लखन थापा मगरलाई घोषणा गरिसक्यो २०७२ को संविधानले प्रथम शहिदः विवाद किन ? 

लखन थापा मगरलाई घोषणा गरिसक्यो २०७२ को संविधानले प्रथम शहिदः विवाद किन ? 

५२४ दिन अगाडि

|

१० असोज २०७९

कसैको सम्झनामा पनि कोही नबनोस् कमलरी

कसैको सम्झनामा पनि कोही नबनोस् कमलरी

५२६ दिन अगाडि

|

०८ असोज २०७९

                                                                               हालै काठमाडौंमा मुक्त कमलरीहरुबाट गरिएको पत्रकार सम्मेलन म  तिम्रै यादको कमारो हुँ सायद र  तिमी  मेरो सम्झनाकी कमलरी  -कल्प–ग्रन्थ, (३०६) फेसबुकमा पोस्ट गरिएको यो कविता पढेर बेचैन भएँ । कमलरी शब्दलाई यसरी फेन्टासाइज गरी कवितामा प्रयोग गरेको देखेर मलाई विश्वास भइरहेको थिएन कि यसका लेखक मैले मनमनै उच्च सम्मान गर्ने व्यक्तिमध्येका एक हुन् । कमलरी शब्द थारू भाषाको कम्लहरियाबाट आएको हो । पहाडी समुदायका मानिसहरूले कम्लहरिया भन्न नजानेर हो या उच्चारण गर्न गाह्रो मानेर हो, कम्लहरियालाई कमलरी बनाइदिए । २०७० सालको कमलरी मुक्ति आन्दोलनपश्चात् कमलरी शब्द अझै आम बन्न गएको हो ।  कम्लहरिया भनेको जमिनदारको घरमा काम गर्न राखेको थारू समुदायको अति विपन्न परिवारकी केटी मान्छे हो । खान–लाउन अभाव हुने परिवारले आफ्ना साना छोरीहरूलाई जमिनदारको घरमा काम गर्नका लागि कमलरी बस्न पठाउँथे । कतिपयले त ६–७ वर्षका छोरीहरूलाई पनि काममा लगाउनुपर्ने बाध्यता हुन्थ्यो । जमिनदारले कमलरीलाई उनको घर जाने अनुमति नदिएसम्म घर जान पाउँदिनथिन् । धेरैजसो कमलरीहरू आफ्नो आमाबुबाभन्दा टाढा राखिन्थे । कैंयौं त गाउँबाट सहर पुर्‍याइन्थे ।  मलाई सम्झना छ, हाम्रो गोटियार घरको नातामा मेरी फुपू पर्नेलाई हाम्रै गाउँको एक पढेलेखेका जागिरे व्यक्तिले कमलरी लगाइदिने भनी सहर लगे । ती जागिरे व्यक्तिले गाउँका थुप्रै केटीलाई थुप्रै हाकिमहरूकहाँ कमलरी राखिदिने गरेका थिए । मेरी कमलरी फुपू धेरै वर्षसम्म घर आउन पाइनन् । गाउँ छाडेर जाँदा उनलाई नेपाली बोल्न आउँदैनथ्यो । गाउँ फर्किंदा उनले थारू बिर्सिसकेकी थिइन् । कमलरी बस्नेहरू प्रायः साना बच्चीहरू हुन्थे । ती बच्चीहरूका सबै आधारभूत अधिकार अस्वीकृत थिए । तिनले मालिक–मालिक्नीले अह्राएको सबै काम गर्नुपथ्र्यो । कलिला नानीहरूको ज्यानले धान्नै नसक्ने श्रममा लगाइन्थ्यो । काममा जोताएर पनि पेटभरि खान पाउँदैनथे । राम्रो लगाउन दिइँदैनथ्यो । घरको सबैभन्दा गन्दा भागको भुइँमा सुताइन्थ्यो । अह्राएको काम पूरा नगरे निर्दयी पारामा पिटिन्थ्यो । कमलरीहरूलाई मालिकहरूले आफ्नो सम्पत्ति ठान्दथे ।  एकपटक कमलरी भइसकेपछि अधिकांश कमलरीहरू मालिकको ट्र्यापबाट उम्किन असम्भवजस्तै थियो । बाध्यताले छोरीलाई कमलरी बनाएबापत तिनका आमाबुबाले थोरै अन्न पाउँथे । पछि पैसाको कारोबार बढ्न थालेपछि केही पैसा पाउन थाले । कमलरीहरूले गर्ने श्रमको तुलनामा तिनको आमाबुबालाई दिइने पारिश्रमिक अत्यन्तै न्यून हुने गथ्र्यो । कहिले कपडा किनिदिएको बहानामा त, कहिले औषधीमुलोमा खर्च गरेको बहानामा उल्टै कमलरीलाई ऋणको भारी बोकाइन्थ्यो । ऋण प्रत्येक वर्ष बढ्दै जान्थ्यो । बाचुन्जेल कमलरीले जतिसुकै श्रम गरे पनि उनको ऋण चुक्ता हुँदैनथ्यो । अनि कमलरी हस्तान्तरण गरिन्थ्यो उनकी छोरीलाई, छोरीकी छोरीलाई एवंरीतले पुस्तौँसम्म ।  यसरी कमलरी राख्नु एउटा प्रथाकै रूपमा अगाडि बढ्यो । तर हेक्का रहोस्, छोरीलाई कमलरी बनाउनु छोरीलाई बेच्नु कदापि होइन । पेट पाल्नका लागि विवश आमाबुबाले आफ्ना छोरीलाई जमिनदारको घरायसी काम गर्न लगाएको मात्रै हो । तर, बसिखानेहरूले मरिमरी काम गर्दासमेत खान नपुग्नेहरूका छोरीहरूलाई कमलरी राख्नु र ती कमलरीमाथि जस्तोसुकै अपराध गर्नुलाई आफ्नो अधिकारजस्तो सोच्न थाले । कमलरीलाई केवल घरायसी काममा जोत्ने मात्र नभई तिनीमाथि सबै किसिमका शारीरिक मानसिक बर्बरता बर्साइन्थ्यो । कमलरीमाथि बर्बर व्यवहार गर्नु मालिकहरूका लागि वैधजस्तै थियो । कमलरीमाथि व्यापक यौनशोषण हुन्थ्यो । कमलरीलाई केवल घरायसी काममा जोत्ने मात्र नभई तिनीमाथि सबै किसिमका शारीरिक मानसिक बर्बरता बर्साइन्थ्यो । कमलरीमाथि बर्बर व्यवहार गर्नु मालिकहरूका लागि वैधजस्तै थियो । कमलरीमाथि व्यापक यौनशोषण हुन्थ्यो । कमलरीहरू निरीह थिए । बोल्न सक्दैनथे । सम्भवतः कमलरीहरूलाई थाहा हुँदो हो कि न्यायका लागि जाने कुनै ठाउँ छैन । कमलरीहरूलाई थाहा थियो कि बर्बरता बर्साउनेहरू आफैँ न्यायकर्ताको कुर्सीमा रहन्छन् । या त थाहा थियो कि कमलरीहरूका अपराधीहरू न्याय दिनेहरूका नातेदार हुन् ।  २०७३ सालतिर हो, म बर्दियाको खैरीचन्दनपुर गाउँ गएको । त्यहाँ जानुको विशेष कारण थियो, माओवादी आन्दोलनमा सहिद भएकी जुग्गन चौधरी जुनाबारे अध्ययन गर्न । २०५७ जेठ ७ गते खैरीचन्दनपुरका जमिनदार युवराज उपाध्यायलाई जनकारबाही गर्न जाँदा जमिनदारकै गोली लागेर जुनाले सहादत प्राप्त गरिन् । जमिनदारका बारेमा मैले गाउँका थुप्रै मानिसहरूसँग कुरा गरेँ । तिनको कुरा सुनेर जमिनदारको क्रूरता हरर मुभीका डरलाग्दा पात्रभन्दा बढी डरलाग्दो भएको अनुमान जोकोहीले लगाउन सक्थ्यो ।  कहिले कपडा किनिदिएको बहानामा त, कहिले औषधिमूलोमा खर्च गरेको बहानामा उल्टै कमलरीलाई ऋणको भारी बोकाइन्थ्यो । ऋण प्रत्येक वर्ष बढ्दै जान्थ्यो । बाँचुन्जेल कमलरीले जतिसुकै श्रम गरे पनि उनको ऋण चुक्ता हुँदैनथ्यो । अनि कमलरी हस्तान्तरण गरिन्थ्यो उनकी छोरीलाई, छोरीकी छोरीलाई, एवम् रीतले पुस्तौँसम्म ।  गाउँमा सबैभन्दा ठूलो घर अर्थात् ठूलो महल हुनु जमिनदारका लागि पहिलो सर्तजस्तै हो । हिलोमा कहिल्यै धान नरोपे पनि सयौँ बिघाका मालिक हुन्थे जमिनदार । युवराज उपाध्यायमा पनि त्यही सर्त लागू हुन्थ्यो । युवराजले सयौँ कमैया कमलरी राखेका थिए । खेतमा काम गर्ने छुट्टै, गाईभैंसी चराउने छुट्टै, गोठको गोबर उठाउने छुट्टै, भाँडा माझ्ने छुट्टै गरी सबै कामका लागि छुट्टाछुट्टै कामदार हुन्थे । मैले भेटेकी महिला युवराजको गोठको गोबर फाल्ने कमलरी थिइन् । उनले भनिन्, ‘मलिक्वा महा हराम रहे । टबे टे मुय बेर किरा परके मुवल ।’ (मालिक धेरै बदमास थियो । त्यसैले मर्ने वेला किरा मरेर मर्‍यो ।) युवराजले आफ्नो घरनजिक एउटा गोलघर बनाएको थियो । त्यो गोलघर कमैयाहरूलाई पिट्नका लागि थियो । कमैयाहरूले केही गल्ती नगरे पनि जमिनदारको हात चिलायो भने पनि उसले पिट्ने गथ्र्यो । मनोरञ्जन लिनका लागि पनि उसले जोकोही कमैयालाई जुनसुकै समयमा पिट्न सक्थ्यो ।  मैले भेटेकी महिला युवराजको गोठको गोबर फाल्ने कमलरी थिइन् । उनले भनिन्, ‘मलिक्वा महा हराम रहे । टबे टे मुय बेर किरा परके मुवल ।’ गाउँको कुनै पनि महिलासँग ऊ सुत्न (बलात्कार गर्न) सक्थ्यो । कसैले उसको प्रतिरोध गर्दैनथ्यो । किनभने सबैलाई थाहा थियो कि कसैले उसको प्रतिरोध गरे उसले कुटाइ खानुपथ्र्यो, कि त मर्न पथ्र्यो । बिहेको पहिलो रात आफ्नी श्रीमती जमिनदारकोमा पठाउनुपथ्र्यो । त्यसो नगरे बेहुलामाथि निर्घात कुटपिट हुन्थ्यो र बेहुली बलात्कृत हुनुपथ्र्यो । युवराजको बलात्कारबाट कोही कमलरी गर्भवती भएउसले गर्भवती कमलरीको विवाह आफ्नो कमैयासँग गराइदिन्थ्यो ।  