भेंरह्वा रामदास

भेंरह्वा रामदास

३०४ दिन अगाडि

|

२१ वैशाख २०८०

गाउँँले जिन्दगी र त्यो बालापन

गाउँँले जिन्दगी र त्यो बालापन

३०९ दिन अगाडि

|

१६ वैशाख २०८०

सेमन्त उपाध्याय मैले सुनेको छु, प्रायः मानिसको मुखारबिन्दबाट माग्दा पाउने भए बालापन माग्थे । यो मेरो जीवनमा पनि मेल खाने कुरा हो । प्रायः सबैको बाल्यकाल स्मृतिमा नै रहन्छ गाउँँ, सहर, देश र परिस्थितिअनुसार सुखका हुन् या दुखैका किन नहुन्, सबैका बाल्यकालका यादगार पलहरु सुन्दर लाग्छन् ।  आमाको फुकाइले निको हुने चोटहरु, बा का बोलीले निहुरिने शिरहरु, दाजु भाइ र दिदी वहिनीसँगको सामिप्यता, छरछिमेकीहरु सँगको उदारता, साथी सङ्गीहरुसँगको सहृदयता, आफन्तसँगको प्रेम सम्झिदै पनि आनन्द महसुस गर्न सकिन्छ ।  उमेर पाँच वर्षसम्म त कुनै खास घटनाबाहेक अरु कुरा स्मृतिमा छैनन् । त्यसपछि त आफू जन्मेको घर, घरका भित्ताहरु, ढोका र जस्केलाहरु, झ्याल, आँखी झ्यालका दुला, अघेनो, चुलो र मझेरी, ओदान, खोपा, गाग्री र गग्रेटो  सबै याद छन् ।  आगो जोड्न दाउरा र ढुङ्ग्री चाहिन्थ्यो । ग्यास चुलोको नाम सुनेको पनि थिएन । कति पटक आगो जोड्न नसकेर चुलोमा एक गाग्री पानी खन्याएर भागेको छु । सबै सबै निकाल्नै नमिल्ने, मिल्काउनै नसक्ने गरी मन, मुटु र मस्तिष्कमा गाँठो परेर बसेका छन् । बिहानै भालेको पहिलो डाकमा आमाले गाईको गोबरले लिपेको र रातो माटोले पोतेको ती घरका कोठा, चोटा र दलानहरुमा लडिबडी गर्दै हुर्किन मेरो सौभाग्यले पाएछ ।  भोजपुर जिल्लाको साविक चरम्बी गाविस–१ (हाल अरुण गाउँँपालिका–४ र्याङ सुन्तलाबारी) आफू जन्मिएको माटोबाट बसाइँ सर्नेको लर्को अझै रोकिएको छैन ।  गाउँँ आजभोलि जङ्गलमा परिणत भएको सुन्दा मन हतास हुन्छ । गाउँका जरुवा धाराहरु सुक्दै जाने क्रम रोकिएको छैन । शिक्षित र समाजसेवी मनहरुको पखेटा छिटो पलाउँदो रैछ । उडेर टाढा क्षितिज पारी विलय हुने समस्या हाम्रो गाउँको मात्र समस्या हँदै हैन ।  जङ्गली जीवजनावरले लगाएको बाली उठाउन नपाउँदाको पीडा कहालीलाग्दो छ । त्यै पनि आफू जन्मिएको गाउँ ठाउँ प्रत्येक रात सपनामा त्यही गाउँघर, साथीहरु, मेलापात र घाँस दाउरा गर्दै गरेको देखिन्छ ।  गाउँको दैनिकी भालेको पहिलो डाकसँगै उठेर मेलापात, घाँस दाउरा गर्नु दिनचर्या अनन्त छँदैछ । फेरि यी सबै कुरा भएकोले नै गाउँ गाउँ जस्तो भएको हो । बिहान ४ बजे उठेर ५ बजे घाँस काट्न डोको बोकेर बारीमा पुग्नै पथ्र्यौ ।  एक भारी घाँस ल्याएर फुत्त गोठमा फालेपछि हस्याङ फस्याङ गर्दै खाना खायो, अनि झोला बोकेर दुई घण्टाको हिँडाइपछि स्कुल पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो ।  स्कूल जाँदा बाटामा खोलानाला, भीरपाखा र जङ्गल अनि त्यही बाटोमा ज्वारी खोला पथ्र्यो, त्यहाँ गहिरो दह थियो  । गर्मी महिनामा पौडी खेलेर मात्र स्कुल जान्थ्यौं । स्कूल पुग्दा ढिला भैसकेको हुन्थ्यो, कहिलेकाहीँ त शिक्षकले १०० चोटिसम्म कक्षाकोठामा उठबस गराउँथे ।  हामी स्कुल जाँदा जङ्गलै जङ्गलको बाटो भएर जानुपर्ने भएकोले सिजन अनुसारका विभिन्न फलफुल काफल, फडिर, अम्बा, अमला, पानी अमला, विभिन्न किसिमका कन्दमुल र फलहरु खोज्थ्यौं । यी चीज बाटोका वरपर प्रशस्त पाइने भएकाले स्कूल जाँदा आउँदा एक चरण जङ्गल चहार्ने बानीले न घर समयमा पुगिन्थ्यो, न स्कुल ।  दिनभरी खेतबारीमा काम गरेर लखतरान हुनु भएका बा आमा बेलुका राँको बालेर छोरो खोज्न आउनु हुन्थ्यो र राम धुलाइ खाइन्थ्यो । मङ्सिर लागेपछि वनकुखुरा र कालिजको अण्डा खोज्न सालघारी जङ्गलका ओडार र भुइँका दुलाहरु खुब खोजिन्थ्यो ।  घरदेखि स्कूल टाढा भएकाले मुसलधारे पानी परेको बेला खहरे खोला तर्न नसकेर कयौं पटक कटेरोमा बास बसिएको रातहरु सम्झिदा नि कहाली लाग्छ ।  न फोन थियो, न इन्टरनेट । बा आमाको मन त हो, छोरा छोरी खोज्न जाउँ भने खोलाले आफैलाई बगाउला भन्ने डर । नजाउँ त खोला तर्ने हुँदा छोरो बगायो कि ? यो निस्लोट रातमा कहा बसेको होला ? चिसो पानीले कठ्याङ्ग्रियो कि ? भोकले कस्तो भयो होला ? मनमा अनेक तर्कना खेलाउँदै रातभरी पानी रहने प्रतिक्षामा आँखा झिमिक्क नपारी कसरी मन थामेर पो बस्नु हुन्थ्यो होला ।  