मधेसी क्लस्टरमा किन रहन चाहँदैनन् थारु र मुस्लिम ?

मधेसी क्लस्टरमा किन रहन चाहँदैनन् थारु र मुस्लिम ?

५७६ दिन अगाडि

|

२९ मंसिर २०७९

यःमरि खानेकुरा मात्रै होइन, जीवन्त संस्कृति पनि

यःमरि खानेकुरा मात्रै होइन, जीवन्त संस्कृति पनि

५८३ दिन अगाडि

|

२२ मंसिर २०७९

शिखर मोहन  नेवार समुदायको परम्परागत संस्कृतिभित्रको विशेष चाड हो यःमरि पुन्हि । विशेष गरी नेवार अन्तर्गतको खेतीकिसानी गर्ने ज्यापु समुदायले नयाँ अन्न उपभोग गर्न साइतका रूपमा यो पर्वलाई लिने गर्छन् । तसर्थ नयाँ अन्न न्वागीका लागि सुरु गर्ने नेवार जातिहरूको पूर्णिमा पनि हो यो ।  हेमन्त ऋतुको समयमा यःमरि पुन्हि पर्व पर्छ । नेपाल संवत्का हिसाबले भन्दा नयाँ वर्षको दोस्रो महिना थिंलाको पहिलो पूर्णिमाका दिन अर्थात् धान्य पूर्णिमाका दिन यो पर्व मनाइन्छ ।   संस्कृतिकर्मी ओमप्रसाद धौभडेल यो पर्वमा यःमरिलाई कुवेर, अन्नपूर्णदेवी र गणेशको प्रतीकका रूपमा लिई पूजा गर्ने चलन नेवारी संस्कृतिमा रहेको बताउँछन् । यस दिन धान, अन्नका भकारीमा यःमरिलाई चढाउने चलन छ । यसरी चढाएको यमरी प्रसादका रूपमा खाँदा घरमा अन्नको अभाव नहुने जनविश्वास नेवारी समुदायमा रहेको धौभडेलको भनाइ छ ।  धौभडेलका अनुसार यस दिन यमरी बनाउँदा कुवेर, गणेश, लक्ष्मी, ज्यापु, ज्यापुनी, महादेव, पार्वतीहरूको आकृतिमा यःमरी बनाएर अन्नका भकारी र ढुकुटी र भण्डार कोठामा चढाएर मात्र आफूले खाने चलन छ । नाङ्लो, सुकुन्दा, कुचो समातेको मान्छे, पानस, कछुवा आदिको मूर्तिसहित चेप्टो सानो सानो पात आकारको यःमरि बनाई पूजा गरी चढाउने गरिन्छ । यसै गरी यःमरि पुन्हिको दिनदेखि छोटो दिनको अन्त्य भई लामो दिन सुरु हुने तिथिका रूपमा यो समुदायले लिने गरेको देखिन्छ । नेवारी संस्कृतिमा यो पर्वको विशेष आस्था छ । यस दिन विभिन्न देवीदेवताको पूजाआराधना गरिन्छ । यो पूजाआराधना गर्नाले धनसम्पत्ति र बुद्धिले भरिपूर्ण हुने जनविश्वास यो समुदायमा छ ।  यःमरिको महत्त्व नेपाल भाषामा ‘यः’को अर्थ मनपर्ने र ‘मरि’को अर्थ मिठाई भन्ने हुन्छ । स्वादका हिसाबले पनि यःमरि मिठाई जस्तै हुन्छ । यसमा चामलको पिठो, चाकु, तिल, घिउको प्रयोग हुने हुँदा यसमा विशेष प्रकारको स्वाद हुन्छ । यसलाई नेवारी समुदायले पञ्चतत्त्वको प्रतीकका रूपमा पनि लिने गरेको पाइन्छ ।  यःमरिमा धरतीको रूपमा चामलको पिठो, अग्निको रूपमा चाकु, जलको रूपमा पानी, आकाशको रूपमा खाली ठाउँ र वायुको रूपमा तिललाई लिइन्छ । यो बनाउने क्रममा तिल, चाकु र खुवा यःमरिभित्र राखिन्छ भने चामलको पिठो मुछेर त्यसको बाहिरी सतह बनाइएको हुन्छ ।  यःमरि नेवार समुदायमा जन्मसंस्कृतिसँग पनि जोडिएको देखिन्छ । खास गरी ती समुदायका बालबालिकाको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्दा सगुनका रूपमा यो परिकार खुवाउने चलन छ । जस्तै १२ वर्षभन्दा कम उमेरका बच्चाहरूको जन्मदिन मनाउँदा यःमरिको माला लगाएर पूजा गर्छन् ।  