युवराजजस्ता अत्याचारी जमिनदारहरू थारू गाउँगाउँमा थिए । कैलालीको उज्लीसेम्रा गाउँको जमिनदार देशराज, लालपुर गाउँको जमिनदार गुरुंग युवराजभन्दा कुनै मानेमा कम थिएनन् ।  मेरी हजुरआमा भन्नुहुन्छ, उहाँ नौ–१० वर्षको उमेरमा लालपुरको गुरुंग मालिककोमा धान रोप्न जानुहुन्थ्यो । धान रोपेबापत मालिकले केही पैसा दिन्थ्यो । कसैको पनि पारिश्रमिक निर्धारण गरिएको थिएन । उसले केटी मान्छेको छाती कति ठूलो छ भन्ने हेरेर पारिश्रमिक दिने गथ्र्यो । मेरी हजुरआमाले थोरै पैसा पाउनुहुन्थ्यो । उहाँभन्दा अलि बढी उमेरका केटीहरूलाई मालिकले धेरै पैसा दिन्थ्यो ।  कति कमलरीलाई मालिकहरूले बलात्कार गरे, त्यसपश्चात् हत्या । यसको तथ्यांक पाउन असम्भव छ । किनभने हत्यालाई आत्महत्या गरेको भनी देखाउन कमलरीको लासलाई झुन्ड्याइन्छ । त्यसको वास्तविक छानबिनसमेत हुँदैन । यसको सबुत सरकारले दिँदैन । किनभने सरकारी अधिकारीले त आत्महत्या भनी लेखिसक्यो । यसबारे अध्ययन गर्न चाहनेहरूले पूर्वकमलरी र तिनका परिवारलाई भेटे काफी हुन्छ ।  बासगढी नगरपालिका–२ बर्दियाकी ११ वर्षीया अस्मिता चौधरी बर्दियाकै दुर्गा भण्डारीको घरमा २०७५ जेठ २९ गते झुन्डिएको अवस्थामा भेटिइन् । मुक्त कमलरीहरूले बलात्कारपश्चात् हत्या गरी झुन्ड्याएको आरोप लगाए । उक्त केसको चित्तबुझ्दो छानबिन नै भएन । कमलरी कपोलकल्पित होइन, वास्तविक अत्याचार हो । भयावह कमलरी जीवन बाँचेकाहरू हामीसँगै समाजमा बाँचिरहेका छन् । उनीहरू मालिकले गर्ने अत्याचारका जिउँदा गवाही हुन् । कमलरी अमानवीकरण हो । कमलरीलाई कामुकीकरण त्यसले मात्र गर्न सक्छ, जो दासत्वले गर्ने सबै अत्याचार भुल्न सक्छ । कमलरी राख्नु दासत्व हो । दासत्वमा यौन आघात समावेश हुन्छ । र, त्यो संस्थागत हुन्छ । अर्थात् यौन दुराचार, बलात्कारजस्ता जघन्य अपराध कानुनी रूपमै संरक्षित हुन्छन् । खासगरी हाम्रो जस्तो देशमा, जहाँ पावर, पद, पैसा हुनेहरूलाई कानुनले छुँदैन ।  छोरीहरूलाई पनि पढाउनुपर्छ भन्ने चेतनाको विकास हुन थालेपछि कैयौँ परिवारले आफ्ना छोरीहरूलाई पढाइदिन र बदलामा छोरीले घरको काम सघाइदिने भन्ने सर्तमा मालिककहाँ कमलरी राख्न थाले । म नौ–दश वर्षको हुँदो हुँ सायद, यस्तै सर्तमा मेरी आमाले मलाई उनको चिनजानको एक व्यक्तिको घरमा राख्नुभयो । स्कुल टाइमबाहेकको अन्य सबै समय साँझ र बिहान मैले उनको घरको सबै काम गर्नुपथ्र्यो । उनको घर सफा गर्ने, कपडा धुने, भाँडा धुने सबै सबै । मलाई होमवर्क गर्ने समय पनि मिल्दैनथ्यो । स्कुल पुग्न पनि मलाई सधैँजसो ढिलो हुन थालेको थियो । म कमलरी थिइनँ । मलाई त केवल आफ्नो पढाइ अगाडि बढाउन सजिलो होस् भनेर मेरी आमाले चिनजानको परिवारकोमा राख्नुभएको थियो ।  मेरो आफ्नै भोगाइ हुँदाहुँदै पनि मलाई एक कमलरीका भोगाइहरू कल्पना गर्न बहुत डरलाग्दो लाग्छ । दुई–चार अक्षर चिन्ने लोभमा कमलरी बसेकाहरूको जीवन कति भयानक भोगाइहरूले भरिएको हुँदो हो ! मेरो आफ्नै भोगाइ हुँदाहुँदै पनि मलाई एक कमलरीका भोगाइहरू कल्पना गर्न बहुत डरलाग्दो लाग्छ । दुई–चार अक्षर चिन्ने लोभमा कमलरी बसेकाहरूको जीवन कति भयानक भोगाइहरूले भरिएको हुँदो हो ! १९५४ मा नेपालमा मलेरिया उन्मूलन कार्यक्रमको सुरुवात भएपछि सरकारी योजनामै पश्चिम तराईमा सरकारले पुनर्वासको योजना ल्यायो । त्यसपछि पहाडबाट तराईतर्फ बसाइँ सर्ने क्रम तीव्र भयो । सामन्ती प्रवृत्तिका पहाडियाहरूले थारूहरूको जग्गा कब्जा गरे । ती थारूहरूलाई तिनकै खेतमा कमैया बनाएर जोताए । तिनकै छोरीहरूलाई कमलरी बस्न बाध्य बनाए ।  जमिनदारहरूले जे चाह्यो त्यही गर्न पाउँथे । थारूहरूमाथि जस्तोसुकै अत्याचार गर्न पनि उनीहरूलाई छुट थियो । देशमा कुनै कानुन थिएन । जमिनदारको बोली नै सबैभन्दा बलियो कानुन थियो । जमिनदार थारू गाउँका राजा थिए । जमिनदार अर्थात् राजा अर्थात् कानुन, पर्यायवाची थिए । कानुनको कार्यान्वयन गराउने प्रहरी चौकी, अड्डा अदालत, प्रशासन सबै जमिनदारको पहुँचमा थिए ।  २०५२ मा जनयुद्धको सुरुवात भएपछि माओवादीले जमिनदारहरूलाई जनकारबाही गर्न थाले । त्यसपश्चात् जमिनदारहरू थारू गाउँ छोडी सहरतिर भागे । कमैया मुक्तिको आवाज बलियो गरी उठ्न थाल्यो । २०५२ मा जनयुद्धको सुरुवात भएपछि माओवादीले जमिनदारहरूलाई जनकारबाही गर्न थाले । त्यसपश्चात् जमिनदारहरू थारू गाउँ छोडी सहरतिर भागे । कमैया मुक्तिको आवाज बलियो गरी उठ्न थाल्यो । कमैया मुक्तिको संघर्षको लामो समयपश्चात् सरकारले २०५७ साउन २ गते कमैयाहरू मुक्त भएको घोषणा गर्‍यो । तर, तिनको उचित व्यवस्थापनलाई बेवास्ता ग¥यो । सरकारी बेवास्ताका कारण कमैयाका छोरीहरू फेरि पनि कमलरी नै रहे ।  सधैँ थिचोमिचो र बर्बरता भोगेका कमलरीहरू आखिर मालिकको महलबाट निस्किए र सुरु गरे काठमाडौंको सडकमा नारा लगाउन । २०७० असार १३ गते सरकारले कमलरी मुक्तिको घोषणा गर्‍यो । कन्चनपुर, कैलाली, बर्दिया, बाँके र दाङबाट १२ हजार कमलरीको उद्धार गरियो । उद्धार गरिएका कमलरीहरूका शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्यान्नलगायत आवश्यकता पूरा गर्ने जिम्मेवारी सरकारले लिने भन्यो तर लिएन । कैयौँ थारू छोरीहरू फेरि कमलरी बस्न बाध्य पारिए ।  कमलरी कपोलकल्पित होइन, वास्तविक अत्याचार हो । भयावह कमलरी जीवन बाँचेकाहरू हामीसँगै समाजमा बाँचिरहेका छन् । उनीहरू मालिकले गर्ने अत्याचारका जिउँदा गवाही हुन् । कमलरी अमानवीकरण हो । कमलरीलाई कामुकीकरण त्यसले मात्र गर्न सक्छ, जो दासत्वले गर्ने सबै अत्याचार भुल्न सक्छ । कुमार नगरकोटीले यस्तो आपत्तिजनक रूपमा गरिएको कमलरी शब्दको प्रयोगले मलाई चकित मात्र पारेन, अनैकौँ प्रश्नहरू पनि खडा गर्‍यो । यति लापरबाहीपूर्वक कमलरी शब्दको प्रयोग कसैले कसरी गर्न सक्छ ? चाहे ऊ नाम चलेको कवि नै किन नहोस् । कमलरी शब्दको गलत प्रयोग गर्ने छुट कसैलाई छैन । कमलरीलाई भद्दा मजाकको रूपमा चित्रण गर्ने छुट कसैलाई छैन ।  कमलरीहरूको यथार्थ अनुभवहरू साहित्यमा समेटिएकै छैनन् । तर, जहाँ समेटियो, त्यहाँ एक थारू महिलाको कमलरी जीवनको अनुभव र एक पहाडिया पुरुष लेखकका शब्द तनावले भरिपूर्ण छ । पुरुष लेखकको कोरा कल्पनामा कमलरीका कथालाई बेच्ने प्राथमिकता सस्तो रूपमा झल्किन्छ । थारू छोरीमाथिको अत्याचारलाई चुनौती दिन दासत्वलाई प्रयोग नगरी त्यसको संरक्षणका लागि प्रयोग गरिएजस्तो । हो, शारीरिक रूपमा कसैलाई कमलरी बनाउनु अवैधानिक छ । यद्यपि कुनै न कुनै रूपमा, कवितामै सही, भावनामै सही, कल्पनामै सही, पुरुष कवि महिलालाई कमलरी बनाउन लागिपरेको छ । हो, कसैको कल्पनालाई वर्जित गर्न सकिँदैन । कुनै पनि कविले कमलरी शब्दको आनन्द बडो रोमाञ्चक तबरले गर्न सक्ला । तर, यो पनि नभुलौँ कि उहिले जमिनका मालिकबाट मुक्ति पाउन प्रतिरोध गरिएको थियो । अब कलमका मालिकबाट मुक्ति पाउन प्रतिरोध गर्नबाट कसैले रोक्न सक्नेछैन ।  कमलरीहरूको पीडा र अतुलनीय अनुभव जिउँदै छन् । कमलरीको कथा कसरी व्यक्त गर्ने, कमलरी जीवनको चित्रण कसरी गर्ने, लिखित शब्दले कस्तो किसिमको भावनात्मक आक्रमण गर्छ ? विद्वान्हरूले यी प्रश्नहरूको अन्वेषण गर्न समय लिनैपर्छ । कवि र साहित्यकारले साहित्य लेख्ने नाममा विषयलाई रोमान्टिसाइज नगरौँ । कोही छोरी मान्छे कसैको सम्झनामा पनि कमलरी बन्न नपरोस् । झन् नयाँबाट  