हाम्रो पुस्ता जसले पञ्चायत कालमा जन्मेर, राजाको शासन काल हँुदै माओवादीले चलाएको जनयुद्ध भोग्न, देख्न र सहभागी हुन, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म भोग्न पायो ।  हाम्रो पुस्ता अन्तिम पुस्ता हो, जसले तीन वटा व्यबस्था भोग्ने अवसर पायो। त्यस समय स्कूल जानु र घर आउनु कम चुनौतीको विषय थिएन । त्यसबेला कक्षाकोठामा बस्दा माओवादीका साथीहरु आएर संगठन बिस्तार गर्ने र जनयुद्धमा होमिन आग्रह गर्ने कतिपय साथीहरु त्यस कार्यमा सहभागी समेत हुनुभयो । सँगैका कति साथी सहिद भए, सम्झिदा मन अमिलो हुन्छ ।  माओवादी आएको थाहा पाएपछि नेपाली सेना, प्रहरी आउँथे, सोधपुछ र केरकार हुन्थ्यो । राज्य पक्ष र विद्रोही दोहोरो मारमा हामी कलिला विद्यार्थी । कति दिन स्कूलमा सेना आउँदै छ भनेको हल्ला सुनेर जङ्गलमा गएर राति अबेरसम्म लुकिन्थ्यो त कति दिन माओवादी आउने थाहा पाएर स्कूलबाट भागियो। घरमा सधैँ सन्त्रास हुन्थ्यो, छोरो बेलुका घर आउने हो कि नआउने हो । समय पेचिलो थियो।   बा आमाका सङ्घर्ष शब्दमा उतारी सक्नु छैन । गाउँमा उब्जनी जमिन साहु माजनको कब्जामा हुन्थ्यो । पाखाबारीमा फल्ने कोदो र मकै हाम्रा भान्सामा पाक्ने परिकार थिए । रहरले सहरमा छिरेकाहरुलाई मात्र मीठो लाग्दो रहेछ, कोदोको ढिडो र मकैको च्याँख्ला  बाध्यतामा पटक्कै मीठो नहुँदो रहेछ ।  आमाको मजेत्रो तान्दै ‘आमा आज त धानको चामलको भात पकाउनु न है’ भनिरहेको सन्तानलाई आमाले ढाडस दिदै भन्नु हुन्थ्यो, ‘त्यो भन्दा मीठो बनाएर पकाउँछु नानी । नयाँ मकैको भात खिर खाएजस्तै लपक्क हुन्छ ।’ गाउँँमा सामानको विनिमय हुन्थ्यो, आज भोलि जस्तो सबैका हातमा पैसा हँुदैन थियो । सामान दिएर सामान साटिन्थ्यो। वर्ष दिनभरि काम गर्दा पनि उत्पादित बस्तुले ६ महिना टार्न हम्मे पथ्र्यो । धानको चामल पूजा, आफन्त आउँदा र चाडपर्वका लागि सञ्चित गर्नुपर्ने बाध्यता थियो ।  २०६० साल पहिले हिलेसम्म नुन, चिनी, साबुन र मसला लिनलाई हिँडेर २ दिन जानु पथ्र्यो ।  पछि पाख्रीबास हँदै लेगुवा घाट बजार बिस्तार भयो । ६ महिनादेखि १ वर्षसम्म पुग्ने गरी जोहो गर्नुपर्ने बाध्यकारी अवस्था थियो । बजारबाट फिर्दा जरायोटारको उकालोभरि तिर्खा मेटाउने पानी कतै नपाइने, कसरी जीवन चलाएका थिए होलान् ।  तेल पेल्न, चिउरा कुट्न, बिहे कार्जेहरुका लागि धानको चामल कुटाउन घरबाट टाढा जानु पथ्र्यो ।  तोरीको तेल र चिउरा कुट्ने मिल याग्वा खोलामा थियो । त्यो पानीबाट चल्ने घट्ट भएकाले खोलाको छेउमा थियो । घरबाट एक बिहानको बाटो हिँडेपछि पुगिने त्यस ठाउँमा जाँदा खानाको लागि चामल सामल बोकेर जानुपर्ने, बास उतै बस्नुपर्ने हुन सक्थ्यो । किनकि धेरै गाउँबाट त्यही मिलमा तेल र चिउरा कुटाउन आउने भएकाले लाइनमा पालो कुर्नु पथ्र्यो ।  खोला दुई जङ्गलको बीचबाट बग्ने भएको हुनाले साह्रै सफा पानी थियो । त्यही खोलाको डिलमा खाना बनाएर खाँदाको मजा थाकेको शरीर खोलाको स्वा आवाजसँग कति मीठो निद्रा पथ्र्यो वर्णन गरी साध्य छैन ।  घनघोर जङ्गलमा अँध्यारो बाटो म सायद १२ वर्षको उमेरको हँुदो हु । आमाले साथी लिएर तेल पेलाउन याग्वा खोला लेर जानु भएको पहिलो चोटी थियो । तेल पेल्न गएको मेरा मनमा अनेक प्रश्नहरु बाटाभरि तेर्सिए । एउटा लौरो त साथी मानिन्थ्यो हाम्रो गाउँमा, म त मान्छे तै नि छोरो मान्छे आमालाई कति भरोसा रहेछ, कति विश्वास रहेछ मसँग ।  जङ्गलै जङ्गलको बाटो बाघ, भालु जस्ता हिंस्रक जनावरको बसोबास भएको जङ्गल म डराउँछु भनेर बाँदरले पात हल्लाएको भन्दै आफू भित्रको डरलाई हिम्मतमा परिणत गरेर हिँड्नु हुँदो रहेछ आमा । (पछि म बुझ्ने भएपछि सुनाउनु हुन्थ्यो ।)  त्यो दिन हाम्रो पालामा आएर तेल पेलाउँदा झमक्क साँझ परेको थियो । २ दिनको बसाइँ, सायद मलाई घरको न्यास्रो लागेर होला आमालाई धेरै जिद्धी गरे घर जाउँ कि जाउँ भने । मेरो जिद्धी नकार्न नसकेर उहाँले तेलको ग्यालिन र पिनाको पोको तयार पार्नु भयो । मैले खाना पकाउन लगेको भाँडा कराइ, थाल बटुका बोके ।  एउटा सानो पिलपिले लाइट थियो, ब्याट्री सकिन लागेकाले आमाले राँको चिर्नु भयो । र, त्यही सानो लाइटको मधुरो प्रकाशमा आमा–छोरा बेलुकाको करिब ७ बजे घरतिर लागियो ।  