त्यसरी जन्मदिन मनाउँदा बच्चा जति उमेरको हो, त्यतिवटा यःमरिको माला लगाइदिए पूजा गर्ने चलन अझै छँदैछ । तर खास गरी जोडी वर्षमा जन्मदिन मनाउँदा यःमरि अनिवार्य गरिँदो रहेछ ।  यसै गरी नेवाः समुदायका गर्भवती छोरीलाई माइतीबाट दही, चिउरा खुवाउन जाने चलन छ । त्यसरी दही, चिउरा खुवाउन जाँदा १०८ वटा यःमरि सगुनका रूपमा लैजाने चलन पनि यो समुदायमा रहेको छ ।  नयाँ मन्दिर बनाउँदा होस् या घर बनाउँदा यःमरि अनिवार्य जस्तै हुन्छ । यसको अतिरिक्त मन्दिरमा नयाँ ध्वजापताका चढाउँदा धुरीबाट पूजा गरेर यःमरि खसाल्ने चलन अझै छ । नेपाल भेगन सोसाइटीका अध्यक्ष विकास श्रेष्ठका अनुसार हिजोआज यःमरि पर्व खुसियाली मनाउन र मीठो खाने उद्देश्य राखेर मनाइने गरेकोे बताउँछन् । तर यो नराम्रो भने होइन । कतिपयले यःमरि बनाएर बेच्ने गरेका छन् । व्यापार गर्ने जमानामा त्यो पनि फाइदाजनक नै हो । तर यःमरि पुन्हीलाई ज्यापु दिवस मात्र हो भन्ने सोचाइ राख्नु गलत हुन जान्छ । बरु यसलाई कृषकहरूको दिवस हो भन्दा राम्रो होला ।  अध्यक्ष श्रेष्ठका अनुसार यःमरि बनाउने सीपको विकास गरेर कसैले व्यापार गरेर फाइदा उठाउन चाहन्छ भने मौका दिनुपर्दछ । यसमा यःमरिको आकारमा बदलाव ल्याउन दिनु हुँदैन । यसको मौलिकता कायम रहनुपर्दछ । तर यःमरिभित्र राखिने चाकु र तिलमा ग्राहकलाई मनपर्ने विभिन्न कुराहरू राखेर बनाउन सकिन्छ । यसले यःमरिको स्वादमा केही फरक ल्याउनेछ । यःमरि बनाउने तरिका  सर्वप्रथम नयाँ धानको चामलबाट पिठो बनाइन्छ । त्यो पिठो तातोपानीमा मोलेर गिलो डल्लो बनाइन्छ । त्यसपछि त्यसलाई नरम कपडाले छोपेर केही समय राखिन्छ । अनि यःमरिभित्र हाल्ने पदार्थ तयार गरिन्छ । त्यसका लागि चाकु वा सक्खरलाई मसिनो गरी टुक्रा बनाइन्छ । टुक्रा बनाइएको चाकुलाई केही मात्रामा तिल हालेर एकछिन दूधमा पकाइन्छ ।  चाकु पकाउँदा स्वादका लागि अलिकति घिउ पनि हालिन्छ । केहीबेर पकाएपछि चाकु बाक्लो तर नरम हुन्छ । धानको गिलो पिठोको डल्लोलाई बूढी औँलाको सहायताले बीचमा प्वाल पार्दै लाम्चो र डोलो आकारमा बनाइन्छ । यसरी लाम्चो प्रकारको आकार बनाउँदा हातमा घिउ लगाएर बनाइन्छ । त्यसपछि दूधमा पकाइएको चाकु र तिलको बाक्लो खाद्यपदार्थ राखेर यःमरिको प्वाल बन्द गरिन्छ ।  यःमरि बनाउँदा भित्र चाकु र खुवा राखेर दुई प्रकारको बनाएको पाइन्छ । खुवाको यःमरि बनाउँदा चामलको पिठोको डल्लोभित्र दूधबाट बनाइएको खुवा अर्थात् कुराउनी मात्र हालिन्छ । यति गरेपछि काँचो यःमरि तयार हुन्छ ।  काँचो यःमरिलाई उमालेको पानीको बाफमा राखेर पकाइन्छ । करिब १० मिनेट बाफमा पकाएपछि यो खानका लागि तयार हुन्छ । चामलको पिठोबाट बनाई बाफले मात्रै पकाइने भएकाले यःमरि स्वादिलो र स्वास्थ्यवद्र्धक पनि हुन्छ ।  