मगर महिला संघले मनायो रजत महोत्सव 

मगर महिला संघले मनायो रजत महोत्सव 

५३२ दिन अगाडि

|

०२ असोज २०७९

नेपाल मगर महिला संघ तिलोत्तमा नगर समितिले शनिबार संघको २५औ स्थापना दिवस (रजत महोत्सव) को अवसर पारी एकदिने साइबर अपराध र कानुन विषयक अन्तर्क्रिया एवं प्रशिक्षण गरेको छ ।    योगीकुटीस्थित सगुन रिसोर्टमा भएको कार्यक्रममा  नेपाल मगर संघका केन्द्रीय उपाध्यक्ष गीता सारु मगरले कार्यक्रमको उद्घाटन गरिन् । सो अवसरमा उनले भनिन्, नेपाल मगर संघको दाङमा सम्पन्न १२औ राष्ट्रिय महाधिवेशनले राज्य संचालनका मतियारहरुले मगर समुदायको सभ्यता र पहिचानलाई जानी जानी ओझेलमा पारे । मगर सभ्यता, पहिचान र अधिकार संवैधानिक रुपमै सुनिश्चित गर्नका लागि मगर अगुवाहरुले सडक र सदनबाट आवाज उठाउनुपर्छ ।   उनले आगामी मंसिर ४ मा हुन गइरहेको प्रदेश एवं प्रतिनिधिसभाको निर्वाचनमा निर्वाचन आयोगले समानुपातिकतर्फ बिभिन्न कलस्टर छुट्याए पनि प्रत्यक्षतर्फ त्यस्तो कुनै प्रावधान नरहेको कारण आयोगले महिलाहरुलाई विभेदमा पारेको जिकिर गरिन् ।         त्यस्तै कार्यक्रममा नेपाल मगर महिला संघ लुम्बिनी प्रदेश सदस्य केशरी तरामु मगरले संघले आफ्नो स्थापना दिवस पहिला असोज ३ गते मनाउँदै आएको तर सोही दिन देशका नश्लीय शासकहरुले मगर लगायतका उत्पीडित समुदायको अधिकार र पहिचानका मुद्दालाई बेवास्ता गर्दै एकपक्षीय ढंगबाट संविधान लागू गरेको हुँदा उक्त दिनलाई कालो दिनको रुपमा लिँदै आएको बताइन्।  त्यसैगरी नेपाल मगर संघ जिल्ला कार्यसमिति रुपन्देहीका अध्यक्ष अन बहादुर सोती मगरले महिलाहरुले राज्यले संवैधानिक रुपमा प्रावधान गरेको अधिकार पाएको छन् कि छैनन् भनी महिला मगर संघले राज्यसंग ताकेता गर्नुपर्ने जिकिर गरे ।          कार्यक्रममा ईलाका प्रहरी कार्यालय बुटवलका प्रहरी नायव निरीक्षक बेगम खनालले साइबर अपराध र कानुन विषयमा प्रशिक्षण दिएका थिए । राधिका श्रीस पुनको अध्यक्षतामा भएको  कार्यक्रममा  बहुजातीय साँस्कृतिक समूहबाट स्वागत गीत सहित बिभिन्न स्थानीय कलाकारहरुले नृत्य प्रस्तुत गरेका थिए ।     