म अगि अगि, आमा पछि पछि जङ्गलको बाटो सास बन्द गरेर छिटो छिटो हिँडियो । बीचमा लाइट बन्द भएर राँको सल्काइयो । राँको सल्काएपछि अलि हिम्मत बढ््यो । किनकि आगोसँग जङ्गली जनावर डराउँछन् भन्ने थियो ।  एक घण्टा जति हिँडेपछि त्यही राँको पनि सकियो र निभ्यो । जङ्गलको निस्लोट अँध्यारो, छामछाम छुमछुम गरेर ११ बजे राति गाउँ पुगियो । गाउँको आफन्तको घरमा ढोका ढकढक पारेर मान्छे उठाइयो । आफन्तहरु छक्क पर्नु भयो । धन्न बाँचेर आयो, नयाँ जुनी पाएछौ भनेर खुशी हुँदै राति १२ बजे खाना पकाएर दही र घिउ भात खुवाउनु भयो । आमाले जङ्गलको सबै कथा काकीलाई सुनाउँदा मेरो मुटु घाँटीमा आएर अड्किए जस्तो भयो । तर डरै डरमा भुसुक्कै पो निदाएछु । आमाका अनुसार सापकोटा बा भन्नुहुन्थ्यो, बाजेको पालामा जंगलको त्यो ठूलो ओडारमा वनझाँक्री र त्यसकी बूढी चुँडेल्नी बस्थे रे । वनझाँक्रीले ससाना ८–१० वर्षका बच्चा लगेर मन्त्र विद्या सिकाउँथ्यो रे ।  चुँडेल्नीलाई वनझाँक्रीले बाँधेर राखेको हुन्छ रे । नत्र त मान्छे खान्छे अरे । वनझाँक्रीले गाईको दूध लगेर खीर पकाएर खुवाउँछ । यदि वनझाँक्रीको बूढीसँग जम्काभेट भयो भने ओरालोतिर भाग्नु । ओरालोमा कुद्न सक्दिन । उकालोतिर भाग्यो भने त कुदेर एकैछिनमा भेटेर खान्छे भनेर कथा सुनाउनु हुन्थ्यो । पानीको धारा टाढा थियो । एकाबिहानै नुवाइ धुवाइ गरी एक गाग्री पानी लिएर आउँदा भूतले गाग्रो फालिदिएको कथा मेरी आमाले सुनाउनु हुन्थ्यो।  कसैको विवाह, ब्रतबन्ध र चाडपर्व हुँदा सालघारीमा पूर्वेली हाँक्पारे गीत गाउँदै सालको पात टिप्न जाँदाको मजा, दसैंमा सहरबाट आफन्त आउने दिन घरबाट १ घण्टा परसम्म खुसीले लिन गएर बाटो कुराइको आनन्द ।  दिदी भिनाजु आउने अरे भनेको सुन्दै मन फुरुङ्ग हुन्थ्यो । दसैँमा लिङ्गे पिङको डोरी बाट्न जङ्गलमा बाबियो खोज्न भिर भिर जान्थ्यौं । सबैको घरबाट एक एक मुठा बाबियो उठाउन हिँडिन्थ्यो । रातभरि लगाएर लठारो (डोरी) बाटिन्थ्यो ।  गाउँमा दसंैमा काट्ने खसी कसको ठूलो छ भनी अष्टमी र नवमीका दिन पुरै गाउँ चारिन्थ्यो । दही र केरा सारै मनपर्ने भएकाले चोरी चोरी खुब खाइयो।  तिहारमा सिमलबारुलै मादल र झ्याम्टा नाचगान तथा दोहोरीमा दुई चार रात छर्लङ्ग पारिन्थ्यो ।  हाम्रोतिर बर्खे धान लगाउने चलन पछि आयो । त्यो फागुन, अन्तिम चैततिर रोप्ने चलन थियो । आकाशे खेती हुनाले जरुवाको पानी कुलो बनाएर आफ्नो खेतसम्म पुर्याउनु पथ्र्यो । रातभरि पानीको लागि चेवा बस्नु पथ्र्यो । तर घरतिर पाइला चाल्ने वित्तिकै अरुले लान्थे । सिँचाइले आजित भएपछि त्यस समयमा सुख्खा ठाउँमा रोप्न मिल्ने धान खस्याको बीउ बाबाले ल्याउनु भयो । कोदो रोपे जसरी धान रोपियो । कालो रातो खालको ठुल्ठुला चामल हँुदो रहेछ । खाना मीठो भएन, फेरि त्यो धान रोपिएन ।  एक पटक मधेस झर्न खुब रहर जागो । मोटर पनि चढ्न पाइने,बा ले लेर झर्नु भयो । हाम्रो गाउँबाट पाख्रिबास सम्मको पैदल यात्रा हिँडेपछि मात्र मोटर चढ्न पाइन्थ्यो ।  बिहान सखारै पछाडि भिर्ने झोला भिरेर बा र म मधेस हिँड्यो । लेगुवाको झोलुङगे पुल तरेपछि रामरिठ्ठा भन्ने ठाउँमा बिहानको ११ बजेतिर खाना खायौं । बेलुका बास बस्न पाख्रीवास पुगियो ।  अर्को दिन बिहानै ३ बजेदेखि बसका खलासीहरु कराउन थाले । ४ बजेको पहिलो बसमा यात्रा सुरु गरियो। बेलुका झुम्का गएर बसियो ।  कलको पानी गनाएर वाक वाक आउने । भदौरे गर्मी उस्तै उखरमाउलो थियो । न भात रुच्छ, न पानी । एक हप्ता मधेस बसेर घर पुग्दा १० किलो पो दुब्लाएको थिएँ ।  गाउँको जनजीवन अझैपनि कष्टपूर्ण छ । त्यहाँ बाटो, डोजर र बस त पुगे, सँगै विकृति र विसङ्गति पनि पुगे । शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा कुनै सुधार हुन सकेको छैन ।  अहिले झन् गाउँमा वर्गीय खाडल फराकिलो भएको महसुस हुन्छ । गाउँँ गाउँँ जस्तो हुनलाई त्यहाँ बोलिने भाषा, मेलापात, स्थानीय उत्पादनका पहिरन र परिकारचाडपर्व मनाउने तौरतरिका, ठाउँ विशेष संस्कृति, निस्वार्थ सहयोग, जीवन्त संस्कारलगायत यस्तै कुरा त रैछन् नि ।  तर गाउँहरु सहरजस्ता भएछन् । तराईका बोराका चामल, भारतीय साग सब्जी, मम, थुक्पा र कोकाकोला, चानिज भेष्ट, कट्टुले अब गाउँँ अपग्रेड भएछ । गाउँँ न गाउँँ रहेछ, न सहर भएछ ।  इटहरी–५, सुनसरी 

