाएको छ र त्यो गोरेटोमा हिँड्न हरदम पथप्रदर्शन गरेको छ, त्यस्तै अन्य व्यक्तिहरूलाई पनि आफ्नो भाषा, संस्कृति, लोकमान्यता, लोकसाहित्य लेखनमा प्रेरणा र सहयोग गर्दै एउटा एउटा खुड्किलो थप्दै जानुपर्छ । जसको लागि हाम्रा समुदायका शिथिल बौद्धिकवर्ग गतिशील हुनुपर्ने जरुरी देख्छु ।  मौखिक परम्परामा रहेको लोकसाहित्यलाई दस्तावेजीकरण गर्नु त छँदैछ, साथसाथै विविध विधामा सिर्जनात्मक रचनाको भण्डार भर्न पनि उत्तिकै जरुरी देखिन्छ । त्यसको लागि राना लेखक समाजले अन्य लेखक समूहसँग पनि सहकार्य, होस्टेमा हैँसे गर्नु अपरिहार्य देखिन्छ । कैलारी गापा–९, गदरिया, कैलाली