सृष्टिसम्बन्धि ज्ञान दिने जितिया  

सृष्टिसम्बन्धि ज्ञान दिने जितिया  

५३२ दिन अगाडि

|

०२ असोज २०७९

                                                                                                                                       तस्विरः प्रियासिंह थारू जितिया पावैन (पर्व) थारू, दनुवार, राजवंशी, कोच लगायत मैथिल महिलाहरु समेत ब्रत बसेर मनाउने गरेका छन् ।   जितियालाई महोत्सव भनेर अहिले वस्तुकरण गर्दा समाजले यसलाई कसरी बुझ्ने र मनाइने गरेको हुन्छ ? यी सवाल एक अवधारणा प्रदान गर्छ कि कुनै पर्व साँस्कृतिक वस्तुकरणमार्फत् मौलिकता र पहिचानको आधार कमजोर बनाएको हुन्छ । यो तर्कलाई नेपालमा छरिएर रहेका समग्र हिमाली समुदाय र नवउदारवादको आडमा थप बलियो भएको पर्यटन उद्योगले सही सावित गरेका छन् ।  सन् १९८० मा प्रकाशित ‘द जोओपोलिटिक्स अफ इन्फोर्मेसन’ मा प्रा.एन्थोनी स्मिथ पर्यटनले सबै संस्कृतिलाई वस्तुकरण गर्दै बजारका निमित्त संस्कृतिको मुल्य तोक्छ र अन्ततः साँस्कृतिक विशेषता र भौगोलिक वैभव विनास गर्छ भन्ने तर्क गर्छन् । उनको तर्क स्पष्ट छ र थारूले हाल गरिरहेको अभ्यास पनि उपरोक्त तर्ककै सेरोफेरोमा देखिन्छ ।  यो लेख मार्फत सामाजिक प्रतिरोधी क्षमता सशक्त बनाउन बुझाईमा देखिने कमजोरी हटाउनुपर्ने र पर्वलाई सामान्य घेरामा कैद नगरी यसका वहुआयाम उपर चर्चा गरिनुपर्ने आवश्यकता बोध गराउन सकिने विश्वास लिइएको छ । जितियाको परिचय जितिया गंगाको मैदानी भागमा महिला दिदीवहिनीहरुले मनाइने साँस्कृतिक पर्व बुझिन्छ । परापूर्वकालदेखि नै यो पर्व आश्विनको कृष्ण पक्षको सप्तमी र अष्ठमी तिथि पारेर मनाइने गरिन्छ । यो पर्वलाई खरजितिया भन्ने चलन छ । खरजितिया र अन्य किसिमले मनाइने जितियाबिच फरक देखिएका छन् । जितिया ब्रत कथाले जितियाको महत्व झल्काउँछ । खरजितिया संयोग मिल्नुपर्ने तिथिमा मात्र परिभाषित गरिन्छ । यो तिथि भनेको सप्तमी तिथि शनिबार र अष्ठमी तिथि आइतवार पर्नुपर्ने अनिवार्यता हुन्छ । यो भनेको जितिया तिथिअनुसार मनाइने पर्व भनेर बुझ्नुपर्छ ।  यसरी तिथि अनुसार शुद्ध लाग्ने गर्छ र विशेषतः विवाहित महिलाले मात्र खरजितियाको ब्रत बस्न पाउने हो । कारण जितिया ब्रत आफ्नो सन्तानको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य, एवम् प्रगतिको लागि बस्ने हो ।  खरजितियाको लागि भाईको भूमिका उतिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । ब्रत बसेकी दिदीवहिनीको पिँठ्युमा सिकीको घोडामा भाई आएर सिकीको धनुष र तीर तीन पटक छुवाउँदै ब्रतको प्रक्रिया पुरा गर्न सघाउँछ । यसरी भाइको साथ पाएर दिदीवहिनी आफ्नो माइती सम्झने गर्छे र कर्मघर तथा माइतीको नाम रोशन गर्न आफ्नो सारा वर्गत खर्च गर्छिन् । विधिसम्मत रुपमा जितिया ब्रत बस्नुपर्ने भएकोले शनिवार लहाई, आइतवार ओटघन तथा उपवास र सोमबार पारन गर्नुपर्ने हुन्छ । लहाईको दिन पोखरी, खोला अथवा इनारमा स्नान गरेर घेराको पातमा माटो, पिना तथा तेल र घेराको फूल सूर्यलाई अर्पण गर्ने चलन छ । त्यसदिन खानपिन गर्न मिल्छ तर ओटघन लिइ सके पश्चात खाना पानी केही नलिएर ब्रत बस्न सक्नुपर्छ । सोही दिन जितिया ब्रत कथा सुनेर दिनभरी शान्तपूर्वक बस्ने हो ।  यो कठिन ब्रत यस कारणले पनि हो कि अर्को दिन सूर्यको पूजा नगरिकन पारन गरिन्न र भिजाएको बौटराको दाना तीन पानीसंग निलेर दही,च्युराको पारन गरिसके पश्चात ब्रत पुरा भएको बताइन्छ । यसरी हेर्दा यो साल पनि खरजितियाको तिथि मिलेको देखिएर शुइध लाग्ने भएको छ । सृष्टिसम्बन्धि ज्ञान दिने जितिया   माथि उल्लेख गरि नै सकियो कि जितियामा सूर्यको पूजा गरिन्छ । तर सूर्यको सृष्टि कसरी भयो ? पृथ्वी, चन्द्रमा तथा समुद्रहरु कसरी बने ? यसबारे जितियमा प्रसंग आउँछ । जितिया ब्रत कथा एक वैकल्पिक विश्वदृिष्टकोण पनि हो, जसले सृष्टिसम्बन्धि ज्ञान प्रदान गर्छ ।  कथाअनुसार, अन्धा अन्धी दुई मात्र आफ्नो जीवन सुदुर भूतलमा विताउँदै थिए । अन्धीले आफ्नो पनि अन्धालाई अचानक सुनिएको कदभोरका चराको आवाजबारे बुझ्न कर गर्छे । अन्धासंग प्रश्न गर्दै अन्धीले सो आवाज कुन दिशा तिरबाट आएको बताउनु भने ।  अन्धाको सचेत मनले त्यो अस्वीकार गर्दै थियो, कारण अन्धा सत्य भन्ने वित्तिकै उनको सर्वनाश हुने निश्चित थियो । सोही कारण चुपचाप बसेर अन्धाले अन्धीको कुरो मात्र सुनिरह्यो । तर अन्धी त्यो नबुझी नछाड्ने अडान लिइन् । अन्धीलाई उसले बतायो कि त्यो कुरा भन्ने वित्तिकै म मारिन्छु । तर अन्धीको जिद्दीले बाध्य भएर कदभोरका चरा पूर्व दिशामा बोलेको बताउने वितिकै अन्धाको शरीर मृत देखियो ।  किनकी कदभोरका चारको रुपमा आवाज निकाल्ने भगवान् थिए । त्यसरी अन्धी क्रोधित भएर भगवान्संग बदला लिन उनलाई कुना कुना लखेट्न थालिन् । अन्धीसंग जोगिन भगवान् निकै कोशिश गरे तर नसकेर नै उनले अन्धाको दुई हात र दुई खुट्टाद्वारा पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण दिशा बनाए ।  साथै, पेटबाट आकाश र पिँठ्युबाट पाताल बन्न पुग्यो । रगतले समुद्र बने भने दुई आँखामध्ये दाहिने आँखाले सूर्य र बाँया आँखाले चन्द्रमा बने । तत्पश्चात् जलमग्न ठाउँमा माटोको जोरन पातालबाट ल्याउन गोरा माछा पठाए, जुन त्यही अड्किरहे ।  त्यसपछि बाम माछालाई सो काममा लगाए । बाम माछा पाताल पुगेर केही माटो लिएर आएपछि त्यही माटोको जोरन दिएर पृथ्वी बन्न पुगेको हो । त्यसपश्चात माटो र पानी दुइटै ठाउँमा जीवजन्तुको विकास हुन पुग्यो । यसरी सृष्टिसम्बन्धि ज्ञान जितियाको कथामार्फत् बुझाउन खोजिएको छ । सामाजिक–साँस्कृतिक महत्वको रुपमा जितिया  सबैलाई थाहा भएकै कुरो हो कि थारूको जीवनचर्या कृषि हो । कृषि प्रणालीमा रहेको यो जातिले धान लगाइसकेको समय हो भाद्र, आश्विन । यही महिनामा जितिया पर्व मनाउनु भनेको महिलाहरु लामो समयपश्चात माइत जाने फुर्सद पाउने गर्छन् । यसरी कर्मघर र माइतको सम्बन्धलाई कसिलो बनाउने गर्छ जितियाले ।  जितिया कथामा पनि के गर्न हुने र के गर्न नहुने सामाजिक शिक्षा समेटिएको छ । तर पूँजीवादी व्यवस्थाले उपरोक्त सबै सामाजिक सम्बन्धहरु परिवर्तन हुँदै गएको पाउँदछौं । साँस्कृतिक रुपमा जितिया अहिले मिडियामा छाउन थाल्यो । सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन पोर्टल र भरसक युट्युब लगायतका मिडियाहरु प्रचार प्रसारमा सहयोग गर्दा बाँकी संसारले पनि त्यसको जानकारी पायो ।  तर कहिलेकाहीं मिडियाले गलत प्रचार पनि गरेको भेटिन्छ र जितियालाई थारूको तीज भनी बुझाउन खोजिन्छ । जितिया भनेको मात्र जितिया हो, भने तीज भनेको अलग पर्व मानिन्छ । जितियाको ज्ञान परम्परा पृथक छ । यसमा कथा पनि छ र साँस्कृतिक विरासत पनि । त्यसले पूर्खाको लामो ज्ञानको श्रृङ्खला जोडेर ल्याएको बुझ्न सकिन्छ । यसलाई वैदिक काल पूर्वको पर्व मान्न कुनै प्रमाण खोजी राख्नु जरुरी छैन । त्यसैले जितियाको जगमा नयाँ विज्ञानको खोजी गर्न पनि सकिने छ ।  जितियाको ज्ञान परम्परा पृथक छ । यसमा कथा पनि छ र साँस्कृतिक विरासत पनि । त्यसले पूर्खाको लामो ज्ञानको श्रृङ्खला जोडेर ल्याएको बुझ्न सकिन्छ । यसलाई वैदिक काल पूर्वको पर्व मान्न कुनै प्रमाण खोजी राख्नु जरुरी छैन । त्यसैले जितियाको जगमा नयाँ विज्ञानको खोजी गर्न पनि सकिने छ ।  अझ विश्व तापमान बढ्दै गएको परिवेशमा जितिया ब्रतले जैविक विविधतालाई संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्न सघाउने साँस्कृतिक मान्यता विकास गर्न सकिन्छ । यसले सबै प्राकृतिक सिर्जनाहरुको महत्वलाई बराबरी रुपमा बुझ्ने गर्छ । जितियाको अर्थराजनीतिक महत्व  किसान परिवारको लागि जितिया सुख र दुःख दुइटै क्षण महसुस गराउने गर्छ । जितियामा अहिले सरकारी विदालगायत केही आर्र्थिक श्रोत समेत उपलब्ध गराउने गरिएको छ । त्यसको सही उपयोग गर्न जितियाको अर्थराजनीतिक महत्व प्रति सचेत बन्दै पहलकदमी लिनुपर्छ । त्यस क्रममा जितियामा यो पनि सुनिन्छ कि आलिशान पार्टी प्यालेस तथा हलहरुमा दिनभरी मनोरञ्जन गरिन्छ । तर अनावश्यक तामझामसहित होहल्ला मच्चाएर जितिया ब्रत फलिफाप हुने होइन ।  जितिया ब्रतको आफ्नै विशेष परम्परा छ । यसले अपो दीपो भव अर्थात् आफैं अनुभव गरेर सत्यको अनुभूति गर्नु भने सिकाउँछ तर उपभोक्तावादी संस्कृति हावी भएको वेला जितिया जनसरोकारको विषय भन्दा पर जान खोजेको हो कि आशंका उब्जाउँछ ।  एउटा भनाई यस्तो छ, ‘हथिया चित्रा चित्त मर्रावे, घर बैठक गिरहत अगराबे । कोठिया चौर के भात–धिमैर के माछ, ढक्ना ल्या भन्सिया नाँच ।’ यसको अर्थ खोजी गर्दा के देखिन्छ भने यतिवेला किसानहरुले चामल जुगाड गरेर राखेका हुन्छन्, जहाँ माछा खेतको पानीमै हुँदा धिमैरको माध्यमले माछा समातिन्छ । सोही माछा र भात थारूको पौष्टिक खानाको रुपमा यो समयमा हुने गर्छ ।  यसरी जितियामा अरु तरकारी नभए पनि माछाले नै छाक टार्ने गरेको बुझ्न सकिन्छ । अहिले वातावरण परिवर्तनले कहिले पानी परेको पर्यै हुन्छ भने कहिले खडेरी । त्यसैले अबको पूँजीवादी युगमा निर्णायक पूँजी ठहर भएको कारण यही पेशा अपनाएर पूँजी सञ्चय गर्न योजना बनाउने र सोहीअनुसार मौसमी खेती गरी जीवनस्तर उठाउने काम गर्न सकिन्छ । त्यो भनेको सहकारीमार्फत् अगुवाई लिने नै हो । गाउँ गाउँमा हाटबजार लाग्ने गर्दा आफ्नो उत्पादन बेच्न केही सहज त भयो तर उचित मोलको आभाव वेहोर्दै आएका साना किसानहरु अब ठूला कम्पनीहरुसंग प्रतिस्पर्धा कसरी गर्लान् ? सोचनीय सवाल यहाँ छ । कृषिमा पनि अब पूँजीपतिहरु लगानी बढाउँदै लगेपश्चात कृषि क्षेत्र अब निर्वाहमुखी अर्थतन्त्रमार्फत् अगाडि जान सक्ने स्थिति रहेन ।  त्यसैले, कृषि पेशालाई व्यवसायिक तुल्याउँदै उत्पादनमा आफ्नो उचित मुल्य तोक्ने साथै पशुपालन, माछा पालनको लागि क्रियाशीलता बढाउन सक्नुपर्छ ।  फलफुलको पनि जितिया ब्रतसंग प्रत्यक्ष सरोकार हुँदा वेमौसमी तरकारी, केरालगायत अन्य फलफुल आफैं उत्पादन गर्न क्षमता अभिवृद्धि गरेर जान सकिन्छ । ज्ञानसंगको साक्षात्कार त्यसको लागि जरुरी छ । सामाजिक–साँस्कृतिक जगमा ज्ञान मिमांशीय विधि अगाडि बढाउँदै क्षमता बढाउने र उद्यमशीलता हासिल गर्ने हो भने थारूलाई प्रतिस्पर्धारत संसारले रोक्न सक्ने स्थिति छैन ।  सिकीको मौनी, डलिया, धम्मा लगायत मोथिको गुन्द्री, गवहाको धम्मा, धमनी अनि बाँसको सामग्री बनाउन जाने विश्व बजारमा बेच्न सकिने परिवेश बनेको छ । त्यस्तै माटोले सिंगारेका घरहरु जसरी विस्थापित गर्न सरकारी नीति दवाव बढाउँदै लगिएको छ । त्यसले थारूलगायत कृषि पेशामा लागेकाहरुको ज्ञान संहारमा सघाउने भएको छ । केही मुठी भरका उद्योगी व्यापारीहरुको नाफा बढाउन यसखाले नीतिले बल पुर्याइरहेको कारण कृषि पेशाप्रति वितृष्णा बढेर गएको छ । त्यसैले जितिया वैकल्पिक अर्थतन्त्रको आधार बन्न सक्ने देखिन्छ । अन्त्यमा, जितिया पहिचानको आधार तयार गर्न मद्दत गर्छ । यसको इतिहास, दर्शन, सामाजिक–साँस्कृतिक पक्षलगायत आध्यात्मिकता, भौतिकता, आत्मरक्षासंग जोडिएका विषय सारको रुपमा बोकेको छ । संकट पर्दा कुनैबेला अचानक सो संकटबाट जोगिए आमाले खरजितिया ब्रत लिएको सम्झिने पुस्ताको कमी छैन । कर्मप्रधान पावैन जितियाको परिणाम सोहीअनुसार हुने विश्वास गरिन्छ र जितिया ब्रत कथामा विस्तारपूर्वक सोको जानकारी गराइएको मानिन्छ ।  यसले साँस्कृतिक क्रान्तिको विगुल फुकेको छ र मानिस हुनुको परिभाषा कर्मशील बन्नु हो भन्ने सन्देश दिने जितिया समाजवादी विचारधाराको नेतृत्व लिने देखिन्छ । यही कारण हो कि जितिया कुनै औपचारिकतामा सीमित हुनु भएन । न कुनै अलिशान पार्टी प्यालेसको तामझाम नै सुहाउँछ । जितिया औपनिवेशिकताबाट मुक्तिको मार्ग बन्न सकोस् । जितिया ब्रत बस्ने तथा त्यसलाई संरक्षण तथा प्रवद्र्धन गर्ने सबैमा उत्तरोत्तर प्रगतिको हार्दिक शुभकामना । रातोपाटीबाट लेखक त्रिवि कीर्तिपुरमा एमफील–पीएचडी अनुसन्धानमा अध्ययनरत छन्