म निर्यात भएको मान्छे

म निर्यात भएको मान्छे

३०९ दिन अगाडि

|

१६ वैशाख २०८०

सुशील लामा अलिकति आफ्नै रहर अलिकति अस्थिर राजनीति  अलिकति तरल आर्थिक अवस्था  यस्तै यस्तै कुराहरूलाई  कारण बनाएर म अरूको देशमा निर्यात भएको मान्छे । आफ्नै चल अचल सम्पत्ति धितो राखेर सयकडा पाँच प्रतिशत ब्याज तिरेको आफ्नै भनाउँदो पैसामा  आफ्नै मान्छेले बेचिएको मान्छे । बादलको बाटो हुँदै थुप्रै थुप्रै डाँडा अनगिन्ती खोला तरेर हावासँगै बत्तासेको हवाई एयरबस चढेर सपनाको देशमा  थुप्रै थुप्रै सपनाहरू सजाएर  बा आमाको आशीर्वाद  प्रियसीको मीठो माया आफन्तीको आश्वासन बोकेर म बेचिएको संसारमा आइपुगेको छु । अलिकति आशाको सपना बोकेर म आफ्नो देशबाट निर्यात भएदेखि उर्वर भूमि बाँझो पल्टेर घरको भान्सामा पाक्ने तरकारीदेखि पाक्ने दाल, चामल  आयात हुँदैछन्  छिमेकी मुलुकदेखि कस्मेटिक र फेन्सीदेखि सियोदेखि फालीसम्म  आयात भएर आउँदैछ अन्य मुलुकदेखि बाँकी अरूको के कुरा गरौँ  म बेचिएको मान्छे । अरू अरू टाढाको मान्छेले होइन  आफ्नै देशको  असरल्ल परेको व्यवस्थाले  धकेली पठाएको मान्छे, सपनाहरूको इन्द्रेणी बुट्टा बुट्टीमा  आशाको गुराँस फुलाउँदै समुद्रको साथ किनारामा रहेको बालुवामा कोरेको मीठो सपना  समुन्द्रको लहरसँगै बगिदिन्छ । अनिदो रातहरूसँगै पलाएको मनको चाह बिहानी पखको प्रवासी शीतको प्रवाहसँगै मरुभूमिमा चर्दै गरेको ऊँटको तिर्खामा तृप्त भएको पाउँछु  म हेलिएको मान्छे । म रहरले होइन, बाध्यताको  करौँतीले रेटी पठाएको मान्छे  बिहानै उदाउने घामले  लिएर आउँछ सन्देश  आमाले सपना नराम्रो देख्यो रे सन्चो बिसन्चो के छ भनी दुखेको मनलाई आँसु बनाएर  भिजाउँदै छन् रे चाउरिएको बूढो अधर पूर्णिमाको राती रहर र बैँसलाई पर्खाइको पेरोङ्गेमा  कच्याक कुच्चुक पारेर कोच्याउँदै अँगालो भरिको जीवनसाथी सम्झी सम्झी  यादको देवालयमा  फर्की आउने दिनको भाकल गरी पात्ती टिपी  मध्यरातमा सपनासँगै चढाउँदै छन् रे कहिले झुल्किने होला ? म स्वदेश फर्किने दिनको न्यानो घाम । कहिले उदाउने होला ? सिङ्गो चन्द्रमा  अँध्यारो रातलाई  मधुर जुनेली किरणले सजाउन म जुनसँगै बिछोडको घाउ मेटाएर उमङ्गको प्वाँख जडेर उड्दै मिलनको मधुमासले सुन्दर परिवारलाई सजाउन म बेचिएको मान्छे । म निर्यात भएको मान्छे ।                     काभ्रे, पाँचखाल                     हालः लिमासोल, साइप्रस