देउसीभैलो जस्तै गीत गाउँदै मागेर खाइन्छ यःमरि पुन्ही अर्थात् धान्य पूर्णिमाको साँझ नेवारी समुदायका टोल टोलमा देउसी, भैलो खेले जसरी केटाकेटी, युवायुवतीहरू जम्मा भएर यःमरि माग्ने चलन छ । यःमरि माग्ने प्रचलन यो दिनको एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पक्ष हो । यःमरि माग्ने गीत निकै चर्चित छ ः  त्यः सिं त्यः बकसिं त्यः थाबले यागु यःमरी छग ति यः  व्यूम्ह ल्यासे मव्यूम्ह सितिकुती न्यग व्यूसा काय् वुई छग व्यूसा म्याय् वुई तालापाता कुलिचां जुसें त्यः यःमरी माकु, उकि दुने चाकु व्यूम्ह ल्यासेचा, मव्यूम्ह बुरीचा कुरी कुरी ।  दुई माना देऊ, चार माना देऊ, यस वर्षको यःमरि एउटा देऊ, दिएमा तरुनी नदिएमा सितीकुती, दुईवटा दिए छोरा, एउटा दिए छोरी जन्मिन्छ, जसरी दिएनि चुली पारेर देऊ, यःमरि मीठो त्यसभित्र चाकु दिए तरुनी, नदिए बूढी, कुरी कुरी । यःमरि सम्बन्धि मिथक यःमरि पुन्हीसँग सम्बन्धित नेवारी समुदायमा एउटा ऐतिहासिक मिथक छ । जसअनुसार पाञ्चाल देशमा सुचन्द्र नाम गरेका महाजन सपरिवार व्यापार कर्म गरी बस्दथे । उनीहरु निकै धनी, दानी र उपकारी थिए । एक पटक धनसम्पत्तिका देवता मानिने कुवेरलाई ती दम्पत्तीको परोपकार र दान, धर्मप्रतिको विश्वास जाँच्न मन लागेछ ।  कुवेरले आफ्नो रूप परिवर्तन गरेर दुःखी र दरिद्रको भेषमा सुचन्द्रको घरमा परीक्षा लिन गएछन् । उनले त्यस घरमा गएर भिक्षा माग्न थालेछन् । आँगनमा दीनहीन अवस्थाको एउटा मानिस आएर भिक्षा मागेको देखेपछि सुचन्द्रकी पत्नीमा दया जागेछ ।  उनले मीठा मीठा खानेकुरा दिएर त्यस भिखारीको निकै स्वागत सत्कार गरिन् । यो व्यवहारबाट प्रसन्न भएर कुवेरले आफ्नो सक्कली रूपको दर्शन दिएछन् । सुचन्द्रकी पत्नीलाई ज्ञान प्रदान गरेर अन्तध्र्यान भएछन् ।  धनका देवता कुवेरले प्रदान गरेको सद्बुद्धि र अर्तीअनुसार सुचन्द्रकी पत्नीले तिलको धुलो र चाकुको झोल मिश्रित पदार्थ राखी चामलको पिठोको यःमरि बनाउन सिकिन् । उनले यःमरिकै कुवेर बनाई अन्न राख्ने भकारीभित्र राखिछन् ।  अनि कुवेरले प्रदान गरेको बिमिरोलाई पनि त्यहीँ विधिपूर्वक स्थापना गरी चार दिनसम्म छोपेर राखी पूजा गरिन् । त्यसपछि उनले अन्न, धन र यःमरि दान गरिन् । यसरी कुवेरको आराधना र पूजा गरेकाले त्यसको प्रभावले सुचन्द्रको घरमा धनसम्पत्तिको वृद्धि हुन गएको किंवदन्ती छ । त्यसै बेलादेखि धान्यपूर्णिमाका दिन यःमरि बनाएर कुवेर र लक्ष्मीको पूजा गरी पर्व मनाउने चलन चलेको विश्वास नेवारी समुदायमा छ । यःमरि पुन्हीका दिन विभिन्न मठमन्दिरहरूमा मेला लाग्ने गर्छ । यस दिन बनेपाको धनेश्वर मन्दिरमा ठूलो मेला लाग्ने गर्छ । त्यस्तै बौद्धमार्गीहरू पनि स्वयम्भू, बौद्धलगायतका विभिन्न चैत्य र विहारमा गएर बुद्धको प्रार्थना गर्ने चलन छ । यो दिन काठमाडौंको वसन्तपुर, असन, इन्द्रचोक छेउछाउ ठूलो आकारको यःमरि बनाएर प्रसादका रूपमा सबैलाई बाँड्ने चलन पनि छ ।   यमरि पुन्ही नेवार संस्कृतिको विशेष पर्व हो । यो पर्व न्वागी खानेदेखि जीवनमा गरिने शुभ कार्यको सगुनका रूपमा पनि प्रयोग भएको पाइन्छ ।             