‘छोनाम’ पर्व मनाउँदै चेपाङ समुदाय

‘छोनाम’ पर्व मनाउँदै चेपाङ समुदाय

५४३ दिन अगाडि

|

२२ भदौ २०७९

आदिवासी चेपाङ समुदायको धार्मिक पर्ब छोनाम (न्वाँगी) पर्वको अवसरमा बागमती प्रदेश सरकारले चेपाङ वाहुल बसोबास रहेको तीन जिल्लामा भदौ २२ गते सार्वजनिक विदा दिएको छ  ।  प्रदेश सरकारको मन्त्रिपरिषद् बैठकले २०७८ चैत ९ गते चेपाङ बाहुल्य तीन जिल्लामा प्रदेश सरकारको मन्त्रिपरिषद् बैठकले २०७८ चैत ९ गते चेपाङ बाहुल्य तीन जिल्लामा भदौ २२ गते सार्वजनिक विदा दिने निर्णय गरेको थियो ।  सोही निर्णयअनुसार  भदौ २२ गते बुधबार मकवानपुर, चितवन र धादिङ तीन जिल्लामा सार्वजनिक बिदा दिने प्रदेश सरकार अन्तर्गत आन्तरिक मामिला तथा कानुन मन्त्रालयका प्रवक्ता अनुशील सापकोटाले जनाए ।  चेपाङ समुदायमा पितृलाई नचढाई र पूजा नगरी नयाँ फलफुल र अन्नपात खान हुँदैन भन्ने धार्मिक मान्यता छ ।  न्वाँगी पर्वका दिन घैया धानको चामल, पिँडालु, निबुवालगायत अन्न, फलफुल भूमि र पितृलाई चढाइन्छ । उक्त पर्वमा भोज खाने र रातभर नाचगान गरेर रमाइलो गर्ने चलन छ। चेपाङ समुदायका अगुवाहरुले प्रदेश सरकारले सार्वजनिक विदा दिएकोमा खुशी व्यक्त गरेका छन् ।   चेपाङहरूले नयाँ अन्न खाने दिनलाई छोनाम भन्छन् । पाखा पखेरामा लगाएका मकै लगायत फलफुल भदौमा पाक्ने भएकाले यसै महिनामा छोनाम (न्वाँगी) पर्व मनाउँछन् ।

थारू समुदायमा किन मनाइन्छ अट्वारी ?