प्रज्ञाको राष्ट्रिय कविता महोत्सव प्रतियोगी नहुने 

प्रज्ञाको राष्ट्रिय कविता महोत्सव प्रतियोगी नहुने 

३१० दिन अगाडि

|

१५ वैशाख २०८०

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले हरेक वर्ष असार ९ गते आफ्नो वार्षित्सवका अवसरमा गर्ने राष्ट्रिय कविता महोत्सव यसपाली प्रतियोगी नहुने भएको छ ।  यसअघि राष्ट्रिय कविता महोत्सवमा प्रथमलाई ३० हजार तथा द्वितीयलाई २० हजार पुरस्कार दिइन्थ्यो । त्यस्तै, तृतीय हुने ३ जनालाई कदरपत्रसहित जनही १५ हजार पुरस्कार दिइन्थ्यो । तर यस वर्ष उत्कृष्ट १० जनालाई कदरपत्रसहित जनही १५ हजार पुरस्कार दिइने भएको छ । प्रतिष्ठानको सूचनाअनुसार अप्रकाशित, अप्रसारित कविता जेठ २० सम्म पठाउन भनिएको छ ।  यसभन्दा अघिल्लो वर्षमा नेपाली भाषामा मात्रै कविता पठाउन भनिएकोमा यसपाली जुनसुकै मातृभाषामा कविता पठाउन सकिने भएको छ । तर मातृभाषाको कवितासँगै अनुवाद पठाउन पनि आह्वान गरिएको छ ।   

आमा

आमा

३१९ दिन अगाडि

|

०७ वैशाख २०८०

सूर्यप्रसाद खनाल  म धर्ती चिन्दिनँ म गगन चिन्दिनँ । आमालाई जमिन बनाएर बुबालाई गगन बनाएर  आमाको जिउमा बिज बनेर धर्ती टेक्ने दिन गनेर । पहिलो पाइला आमाको पेटमै टेकें सुरक्षाको निम्ति पेटभित्रै अंश मागेँ  अनि तारबारले छेकें  त्यसैले मेरो पहिलो धर्ती मेरी आमा उहाँ नै हो  धर्ती टेकाउने पहलो गगन मेरो बुबै हो । मन्दिरमा भगवान कहाँ भेटिएला ? आमामा भगवान कहाँ नभेटिएला ? साँच्चै मूर्ति पुज्ने म मूर्ख हुँ  आमा तिम्रो दीर्घायुको कामना गरिरहन्छु दिनहुँ  तिमी छौ र त आमा हरेक पीडाको मलम छ  मेरो भगवान मेरै आमा तिमीलाई सलाम छ । सोच्छु कहिले गल्याम्म लोड्दा आमा किन भन्छु ? केही चिजले घोच्दा आँमा किन भन्छु रु? अहो तिम्रो दूधबाट  अनि रगतबाट सिँचित यो शरीर लड्दा  मलाईभन्दा तिमीलाई नै पो दुख्दो रहेछ । त्यसैले हरेक मान्छे  दुःखमा मेरी आमा भन्दो रहेछ   आमा तिम्रो कति थोपा दूधले बन्यो होला ? मेरो शरीरको एक थोपा रगत  कति रगतकै नदी बगायौ होला ? मलाई टेकाउन यो जगत  आमा म अरू के नै गर्न सक्छु र ? तिम्रो दूध र रगतको सम्मानमा  वृद्धाआश्रम पुर्याउने छैन । वचनका वाणले तिम्रो छाती फुटाएर, धुरु धुरु रुवाउने छैन  मसिनो मैले र मेरा सन्ततिले खाएर तिमीलाई खस्रो खुवाउने छैन तर आमा मैले तिम्रा लागि रगतको धार फुटाउन सक्दिनँ कि  दूधका थोपाहरु खसाउन सक्दिनँ कि  गर्भभित्र तिमीलाई बसाउन सक्दिनँ कि  त्यसैले तिमीले जत्ति मैले उत्ति  माया दिन सक्दिनँ कि आमा तिमी छौ र भगवान छन् तिमी छौ र घर छ  तिमी छौ र आधार छ  तिमी छौ र हिम्मत छ  तिमी छौ र संसारै मेरो छ  तिमी छैनौ त सबै अँधेरो छ लाग्छ आमा तिमी हुँदा रोगमाथि पनि मलम छ  मेरी  आमा तिमीलाई तिम्रै छोराको साँच्चिकै सलाम छ  ।