थारू समुदायलाई ६.६ प्रतिशत आरक्षण छुट्याउन दिएको अन्तरिम आदेश रद्द

थारू समुदायलाई ६.६ प्रतिशत आरक्षण छुट्याउन दिएको अन्तरिम आदेश रद्द

५९२ दिन अगाडि

|

१३ मंसिर २०७९

थारु समुदायका लागि निजामती तथा सरकारी सेवाका प्रत्येक विज्ञापनमा ६.६ प्रतिशत आरक्षण छुट्याउन कात्तिक २० गते दिएको अन्तरिम आदेश सर्वोच्च अदालतले रद्द गरेको छ । मंसिर ११ गते सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशहरू प्रकाशमानसिंह राउत र कुमार चुडालको संयुक्त इजलासले उक्त अन्तरिम आदेश रद्द गरेको हो । अन्तरिम आदेशको लिखित प्रति भने मंगलबार सार्वजनिक गरिएको हो । आदेशमा भनिएको छ, ‘…अन्तरिम आदेश कायम राख्दा मुलुकको सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा गम्भीर असर पर्नसक्ने संवेदनशील अवस्था र परिस्थितिलाई विचार गर्दा यस अदालतबाट मिति २०७९/७/२०मा जारी भएको अन्तरिम आदेश कायम रहनू वाञ्नीय नहुँदा उक्त मिति २०७९/७/२० को अन्तरिम आदेश रद्द गरिएको छ। कानून बमोजिम गर्नू।’ सर्वोच्चले थारु कल्याणकारिणी सभाको केन्द्रीय महामन्त्री प्रेमीलाल चौधरी विरुद्धको निवेदनमा अन्तरिम आदेश जारी गरेको थियो । उक्त अन्तरिम आदेश रद्द गरिपाउँ भनेर प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयको तर्फबाट सचिव मधुकुमार मरासिनीले निवेदन दायर गरेका थिए । सरकारले भने थारु समुदायका व्यक्तिले मधेसी तथा आदिवासी/जनजाति दुवै क्लस्टरबाट सहभागिता जनाउन पाउने भएकाले प्रतिनिधित्व सुनिश्चितामा द्विविधा नभएको तर्क गर्दै अन्तरिम आदेश खारेजीको माग गरेको थियो । यता, थारु कल्याणकारिणी सभाले थारु समुदायका लागि ६.६ प्रतिशत आरक्षका लागि भन्‍दै ४० वटा मुद्दा सर्वोच्चमा कायम रहेको र आजै थप २ वटा मुद्दा दर्ता गर्ने प्रक्रियामा रहेको थाकसका महामन्त्री प्रेमीलाल चौधरीले बताए । उनले भने, ‘संविधानले नै आरक्षको प्रत्यभूत गरेकोले सरकारले यसलाई रोकेर थारु समुदायप्रति अन्याय गरिरहेको छ। हामी यसबारेमा थप मुद्दा दर्ताको तयारी गरेका छौं।’ अनलाइनखबरबाट यस्तो छ सर्वोच्चको आदेश : 