थारू समुदायमा किन मनाइन्छ अट्वारी ?

५५४ दिन अगाडि

|

११ भदौ २०७९

                                                                                                                सबै तस्विरः लखन दहित पश्चिमा थारू समुदायमा भदौको दोस्रो या अन्तिम आइतबारको दिन अट्वारी टिउहार विशेष महत्वका साथ मनाइन्छ । यस वर्ष भदौ १२ गते अटवारी मनाइने भएकाले थारू समुदायमा अट्वारी पर्वको चहलपहल सुरु भैसकेको छ । लुम्बिनी तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशले भदौ १२ गते अटवारीको विदा पनि दिएका छन् ।  लेखक छविलाल कोपिलाका अनुसार सामान्यतया अटवारी थारु समुदायको अस्टिम्की पर्व पछिको दोस्रो आइतवार अथवा कुश अमाँवस (कुशे औंसी) पछिको पहिलो आइतबारलाई बर्का अटवारी मान्ने चलन छ । बर्का अटवारी मानेर ४ आइतबार पछि दसैं लाग्छ । किनकि बर्का अटवारीपछि थप चार आइतवार अटवारी व्रत बस्ने पुरानै चलन छ । अथवा कुशे औंसी र दसैंको बीचमा आउने पाँच आइतबारलाई अटवारी मान्न सकिन्छ । यसरी पाँच अटवारी व्रत बस्ने चलनले पनि कुशे औंसीको पहिलो आइतबार नै बर्का अटवारी हो भनेर प्रमाणित हुन्छ । लेखक कोपिलाका विचारमा केही मानिसहरूको धारणा हिन्दू नारीहरूको हरितालिका तीज पछिको आइतबारलाई अटवारी मान्ने पनि छ । तर यो त्यति सान्दर्भिक देखिदैन । उनका अनुसार यदि तीजपछिको आइतबारलाई मान्ने हो भने ‘पाँच अटवारी’ व्रत बस्नेहरूको अटवारी प्रभावित हुन्छ । अर्को कुरा थारू समुदायमा तीजको प्रभाव पनि निकै पछिबाट परेको देखिन्छ । थारू वस्तीमा आजको जस्तो हिजो मिश्रित जातजातिहरूको बसाइँ थिएन । आफ्नै कला, संस्कृति र सामाजिक मान्यताभित्रै रमाउने थारू समुदाय, अन्य समुदायको पर्वलाई आधार बनाएर आफ्नो पर्वको निर्धारण गर्ने विषय पनि हुँदैनथ्यो ।  कोपिला भन्छन्, कुशे औंसी पछिको पहिलो आइतबार प्रायः तीज पछि नै पर्छ । यो एउटा संयोग मात्र हो । यसले पनि तीज पछिको आइतबारलाई अटवारी मान्ने भन्ने तथ्यलाई बढावा दिन सक्छ । तर सँधै यस्तो हुँदैन । कहिलेकाही त तीजकै दिन आइतबार पर्छ अथवा तीज अगावै पनि पर्छ । तर, पछिल्लो समय यही तर्ककै भ्रममा परेर फरक फरक आइतबार अटवारी मान्ने समस्या देखा परेको छ । यसमा एकरुपता हुनुपर्छ ।  कसरी मनाइन्छ अटवारी ? अट्वारी पर्वको लागि थारू चेलीहरु हरियो पात र दाउरा संकलनको जोरजाममा ब्यस्त छन् । तीन दिनसम्म मनाइने यो पर्वमा सुरुको दिन भटौर, डँट्कट्टन (दर) खाने, दोस्रो दिन ब्रत बस्ने र तेस्रो दिन आफ्ना दिदी बहिनीकहाँ अग्रासन अथवा कोसेली दिन जाने गरिन्छ । अट्वारीको दिन थारू समुदायमा मीठा परिकार पकाउन र पूजाआजा गर्नमा ब्यस्त रहन्छन् । खास गरी पश्चिम तराईका दाङ्ग, बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर र सुर्खेतका थारू समुदायले अट्वारी पर्व धुमधामका साथ मनाउने गर्दछन् ।       अट्वारी पर्वमा थारू समुदायका पुरुष मात्रै ब्रत बस्ने चलन रहेको छ । तर अहिले महिलाहरुसमे ब्रत बस्न थालेको देखिएको छ । अट्वारीमा ब्रतालु पुरुषहरु पानी समेत नपिएर निराहार ब्रत बस्ने गर्दछन् । यसअघि शनिवार राती भाले बास्नुभन्दा पहिलै मीठा मीठा परिकार बनाएर भटौर खाने गर्दछन् ।  ब्रत बसेको दिन ब्रतालु पुरुषहरु साँझपख पाँच पाण्डवमध्ये भेवा (भीमसेन) काो पूजा गर्ने गर्दछन् । भीमको पूजा गरेमा भीमजस्तै बलवान हुने  मान्यता रहेको छ । यसै गरी यस पर्वमा विभिन्न थरिका रोटी पकाएर पूजा गर्ने गरिन्छ । गन्यारि नामक् काठ घोटेर शुद्ध आगो बालेर सोही आगोबाट रोटी पकाइन्छ । र, त्यही आगोबाट यो पर्वमा परिकार पकाइन्छ ।  अझ विशेषत यस पर्वमा भीमको पूजाको लागि एककर मतलब एकातिरमात्रै पकाएको रोटीको बिशेष महत्व रहेको छ । थारू समुदायले यो रोटी भीमलाई नै समर्पित गरेर भ्याँओक रोटी बनाउँछ ।  भीम रोटी पकाउँदा पकाउँदै दुश्मनसँग लडिरहेका थारुहरुलाई सघाउन युद्ध लड्न गएको र लडाई सकेर आउँदा हतारमा एकातिर मात्र पाकेको रोटी खाएको भन्ने कथन थारू समुदायमा सुन्न पाइन्छ । त्यसैले थारू समुदायमा भीमको पूजाको लागि एकातिरमात्र पाकेको एउटा रोटी पकाउने चलन छ ।  दाङ्गका थारू राजा दंगीशरणको राज्यमा शत्रुले आक्रमण गरेको बेलामा सुर्खेतको काँक्रे विहार घुम्न आएका पाँच पाण्डवमध्येका भीमले दंंगीशरणलाई सहयोग गरेर शत्रुलाई पराजय गरी विजय प्राप्त गरेको खुशियालीमा थारू समुदायमा अट्वारी पर्व मनाएको किम्बदन्तीमा उल्लेख छ ।  ब्रत बसेको दिन ब्रतालु पुरुषहरु दिउँसो भीमको पूजा सकेर रोटी, दूध, दही फलफूल मात्रै खाने गर्दछन् । दिन डुबेपछि खान पाइँदैन ।  आइतबारको पूजा सकेर सोमबार बिहान नुहाएर शुद्ध भई फरहार गर्ने चलन छ । फरहारमा गेडागुडीलगायत हरियो तरकारी पोंइको साग, कैंठा (चिचिन्डो), माछा, खँरिया, फुलौरि लगायत परिकारको बनाइन्छ । फरहार गरिसकेपछि आफ्ना चेलीबेटीहरुलाई अग्रासन दिन जाने चलन छ ।  दिदी बहिनीहरु पनि दाजुभाइ आउने आसमा बसेका हुन्छन् ।  दाजुभाइको आगमनपछि विशेष स्वागत सत्कार गर्ने गर्दछन् । अन्तमा, सबै पाठक वर्गमा अटवारी २०७९ को शुभकामना छ ।  