‘टुवरा’ एक निमुखा किसानको कथा

‘टुवरा’ एक निमुखा किसानको कथा

३२३ दिन अगाडि

|

०२ वैशाख २०८०

प्रकृति प्रेमी टुवरा (२०७९) मनोज थारू अज्ञातद्वारा लिखित उपन्यास हो । पश्चिम चितवनको रमणीय गाउँ शुक्रनगरका स्थायी बासिन्दा मनोज पेशाले शिक्षक हुन् । साथै कुशल चित्रकार एवं पत्रकार समेत हुन् । उनको २०७५ मा प्रकाशित पहिलो उपन्यास टुकीले पाठकहरूको गज्जब प्रतिक्रिया बटुलेको थियो । झोरी उनको चर्चित कथा हो । आफ्नो समुदायको भाषा, कला, संस्कृति र इतिहासका विषयवस्तुहरू माथि गहिरो अध्ययन गरेर सिर्जनामा रमाउँछन् मनोज । टुवरा थारू भाषाबाट लिइएको शब्द हो, जसको शाब्दिक अर्थ टुहुरो भन्ने जनाउँछ । यो एक निमुखा किसानको कथा हो अर्थात् भूँइमान्छेको कथा । यसभित्र समेटिएका केही पक्षहरुमाथि पंक्तिकारबाट सामान्य दृष्टिगोचर गर्ने प्रयास भएको छ ।  गरिबी नै भूँइमान्छेहरु माथि उठ्न नसक्नुको प्रमुख कारण हो । गरिबीले शिक्षा, स्वास्थ्य, गाँसबास, कपासलगायत मानव जीवनका लागि अपरिहार्य आधारभूत तत्त्वहरूमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेको देखिन्छ । गरिबीकै कारण पतिया काका, उसकी जनी अनि छोरी केल्हिया मात्रै होइनन्, टुवरा र माइलाहरु पनि हरोहिया, खेतहरिया (हली, खेताला) बस्न बाध्य हुन्छन् । गरिबीकै कारण जेलनेल, शारीरिक मानसिक यातना भोग्नु परेको चित्रण उपन्यासमा पाइन्छ ।  षड्यन्त्र हामीले पुराणमा पढ्दै आएका सत्य, त्रेता, द्वापर युगका कथाहरूमा मात्रै होइन, वर्तमान अवस्थामा पनि सत्ता, सम्पत्ति र आफ्नो वैभव, वर्चश्वका लागि छलकपट, षड्यन्त्र, हत्या हिंसा हुँदै आएको पाइन्छ । बाल्यावस्थादेखि नै हसुली गाउँस्थित मालिककोमा हरोहियाको रूपमा काम गरिरहेको टुवरालाई उसले गरेको मेहनत र संघर्ष देखेर खुसी भई अलिकति जग्गा दिने साथै बिहे गराइ दिएर घरगृहस्थी बसाइ दिने कुरा गर्छन् टुवराका मालिक ।  सोही अवसरमा मालिक, टुवरा, माइला र पतियाकाका मचानमा बसेर मोद (रक्सी) पिउँदै रमाइलो नाचगान गर्छन् । नाचगानपश्चात राती घर फर्कने क्रममा खेतमै टुवराको मालिकको रहस्यमय मृत्यु हुन्छ ।  घटना अझ बढी शङ्कास्पद लाग्छ, जब सोही रात मालिकका छोरा सहरबाट हसुली गाउँ सुटुक्क आएका हुन्छन् । आफूहरू निर्दोष हुँदाहुँदै पनि मालिक मारेको अभियोगमा पतिया काका, माइला र टुवरालाई प्रहरीले जेलमा कोचेर यातना दिन्छन् ।  उपन्यासको उत्तराद्र्धतिर चुरिया गाउँमा घरमुखिया आफ्नी श्रीमतीसहित कोठामा झुण्डिएको अवस्थामा भेटिनु पनि मुखियाको षड्यन्त्र हुन सक्छ । यस उपन्यासमा यसखाले रहस्यहरु प्रशस्तै छन्, जसले पाठकलाई जिज्ञासको भुमरीमा घेरेर राख्छ ।  यति मात्रै होइन, नेपालका वनजङ्गलमा विश्वकै अति दुर्लभ पशुपंक्षी, वन्यजन्तुहरु पाइन्छन् । खागको लागि गैंडा, छालाका लागि बाघभालु, दाह्रा (दाँत), हाडका लागि हात्ती र मासुका लागि मृग, हरिणजस्ता जनावरहरुको चोरी सिकारी हुने गर्छ ।  अपराधी, तस्करहरु अन्य परिवेशका भएपनि निकुञ्ज र खोलाछेउ बस्ने थारू, बोटे, कुमाल, मुसहरजस्ता सिमान्तकृतहरु बिनाकसुर प्रहरी प्रशासनको निशानामा पर्छन् । यतिमात्र होइन, शारीरिक र मानसिक यातना पाउँछन् र जेलनेल भोग्न बाध्य हुन्छन् ।  टुवरा पनि यस्तै षड्यन्त्रको शिकार बन्छन्, क्रुर दुःख पाउँछन् । टुवराले यतिसम्म यातना पाउँछन् कि शारीरिक रूपमा अशक्त हुन पुग्छन् । साथै, मानसिक सन्तुलनसमेत गुमाउने मोडमा धकेलिन्छन् । पटक पटकको मृत्युतुल्य जिन्दगीबाट छुटकारा पाउन आफूलाई एकैपटक मारिदिन आग्रह गर्छन् । भाषाले निम्त्याएको समस्या जातीय एवं भौगोलिक परिवेशका आधारमा कला, धर्म, संस्कृति साथसाथै भाषामा पनि विविधता पाइन्छ । कतिपय शब्दहरूको भिन्न भिन्न भाषाहरूमा फरक फरक अर्थ लाग्ने हुन सक्छन् । यसको उदाहरण समेटिएको छ, टुवरा, माइला र केल्हिया पात्रमा ।  गोठालोमा टुवरा र केल्हिया साँझपख घुँगी खोजेर माछा मारिवरी बौराहा खोलाछेउ प्रेमालापमा मग्न भई बसेका हुन्छन् । त्यसैबेला केल्हिया र टुवरालाई गैंडाले लखेट्छ । भाग्ने क्रममा उनीहरुको सुरक्षाकर्मीसँग जम्काभेट हुन्छ ।  