बणकी एकादशीमा नवलपुरमा ३ ठूला मेला

बणकी एकादशीमा नवलपुरमा ३ ठूला मेला

६१७ दिन अगाडि

|

१८ कात्तिक २०७९

                                                                                हरिबोधनी एकादशीको गुनरही मेलाः सबै तस्विरः मनिराज महतो हरिबोधनी एकादशीको अवसरमा आजको दिनमा नवलपुरमा तीन ठाउँमा ठुल्ठूला मेला हुने गर्द्छ ।  एकादशी मेला थारुहरुको ठूलो पर्व हो। यस दिन ब्रतालुहरु गुनरही, बुढिया वा प्रसौनीमा लाग्ने एकादशी मेला घुम्ने गर्दछन्।  यसै दिन आगामी बर्षमा कतिको बर्षा हुन्छ भन्ने अनुमान गर्ने गरेको थारु किंवदन्तीहरुमा पाइन्छ।  यस दिन ब्रतालुहरु गुनरही स्नान गरिसकेपछि शिरथान (देवचुली) को टुप्पोमा हेर्ने चलन छ। यदि शिरथानको टुप्पोमा आजको दिन बादल देखिएमा असार साउनमा बर्षा हुने र किसानहरु लाई फाइदा पुग्ने तर सफा आकाश देखिएमा खडेरी पर्ने जनविश्वास रहेको पाइन्छ। एकादशी ब्रत र मेला शिरथान कुमारवर्ती देवीको एउटा बिशेष धाम हो। यस दिनमा मेणरी नाच सहितको जात्रा प्रत्येक गाउँबाट निकालिने चलन परापूर्वकालदेखि चलिआएको मानिन्छ। मेणरी नाच देव देवीको नाच हो। यो नाच महाभारत कथासंग सम्बन्धित छ। स्थानीयबासीका अनुसार मेणरी नाचमा प्रयोग गरिने मादलहरुको समेत नाम देव देवीको नामले राखिएको पाइन्छ। प्रत्येक मादलको ताल एकसाथ मिल्नै पर्ने र निरन्तर ताल मिलिरहनुपर्ने यस नाचको बिशेषता रहेको छ।  यदि कथम्कदाचित कुनै मादलको ताल बिग्रियो भने मादल फुट्ने पनि गर्दो रहेछ। अति नै देवदेवीको शक्ति अड्कल गर्न सकिने नाच हो मेणरी नाच।  

छठ पर्वको दोस्रो दिन आज ‘खरना’

छठ पर्वको दोस्रो दिन आज ‘खरना’