कुसुन्डा भाषाको अध्ययनमा जोडिएका पात्रहरू

कुसुन्डा भाषाको अध्ययनमा जोडिएका पात्रहरू

५५८ दिन अगाडि

|

०७ भदौ २०७९

    पछिल्लो पटक भाषा आयोग नेपालले नेपालमा १२९ वटा भाषा बोलिने पहिचान गरेको छ । एउटा निश्चित भूभाग भित्र पनि भाषिक विविधता पाइन्छ । भाषा देशको चिनारी हो । यतिबेला कुसुन्डा भाषा विश्वभरका भाषाशास्त्री, मानवशास्त्री, भाषिक अभियन्ताहरुका लागि चिन्ता र चासोको विषय बनेको छ । कुसुन्डा भाषा र संस्कृतिको अध्ययन अनुसन्धानमा क्रियाशील भैरहँदा म यति मात्र भन्न सक्छु कुसुन्डा भाषाको अन्तिम अवशेष मात्र बाँकी रहेको छ । अन्तिम वक्ताका प्राकृतिक ध्वनि र लवज लिपिवद्ध गर्न र भविष्यका लागि संरक्षण गर्न आवश्यक छ । यो कुनै प्राज्ञिक लेखन होइन । सामान्य जानकारीका लागि मात्र यो लेख लेखिएको हो । समयक्रममा कुसुन्डा भाषा र संस्कृतिको अध्ययन अनुसन्धानमा जोडिएका केही पात्रहरूको योगदान उल्लेख गर्न चाहन्छु ।      जब म विगत सम्झन्छु, अनौठो लाग्छ । मेरा लागि कुसुन्डा भाषा एकदमै नयाँ विषय थियो । कुराकानीमा कसैले कुसुन्डा शब्दको उल्लेख गरेको सुने पनि विस्तृतरूपमा केही जानकारी थिएन । जुनबेला मैले दाङ देउखुरीका थारू जातिको बारेमा अध्ययन गरिरहेको थिएँ त्यहीबेला कुसुन्डा जातिको अध्ययन गर्ने अवसर जु¥यो । यो संयोग पनि अनौठोसँग जुरेको थियो । यहाँ मैले जर्मनीका डा. मानफ्रेड ट्रोइलाई सम्झिन चाहेँ । डा. ट्रोइको सुझावअनुसार नै मैले थारू जातिको स्थलगत अध्ययनलाई प्राथमिकता दिएको थिएँ । त्यहीक्रममा कुसुन्डा भाषा र संस्कृतिको अध्ययनमा प्रवेश गरेको थिएँ । कुसुन्डा जाति, भाषा र संस्कृतिको खोजीमा मैले झन्डै एक दशक गुजारिसकेको छु । अनुसन्धान निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो । विगतको जगले नै अध्ययन अनुसन्धान भरपर्दो र तथ्यगत हुँदै जाँदो रहेछ । कुसुन्डा भाषाको अध्ययनमा केही स्वदेशी र केही विदेशीले पसिना बगाएका छन् जसका कारण यतिबेला चर्चा र खोजको विषय बन्न पुगेको छ ।      जतिबेला म कुसुन्डा जातिको अध्ययनमा जुटेँ, त्यतिबेला कुसुन्डा भाषा र संस्कृतिको अध्ययन अनुसन्धान गर्न सजिलो थिएन । कुसुन्डा भाषा बोल्न सक्ने सङ्ख्या नभएका र जङ्गलबाट विस्थापित भइसकेका कुसुन्डाको भाषिक र सांस्कृतिक अध्ययन अनुसन्धान गर्न चुनौति नै थियो । कुसुन्डा भाषाको एउटा शब्दसम्म नसुनेको मैले कसरी शब्दकोश निर्माण गर्ने निर्णय गरेछु, यतिबेला सम्झिदा आफैलाई अनौठो लाग्ने गर्छ । एक किसिमले मैले निकै ठूलो आँट गरेर नै अगाडि बढेँ जस्तो लाग्छ । शब्द सङ्कलन, संस्कृतिको खोज र विभिन्न जिल्लामा छरिएका कुसुन्डाको खोजीमा भौंतारी रहेँ । विस्तारै कुसुन्डा भाषा र संस्कृतिसँग परिचित हुँदै गएँ । कुसुन्डा शब्दकोशको तयारीमा ज्ञानीमैयाँ सेन कुसुन्डाको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ । फलस्वरूप सन् २०१७ मा ‘कुसुन्डा जाति र शब्दकोश’ नामक पुस्तक प्रकाशन गर्न सफल भएँ । मैले अन्य लेखहरुमा लेखिसकेको र अन्तर्वार्तामा बोली सकेका कुराहरु यहाँ दोहो¥याउन चाहेन । यस लेखनमा ती पात्रहरुलाई उल्लेख गर्दैछु जसको लेखनलाई मैले अध्ययन गरेँ र जोसँग मैले कुसुन्डासम्बन्धी अध्ययन अनुसन्धान गरेँ र गर्दैछु । त्यसो त कुनै न कुनै रुपमा कुसुन्डा भाषाको अध्ययन गर्नेहरू अन्य पनि हुनुहुन्छ ।      ‘चुनौति सँगै अवसर र अवसर सँगै चुनौति हुन्छ’ भन्ने शब्दावली केही अग्रजहरुले भनेको सुनेको छु । समय यति मूल्यवान र बलवान हुन्छ भन्ने कुरा हामी धेरै पछि मात्र थाहा पाउँछौ जतिबेला समय कठोर र निर्दयी भइसकेको हुन्छ । अवसर र समय गुमाउँदा पश्चाताप सिवाय अरु केही प्राप्त हुँदैन । मैले कुसुन्डा जाति र शब्दकोश प्रकाशन पूर्व र पश्चात कुसुन्डा अध्ययनलाई निरन्तरता दिइरहेको छु । मैले त्यतिबेला अध्ययन अनुसन्धान शुरु गरेको थिएँ जतिबेला सन्दर्भ सामग्री र जानकार व्यक्तिको अभाव थियो । एक जना स्रोत व्यक्तिको आधारमा सिङ्गो कुसुन्डा समुदायको भाषा र संस्कृतिको आधिकारिक लेखनमा झन ठूलो चुनौतिको सामना गर्नु पर्दो रहेछ । कुसुन्डा समुदायप्रति म आभारी छु । जजसलाई मैले भेटेँ सबैले सक्दो सहयोग र जानकारी दिनु भयो । कुसुन्डा जातिको अनेकन रोचक प्रसँगहरू छन् जसलाई समयमै लिपिवद्ध गर्न आवश्यक छ । इतिहासको गर्तमा हराउँदै गरेको जातिलाई सार्वजनिक गर्न र राज्यको मूलधारसम्म पु¥याउन समाज र राज्यको त्यत्तिकै जिम्मेवारी रहेको हुन्छ जति कुसुन्डाहरू त्यहाँसम्म पुग्न छटपटाइ रहेका छन् । कुसुन्डाहरू भर्खर मात्र जङ्गली जीवनबाट गाउँसम्म आइपुगेका छन् । सामाजिक व्यवहारहरू अपनाउन थालेका छन् ।     ब्राएन एच. हजसन एक यस्ता पात्र हुन जसले आजभन्दा २ सय वर्ष अघि कुसुन्डा भाषाका ११३ शब्दहरू र १० वटा वाक्यहरू सङ्कलन गरेका थिए । सम्भवतः यहि नै कुसुन्डा भाषाको पहिलो सङ्कलित सामग्री हुनुपर्छ । साथै उनले कुसुन्डा जातिको सङ्क्षिप्त चिनारी उल्लेख गरेका छन् । उनलाई काठमाण्डु उपत्यका बाहिर जाने अनुमति नभए पनि द्वितीय व्यक्तिको सहयोगमा सङ्कलित सामग्री कुसुन्डा भाषा अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण दस्तावेज भएको छ । डा. जोहान राइनहार्डप्रति मेरो असीम सम्मान छ जसले मलाई सदैव हौसला प्रदान गरिरहे । कुसुन्डा जाति र शब्दकोश पुस्तकका लागि शुभकामना मन्तब्य उपलब्ध गराउनु नै मेरा लागि ठूलो कुरो थियो । झन्डै ५५ वर्ष अघि कुसुन्डा संस्कृतिको गहन अध्ययन गरेका डा. राइनहार्डले आफूसँग रहेका महत्वपूर्ण सामग्री मलाई उपलब्ध गराएका थिए । कुसुन्डा भाषाको अध्ययनमा उनले सङ्कलन गरेका कुसुन्डा शब्दहरू निकै उपयोगी भएका छन् । उनी नेपाल आउँदा लमहीमा हाम्रो भेट भएको थियो । कुसुन्डा अध्ययन गर्नेहरूका लागि उनी एक ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन । अहिले पनि उनी कुसुन्डाका बारेमा चासो राखिरहेका हुन्छन् ।      केही नेपाली विद्वानहरूले पनि कुसुन्डा भाषा र संस्कृतिको अध्ययन गरेका छन् । डा. चुडामणि बन्धुको सांस्कृतिक र भाषिक अध्ययनलाई महत्वपूर्ण मान्न सकिन्छ । त्यसैगरि डा. माधव पोख्रेलको कुसुन्डा भाषासम्बन्धी अध्ययन महत्वपूर्ण लाग्छ मलाई । कुसुन्डा भाषाका सन्दर्भमा डा. पोख्रेलसँग छलफल हुँदै आइरहेको छ । डा. पोख्रेलले उल्लेख गरेका कुसुन्डा भाषाको स्वर वर्णसँग सहमत छु म । यतिबेला कुसुन्डा भाषाको वर्ण निर्धारण गर्न आवश्यक छ । बी.