सुरक्षाकर्मीका नजरमा टुवराले सुगा धपाउन लिएको गुदेली र जाल बुन्ने सुइरो, गैँडा मार्ने हतियार बनिदिन्छ ।  कता गएर आएका हौ भन्ने सुरक्षाकर्मीको प्रश्नमा टुवराले, ‘उँ हामीले गैंडा मार्न आएथियो’ भन्छ । जबकि गैंडाले उनीहरुलाई मार्न लखेटिरहेको थियो ।  यसरी टुवराको थारू लवजको जवाफलाई अनर्थ लगाइन्छ । माइला र टुवरा निर्घात कुटिन्छन्, केल्हिया बलात्कृत हुन्छे । यस घटनापछि केल्हियालाई उसका बाप महतारी (आमा बाबा) ले स्वीकार्दैनन् । ऊ टुवरासँगै गाउँ छोड्छे, अनि पुग्छन् चुरिया गाउँ ।  कथाको मध्यान्तरपछि उपन्यासको मोड रहस्यमय ढंगले बदलिन्छ । पाठकमा कौतुहलता बढाउँछ, जब माइलाले आफ्नो हक अधिकार प्राप्तिका लागि, पुरानो राज्य व्यवस्था बदल्नका लागि सशस्त्र युद्धमा होमिएको देखिन्छ ।  टुवराहरु जस्ताले बोल्ने लवज, भाषाकै कारण कतिपय अवस्थामा जन्मदर्ता, नागरिकता र जग्गाधनी पूर्जामा नामथर, वतन फरक पर्ने, लोग्नेभन्दा स्वास्नी जेठी देखिने, बाबुआमाको भन्दा छोराछोरीको उमेर बढी देखिने समस्या आएको भेटिन्छ ।  मित्रता  मध्य तराईको थारू समुदायमा जन्मेको टुवरा र पहाडबाट झरेको तामाङको छोरा माइला मालिकको घरमा हली बसिरहेका हुन्छन् । यी दुबै सँगसँगै काम गर्ने, रक्सी पिउने, माछा, मुसा पोलेर खाने, सुखदुःखका बात गर्ने, सुन्दर भविष्यका सपनाहरु बुन्ने गर्छन् ।  बौराहा खोलामा बल्छी खेल्दै गर्दा टुवरासँग लफडामा परेका सालकाठे भुसतिघ्रेहरु पनि पछि गएर टुवराका असल मित्रका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन् । गाउँघरतिर बीउबिजन बेच्दै हिँड्ने कोइरीले टुवराको गरिबी हटाउन, आर्थिक स्तर उकास्न दिएको सल्लाह र उसले गरेको सहयोगले असल मित्रताको परिचय दिएका छन् ।  संघर्ष टुवरा मूलतः भूइँमान्छेले, निमुखा किसानले बाँच्नका लागि गरेका संघर्षहरुको कथा हो । पतिया काका, टुवरा, माइला र केल्हियाले गाँसबासकै लागि हसुली गाउँमा गरेका संघर्षहरु वर्णनिय छन् । टुवरा र केल्हिया हसुली गाउँबाट बिस्थापित भएपछि चुरिया गाउँ पुगी घरमुखियाको जग्गा अधिया कमाउँछन् ।  आफू बस्ने झुपडी बनाउन, खेत कमाउन, खोलाले पुरेको सिउँडी घारी, उबडखाबड बलौटे जमिन खेतीयोग्य बनाउन दिनरात गरिएका संघर्षहरु साँच्चिकै प्रेरणादायी छन् ।  वास्तवमा टुवराको दैन्दिनी नै संघर्षपूर्ण छ, जसबाट पाठकहरुलाई फरक धारको आभाषसहित मेहनतका लागि उत्प्रेरणा मिल्छ । पहुँच टुवराको छोरा भगरमवा पढाइमा अब्बल देखिन्छन् । पटक पटक प्रशासनिक कार्यालयहरुमा अन्तरवार्ता दिएपनि जागिरको लागि नाम निकाल्न सक्दैनन् । र, सेनामा भर्ती हुन जान्छन् । त्यहाँ लिखित र शारीरिक जाँचमा अब्बल भएपनि आफ्नो मान्छे उच्च ओहदामा नहुँदा मौखिकमा अयोग्य ठहरिन्छन् ।  यतिमात्रै होइन, हरेक ठाउँमा अपहेलित हुन पुग्छन् । यसखाले कष्टलाई पनि टुवरा उपन्यासमा गहन ढंगले उठान गरिएको छ । छिमेकी चुरिया गाउँमा टुवराको छिमेकी बन्न आएका बाजे र बजैले टुवराको जग्गा हत्याउन कहिले खेतको साँध मिचेर, कहिले खेतीमा गाईवस्तु छाडिदिएर, कहिले पाकेको अन्न आफूले लगी थन्क्याएर, कहिले भूत बनी तर्साएर, कहिले सरकारी कर्मचारी ल्याई धम्काएर दिनुसम्म दुःख दिन्छन् ।  बर्खामासको निरन्तरको झरीले एकरात राकश खोलामा बाढी आउँछ । घर र घर भित्रका सबै सरसामानसमेत बगाएर लैजान्छ । त्यहीबेला टुवराले पिठ्युमा बोकेरै बाजे र बजैलाई खोलापारी सुरक्षित स्थानमा लैजान सफल हुन्छ ।  यस घटनाले बाजे र बजैको मनमा रहेका दुर्भावना पखालेर लैजान्छ । जमिनको सीमा विवाद हट्छ । त्यसयता दुःखसुख, अ‍ैचोपैचो, अर्मपर्ममा दुबै परिवार एकापसमा सामेल हुन्छन् ।  राजनीतिक द्वन्द्व मुखियाले टुवराको जमिन कब्जा गरेपछि यो खबर हावासरि फैलिन्छ र तत्कालीन भूमिगत समूहसम्म पुग्छ । त्यतिबेला भूमिगत समूह आफूले वर्ग संघर्षका लागि, सामन्ती राज्य व्यवस्था परिवर्तनका लागि हतियार उठाएका हुन्छन् ।  