६२३ दिन अगाडि

|

१२ कात्तिक २०७९

छठ पर्वको आज  दोस्रो दिन, खरना गरी मनाइँदै छ । यस दिन  व्रतालुहरूले नुहाएर चोखो भई साँझपख खीर बनाएर चन्द्रमालाई चढाउने धार्मिक चलन छ ।  शुक्रबार ‘अरबा–अरबाइन’ र ‘नहाय–खाय’ दुवै विधिलाई पूरा गरेका व्रतालुले  कार्तिक शुक्ल पञ्चमीका दिन शनिबार दिउँसो निराहार व्रत बसी राति सख्खरमा पकाइएको अरवा चामलको खीर कूलदेवता र छठीदेवीलाई चढाएर प्रसाद स्वरुप ग्रहण गर्नेछन् ।  यसवर्ष तिथिको घटबढले शुक्रबार तृतीया र चौथी दुवै परेको थियो। पर्वको प्रारम्भमा व्रतालुले शुक्रबार ‘नहाय–खाय’ विधि पूरा गरे । ‘नहाय–खाय’ विधि कात्तिक शुक्ल चौथी तिथिमा गरिन्छ । कात्तिक शुक्ल तृतीयाकै दिन शुक्रबार नै व्रतालुले ‘अरबा–अरबाइन’ गरे ।  षष्ठी तिथिका दिन आइतबार निराहार व्रत बसेर साँझपख सजिसजाउ गरिएका घाट बनाइएको जलाशयमा पुगेर शरीरको कम्मरसम्मको भागलाई पानीमा डुबाएर ‘अस्ताउँदो सूर्य’लाई अर्घ दिने गरिन्छ । यसलाई ‘सँझियाघाट’ भनिन्छ । यसको भोलिपल्ट सप्‍तमीका दिन सोमबार बिहानै उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएपछि छठ पर्व सम्पन्न हुन्छ । छठको व्रत बस्दा चोखोनिधो, संयम र ब्रह्मचर्य धर्मको पालना गरिएन भने छठ पूजाको फल नपाइने जनविश्वास छ । छठ पर्वको व्रतलाई कठिन व्रतको रुपमा पनि लिइन्छ । छठमा विशेष गरी प्रकृतिको छैटौँ अंशबाट उत्पन्न भएकी छठी माईको पूजा गरिन्छ । देवी भागवतमा छठी देवीले पुत्र नभएकालाई पुत्र, पत्नी नभएकालाई पत्नी, धन नभएकालाई धन प्रदान गरेको  किम्वदन्ती  छ ।   

छठपर्व विधिवतरुपमा सुरु, आज ‘नहाय–खाय’

छठपर्व विधिवतरुपमा सुरु, आज ‘नहाय–खाय’