के. रानाले कुसुन्डा भाषा र अन्य भाषा बीच तुलनात्मक अध्ययन गरेका छन् । साथै कुसुन्डा भाषाको केही शब्दहरू पनि सङ्कलन गरेका छन् । त्रि.वि. मानवशास्त्र विभागका लागि सुजाना धितालले सङ्क्षिप्त अध्ययन गरेकी छन् । उनले कुसुन्डा जातिको सामान्य चिनारी प्रस्तुत गरेकी छन् । केही वर्ष पहिले आयरल्यान्डबाट एन्थोनी डफी नेपाल आएको बेला झण्डै १५ मिनेटको भिडियो तयार पारेका छन् । उक्त भिडियोमा ज्ञानीमैयाले जङ्गली जीवनका रमाइला र दुःखलाग्दा घट्नाहरू बोलेकी छिन ।       म जि.वि.स. दाङको पर्यटन बोर्ड सदस्य भएदेखि हालसम्म पनि सचेत भण्डारी म सँगसँगै खोज अध्ययनमा हिंडिरहने व्यक्ति हो । मसँग सचेत देउखुरीका धेरै जसो सांस्कृतिक, धार्मिक, ऐतिहासिक, प्राकृतिक स्थल अध्ययनमा हिंडेको छ । उसले कुसुन्डा भाषा कक्षाको केही भिडियो पनि बनाएको छ । चेपाङ भाषाको शब्दकोश तयार गर्ने डा. रस कोओलीलाई मैले सम्झिरहेको छु । उनले कुसुन्डा भाषासम्बन्धी काम गर्ने मलाई बताएका छन् । ५० वर्ष पहिले कुसुन्डा भाषाको अध्ययन गर्न खोजेका डा. सुयोसी टोबा कठिन परिस्थितिका कारण खालिङ शब्दकोश तयार गरेका थिए । अझै पनि कुसुन्डा भाषाप्रति आकर्षित डा. टोबाले कुसुन्डासम्बन्धी केही महत्वपूर्ण काम गरेका छन् । डा. जर्ज भ्यान ड्रियम अर्का यस्ता भाषाशास्त्री हुन जसले कुसुन्डा भाषाप्रति सदैव चासो दिइरहेका हुन्छन् । भारतका शुभाशिष पनिग्रहीले कुसुन्डा भाषालाई अङ्ग्रेजीमा अनुवाद गरी वृत्तचित्र बनाएका छन् । उनको यो वृत्तचित्रमा ज्ञानीमैया कुसुन्डालगायत कुसुन्डा जातिको जीवनशैली र चिनारी प्रस्तुत गरिएको छ । भाषा आयोगका लागि ‘कुसुन्डा भाषाको वर्ण पहिचान, शब्द सङ्कलन, भाषिक इतिहास लेखन’ डा. बाबुराम आचार्य, टीकाराम उदासी र मैले संयुक्तरुपमा गरेका थियौं । यसैगरि गायत्री परमेश्वरम कुसुन्डा जाति र भाषाको वृत्तचित्र बनाउने तयारी गरिरहेकी छिन् । कुसुन्डा भाषाको लागि उनको काम महत्वपूर्ण हुनेछ ।       मेरो पुस्तक प्रकाशनपश्चात डा. टिम बोड्टले मलाई खोजिरहेका थिए । संयोगले काठमाण्डुमा भेट भयो । उनले मबाट १८ वटा पुस्तक लगेका थिए जुन युरोप र अन्य देशमा विक्री भयो । केही समयपछि डा. टिम र मैले ज्ञानीमैया कुसुन्डा र कमला कुसुन्डासँग काठमाण्डुमा कुसुन्डा भाषाको थप अध्ययन ग¥यौ जुन ‘जेनेडो डट ओआरजी’मा राखिएको छ । कुसुन्डा भाषाको यस अध्ययनलाई एक महत्वपूर्ण सामग्रीको रुपमा लिन सकिन्छ । उक्त अध्ययन गरेका सामग्रीलाई हामीले अझै वैज्ञानिक ढङ्गले अध्ययन गरिरहेका छौ । ज्ञानीमैया र कमला कुसुन्डाले स्वाभाविकरुपमा बोलेको संवादलाई यतिबेला कमला कालाथोकीले लिपिवद्ध गरिरहेकी छिन । निकै जटिल संवादको ‘ट्रान्सक्रिप्पसन’ र ‘भर्बल प्याराडाइम’को अध्ययनले कुसुन्डा भाषाको विकास र संरक्षणमा टेवा पुग्ने नै छ । कमलाले ट्रान्सक्रिप्सनको काम गरिरहँदा कुसुन्डा भाषा बुझ्न र बोल्न सक्ने हुनेछिन् । ब्राएन एच. हजसनदेखि कमला कालाथोकीसम्मका पात्रहरुले कुसुन्डा भाषाको विकास र संरक्षणमा कुनै न कुनै रुपले योगदान पु¥याएको मान्न सकिन्छ ।      लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेको भाषालाई पुनर्जीवन दिनु आफैमा चुनौतिपूर्ण कार्य हो । म आफैले भाषा आयोगको सहयोगमा ‘कुसुन्डा भाषा पुस्तान्तरण’ कार्यक्रमअन्तर्गत दाङ, रोल्पा, प्यूठान, सुर्खेतका कुसुन्डा बालबालिकालाई कुसुन्डा भाषाको कक्षा सञ्चालन गरेको थिएँ । उक्त भाषा कार्यक्रमले मातृभाषामा अनभिज्ञ कुसुन्डा बालबालिकाहरु मातृभाषामा साक्षर हुन थालेका छन् । त्यसैगरि उल्लिखित पात्रहरुले कुसुन्डा भाषा संरक्षणका लागि केही कामहरू गरिरहनु भएको छ । यसलाई सुखदरूपमा लिन सकिन्छ । स्वयम् कुसुन्डा समुदाय पनि भाषा संरक्षणमा जागरुक हुन थालेको छ । यो लेखनको अन्त्य गरिरहँदा मैले सम्झिरहेको छु मैले अध्ययन शुरु गर्दा कुसुन्डा स्वयम्ले मसँग कुसुन्डा शब्दहरू सोध्ने गर्थे । आज तिनैका सन्ततीले मातृभाषा सिकिरहेका छन् । म चाहन्छु कुनै पनि भाषा परिवारसँग सम्बन्ध नगाँसिएको यो एकल भाषालाई जीवन्त राख्नु पर्छ र पुनर्जीवन दिनु पर्छ । भाषाशास्त्री, मानवशास्त्री र भाषिक अभियन्ताहरूको मात्र कुसुन्डा भाषा चासोको विषय बन्नु हुँदैन, लोपोन्मुख भाषा पुनर्जीवन, संरक्षण र विकासका लागि राज्यले विशेष पहल गर्नै पर्छ ।      भाषालाई कुनै जाति विशेषको मात्र हो भनेर हेरिनु हुँदैन । भाषा राज्यको अमूल्य निधि हो । यही भाषिक विविधताले देशको बढाएको हुन्छ । नेपालमा अझै पनि धेरै जसो भाषाहरू कथ्य रूपमै सीमित रहेका छन् । केही भाषा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगिसकेका छन् । केही भाषिक रूपमा सबल भाषाहरू पुस्तान्तरणमा समस्या देखिएको छ । नयाँ पुस्ता आफ्नो मातृभाषा उपयोग गर्न छाडिरेका छन् । भाषा हराउनु भनेको भाषाले पुस्तान्तरण गर्दै आएको ज्ञान हराउनु हो र भाषाले नै महत्वपूर्ण संस्कृति र परम्परा जीवन्त राखेको हुन्छ । मानव जातिले प्राप्त गरेको महत्वपूर्ण उपलब्धीमध्ये भाषा पनि एक हो । भाषाको सबलीकरणमा राज्यको महत्वपूर्ण देन रहेको हुन्छ । त्यसैले राज्यले कुनै भाषालाई काखा र कुनै भाषालाई पाखा गर्ने नीति अपनाउनु हुँदैन । सबै भाषालाई समान प्राथमिकतामा राखिनु पर्छ र त्यहीअनुसार अवसर प्रदान गर्नु पर्छ । शैक्षिक, प्रशासनिक र व्यापारिक क्षेत्रमा स्थानीय भाषालाई प्रोत्साहन गर्ने हो भने भाषा सबल हुँदै जान्छ र भाषिक प्रयोगमा वृद्धि हुँदै जान्छ । नयाँ पुस्ताले भाषालाई पुर्खाको नासो मात्र सम्झिनु गलत हुनेछ । भाषिक इतिहास जोगाउने, बचाउने र विकास गर्ने जिम्मेवारी नयाँ पुस्ताको हो । भाषामा आउने स्वाभाविक परिवर्तन बाहेक पुस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारी पनि नयाँ पुस्ताको हो ।   (लेखक कुसुन्डा जाति र शब्दकोश पुस्तकका लेखक र स्वतन्त्र अनुसन्धानकर्ता हुन्) लावा डग्गर त्रैमासिक पूर्णाङ्क–४० बाट