शोषकले उत्पीडित वर्गका लागि गरिरहेको ज्यादतीका लागि जनकारवाही सञ्चालन गरिरहेका हुन्छन् । केही भूमिगत कार्यकर्ताहरु एकरात टुवराको कटेरोमा पुग्छन् । टुवरा, केल्हिया र भगरमवासँग भूमिगत कार्यकर्ताको रूपमा आएका गोला तामाङ बनेर माइला, सालकाँठे भुसतिघ्रेहरु भेट हुन्छन् ।  उनीहरु आफ्ना विगत आगतका बारेमा खुलेरै कुरा गर्छन् । साथै, मुखियाले कब्जा गरेको टुवराको जमिनमा रातो झण्डा गाडिदिन्छन् । मुखियाका मान्छेहरुले भोलिपल्ट झण्डा उखेल्छन् । पुनः टुवराले ती झण्डाहरु आफ्नो बारीका सिमानामा लहरै गाड्छ ।  यसै क्रममा टुवराले दुबै समूहको केरकार, घोचपेच व्यापक सहन्छ । गरिबीबाट उम्किन निरन्तर खेती किसानी गरिरहन्छ । तर, अन्नबाली उत्पादनबाट गतिलो भाउ पाउँदैन ।  उता सिमापारीबाट अन्नबाली, तरकारी, फलफुल आदि खाद्यान्नहरु अबैध एवं निर्बाध रूपमा भित्रिएको हुन्छ । टुवराजस्ता किसानले पुरपुरोमा हात लगाउनु सिवाय केही उपाय हुँदैन । तैपनि निमुखा किसानले खेतका डल्ला–डल्लामा पसिना बगाउन छाड्दैनन् । यी र यस्तै अनेकन संघर्षहरु टुवराको दैन्दिनीमा छ, जो एक भूँइमान्छे, निमुखा, सर्वहाराले भोगिरहेका छन् । भाषा, शैली  टुवरा उपन्यासको शीर्षक जसरी अर्ग्यानिक देखिन्छ, त्यस्तै ठ्याक्कै यस उपन्यासका संवादमा लवज, भाषा, शैलीको प्रयोग अर्ग्यानिक देखिन्छ । पात्रहरूको नामकरण, कथाको परिवेश, चित्रणले उपन्यास पढ्दै गर्दा आँखामा दृश्यहरू चलायमान भइरहन्छन् । यस मानेमा पनि लेखक सफल देखिन्छन् । साहित्य बजारमा यस किताबले दर्बिलो पाइला टेकिरहेको छ । टुवरा उपन्यासमा आख्यानकार मनोजले आफ्नै थारू समुदायको कथा लेखेको हुँदा खस नेपालीभाषी एवं अन्य समुदायका पाठकहरुले यो किताब बुझ्न कठिन जस्तो भए पनि भावार्थ दिएर सहज बनाउन प्रयास गरिएको छ ।  उपन्यासमा प्रयोग गरिएकाः हाली, डगर, सस्सुकही, ह्वाला, गृहतघर, यङना, खोक, कर्ने, बेजुवान, हँसी, मुफ्त, दिक्कत, मरम्मत, मन्से, जनियावा, सङ्हतिया, जस्ता शब्द मात्र होइन, थारू भाषामा गरिएका संवादलाई पनि कोष्ठकमा खस नेपाली भाषामा अनुवाद गरिएको छ ।  जस्तैः तोर हसमुख मोहडा, हरिनक नहिया याँखी, सिमरक भुवा नहिया होठ, याबे कथि कहोँ ! जिउडाल हरिनक नहिया चाल, बयारक झोका नहिया बाल, जम्मेक जम्मे मन परसउ । (तिम्रो हँसिलो मुहार, हरिणको झैँ आँखा, सिमलको भुवा झैँ नरम ओठ, अब के भनुँ ! जिउडाल, हँसिनीको झैँ चाल, हावाको झोक्काझैँ बाल सबका सब मनपर्छ ।) अन्त्यमा, कुनैपनि स्रस्टा, लेखकबाट आफ्नो समुदायको कथा लेखिनु ठुलो योगदान हो । र, यसमा सम्बन्धित पक्षबाट बहस हुन जरुरी देखिन्छ । पछिल्लो समय आफ्नै समुदायको कला, संस्कृति, भाषा, भेषभुषा, परम्परा र इतिहासबारे लेखिएका कृतिहरू प्रकाशित हुने क्रम बढ्दो पनि छ ।  विदेशी साहित्य र इतिहास पढेर हुर्किएका, हुर्किँदै गरेका आम पाठकका लागि ‘टुवरा’का उपन्यासका पात्रहरूले पस्किएका एक चिम्टी नुमैचा र आलुको कुचाझैँ अलग र अर्ग्यानिक स्वाद बन्न सक्छ ।  मनोज थारू अज्ञातले टुवरामार्फत् सामान्य दिनचर्यामा रमाउन खोज्ने, झिनामसिना सपना बोकेका भूँइमान्छे एक निमुखा किसानको कथा लेखेर आफूलाई फेरि पनि एकपटक उत्कृष्ट आख्यानकारको रूपमा प्रमाणित गर्न सफल भएका छन् ।  कलाकुञ्ज, चितवन

मेर मेरके फुला फुलल् डेख्ठुँ 

मेर मेरके फुला फुलल् डेख्ठुँ 

३२४ दिन अगाडि

|

०१ वैशाख २०८०

दिपक चौधरी "असीम" प्राकृतिक बग्यामे मेर मेरके फुला फुलल् डेख्ठुँ  ओहे फुलामे जोग्नि, मढ्वा,भौंरा भुलल् डेख्ठुँ।  अपन बोलि भासा संस्कृति पहिरान छोर्के यहाँ,  लावा युबा हुक्रन बिडेसि संस्कारमे डुलल् डेख्ठुँ।  कट्रा सुहावान हमार अप्ने नाचकोर गिटबाँस बा, फेर काजे इ छोर्के फिल्मि डुन्यँम् झुलल् डेख्ठुँ।  डफ्ला मन्ड्रा, झाल मजिरा कस्टार हमार संगिट,  इ सब छोर्के बजारमे डिस्को डिजे खुलल् डेख्ठुँ।  कसिके लावा पुस्टाहे हमार अपन संस्कृति डेना हो,  एहे सोंचमे हमार पहिचान हेरैना डर नुकल् डेख्ठुँ।                                 कैलारी २ बसौटी, कैलाली