६२४ दिन अगाडि

|

११ कात्तिक २०७९

महोत्तरीसहितका मिथिला क्षेत्रमा अहिले जताततै छठपर्वको रौनक छ । सूर्य उपासनाको महापर्व छठको तयारीमा मिथिला क्षेत्रका जन–जन परिचालित देखिन्छन् । पर्वको प्रारम्भ बर्तालुले आज ‘नहाय–खाय’ विधिबाट गर्दैछन् । ‘नहाय–खाय’ विधि कात्तिक शुक्ल चौथी तिथिमा गरिन्छ । कात्तिक शुक्ल त्रितीयाकै दिन बर्तालुले उसिना चामल, कोदो, मुसुरो, माछामासुसहित तामसी र राजसी भोजन परित्याग गरी ‘अरबा–अरबाइन’ भनिने विधिबाट पर्व सुरु गर्ने चलन छ । यसपालि तिथिको घटबढले आज तृतीया र चौथी तिथि दुवैको भोग पर्नाले मिथिलाको लोकपर्व छठ आज सुरु भएको हो । निरामिष (सात्विक) भोजन सुरु गरेर व्रत विधि सुरु हुने परम्परा छ । छठले गर्दा मिथिलामा अहिले जताततै सूर्यदेव र षष्ठी (छठी) देवीको महिमा गाइएका गीत गुञ्जदैछन् । यसअघिका दुई वर्ष कोराना (कोभिड–१९) सङ्क्रमण सन्त्रासले धक खोलेर पर्व मनाउन नपाइएको सम्झँदै यसपालि भने महाव्याधि नभएपछि पर्व मनाउन सहज भएको बर्तालु बताउँछन् । छठ प्रारम्भसँगै मिथिलाका धार्मिक महत्वका तलाउ र नदी परिसर बेहुलीझैँ सिङ्गारिएका छन् । पर्वमा महिला–पुरुष जसले व्रत गरे पनि हुने विधान (शास्त्रीय मत) भए पनि धेरैजसो घरको मुख्य महिलाले नै व्रत सङ्कल्प गर्ने गरेको देखिन्छ । पर्व सुरु भएको मानिने आज कार्तिक शुक्ल चौथीका दिन बर्तालुले पवित्र स्नान गरी व्रत सङ्कल्प गरेर चोखोनीतो खानेछन् । यो विधिलाई मिथिलामा ‘नहाय–खाय’ भन्ने गरिएको हो । पर्वले घर–घरमा व्यस्तता बढाएको छ । पूजा सामग्रीको जोरजाम र व्यवस्थापनमा सबै केन्द्रित देखिँदै छन् ।   श्रद्धा, निष्ठा र आत्मिक शुद्धिलाई अत्यन्त महत्व दिइने यस पर्वका पूजा, प्रसाद सामग्री ठकुवा (गहुँको पिठो र सक्खर मिसाएर शुद्ध घिउ (घ्यू) मा बनाइने खास परिकार, भुसुवा (कसार) र अन्य मिष्टान्न परिकार ढिकी, जाँतोमा कुटिएको र पिँधिएको चामल र गहुँको पिठोबाट नै पकाइने परम्परा छ । यी परिकार पकाइन चुलो पनि नयाँ प्रयोग गरिन्छ । पर्वमा सूर्यलाई अघ्र्य दिने र हात उठाउने समयमा ज्यामिर, बिमिरो, बोटसहित उखालिएको अदुवा, बेसार र फुर्को (पातगुवो) सहितको उखु आवश्यक सामग्रीमा पर्ने हुँदा पर्व विशेषमा यी कृषि उपजले राम्रो बजार पाउने गरेका छन् । आज शुक्रबार ‘अरबा–अरबाइन’ र ‘नहाय–खाय’ विधि गर्ने बर्तालुले भोलि कार्तिक शुक्ल पञ्चमीका दिन दिउँसभरि निराहार व्रत बसी राति सख्खरमा पकाइएको अरवा चामलको खिर कूलदेवता र छठीदेवीलाई चढाएर प्रसादस्वरुप खानेछन् । यो विधिलाई मिथिलामा ‘खरना’ भनिन्छ । त्यसपछि षष्ठी तिथिका दिन निराहार व्रत बसेर साँझपख मनोरम घाट बनाइएको जलाशयमा पुगी कम्मरसम्म पानीमा चोबलिएर नुहाएसँगै अस्ताउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिएर प्रसाद राखिएको डाली हातमा उठाएर सूर्यलाई देखाइन्छ । यो विधिलाई ‘सझुका अरख’ वा ‘सँझियाघाट’ भनिन्छ । यसरी ‘सझुका अरख’ मा देखाइएको प्रसाद सामग्रीको डाली सप्तमीका दिन बिहानै उदाउँदो सूर्यलाई अरघ्य दिएर देखाइएपछि छठपर्व सम्पन्न हुने परम्परा छ । मिथिलामा ‘सझुका अरख’ सम्पन्न गरेर घाटमै बस्ने र सप्तमीका दिन बिहान सूर्योदय हुन एक घडी अघिदेखि पानीमा चोबलिएर बर्तालुले गीतको भाखामा सूर्यदेवलाई चाँडै देखिन पुकारा गर्छन् । सबैजसो घाटमा रातभरि जाग्राम बस्न गीत, सङ्गीत, नाटक र मनोरञ्जनका अन्य साधन व्यवस्था गरिन्छन् । मिथिलामा यसपालि पर्सी आइतबार छठ व्रत (सझुका अरख) र सोमबार बिहान पारन (समापन, भोरका अरख) सम्पन्न गरिनेछ । मिथिला र तराई क्षेत्रको मात्र मुख्य पर्व मानिने छठ अब राष्ट्रिय पर्व नै  बनिसकेको छ । पहाड, मधेसको सांस्कृतिक घुलमिलले छठपर्व अब साझा पर्व बन्दै गएको छ । यो पर्व मिथिला संस्कृतिको अभिन्न अङ्गका रूपमा स्थापित भएको छ । त्यसैले यसलाई लोकपर्व भनिएको मैथिल संस्कृतिविद् बताउँछन् । रासस