नवनिर्वाचित राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेललाई नजिकबाट नियाल्दा... 

नवनिर्वाचित राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेललाई नजिकबाट नियाल्दा... 

४९२ दिन अगाडि

|

२५ फागुन २०७९

को हुन् आदिवासी, जनजाति ?

को हुन् आदिवासी, जनजाति ?

४९७ दिन अगाडि

|

२१ फागुन २०७९

                                                                                                                                                 तस्विरः बुनु थारु प्राडा महिनारायण चौधरी संसारका विभिन्न मुलुकमा आदिवासी र जनजाति आफ्ना हक अधिकारका लागि संघर्ष गरिरहेका छन्। नेपालमा आदिवासी र जनजातिको पर्यायवाची रूपमा प्रयोग  गरिए पनि ती दुवैमा स्पष्ट भिन्नता छ। १. आदिवासी : आदिवासी भन्नाले आदिमकाल देखि बसोवास गर्दै आएका जाति वा मूल निवासी भन्ने बुझिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आईएलओ) अनुसार आदिवासी भन्नाले विद्यमान शासकसमूहद्वारा पहिले आएका र आफ्नो परम्परा, रितिरिवाज, संस्कार लगायत सामाजिक, संस्कृतिक र आर्थिक रूपमा राज्यको मूल प्रवाह भन्दा बेग्लै भएका तर शासित भएर रहनु परेकालाई जनाउँछ। नेपाल जनजाति महासंघ अनुसार आदिवासी भन्नाले नेपालको कुनै एक खास भूभागमा आवादी गर्ने वा आफूलाई पहिलो वा पहिलो मध्येको वा मूल वासिन्दाका रूपमा स्थापित गर्ने वा आदिअनादि कालदेखि बसोवास गर्दै आएका भिन्न उत्पति, जाति, भाषा, संस्कृति भएको, राज्य र शासनसत्तामा निर्णायक भूमिका खेल्नबाट वञ्चित तथा आफ्नो पुर्ख्यौली भूमिलाई भौतिक अभौतिक विकासको स्रोत मान्ने तर वर्तमान राज्यको निर्माण हुँदा उत्पिडित तथा विस्थापित गरिएका जो आफ्नो पहिचान र सांस्कृतिक सम्पदालाई आफ्नो भावी पुस्तामा सुरक्षित रुपमा हस्तान्तरण गर्न चाहने तथा आफूलाई आदिवासी भएको भन्ने समुदायलाई जनाउँछ। २. जनजाति : नेपाल जनजाति उत्थान प्रतिष्ठान अनुसार जनजाति भन्नाले आफ्नै मातृभाषा र परम्परागत रितिरिवाज भएको तर हिन्दु वर्णाश्रम व्यवस्थाभित्र नपर्नेहरू जनजातिभित्र पर्छन्। यसरी जनजातिको आफ्नो छुट्टै सामुहिक सांस्कृतिक पहिचान, भाषा, धर्म, रितिरिवाज र संस्कृति, परम्परागत भौगोलिक क्षेत्र, लिखित वा अलिखित इतिहास भएको, देशको राजनीति र राज्यसंचालनमा भूमिका नभएको, आर्थिक तथा सामाजिक रूपबाट पिछडिएका समुदायलाई जनजाति भनी बुझिन्छ। ३. थारु : आदिवासीको सम्बन्ध इतिहासको लामो कालखण्डसित जोडिएको हुन्छ भने जनजातिको सम्बन्ध सामुदायिक आर्थिक र सामाजिक पछौटेपनसित गाँसिएको हुन्छ। सबै आदिवासी जनजाति हुन्छन् भने सबै जनजाति आदिवासी नहुन सक्छन्। यो अर्थमा नेपालका थारु आदिवासी र जनजाति दुवै हुन्। ४.भिन्नताको विषय : नेपालमा आदिवासी र जनजातिबीच फरक नछुट्याईदा पर्यायवाची रूपमा प्रयोग हुने भएकाले र ६० बढी प्रकारका जनजातिमध्ये आदिवासी र जनजाति कुन कुन हुन् भन्ने नछुट्याई सम्पुर्ण अनुसूचित जातिहरू लाई केवल जनजाति भनिएको छ। केही विद्वानले भूमिमा प्रथम बसोवास गर्नेहरूलाई भूमिपुत्र वा मूलवासी वा आदिवासीका रुपमा लिनुपर्ने विचार व्यक्त गर्छन्। ५. तराई-मधेस : राष्ट्रिय जनजाति विकास समिति विसं. २०५४ को अनुसुची १ अनुसार ६० थरी जनजातिमा तराई-मधेसी समुह भित्र जनजाति अन्तर्गत किसान, कुशवाडिया, गन्गाई, झाँगड, ताजपुरिया, थारु, दनुवार, धानुक, धिमाल,मेचे (बोडो), राजवंशी (कोचे) र सतार (सन्थाल) मात्र पर्छन्।                      

कहिलेदेखि  सुरु भयो भित्तेचित्र ?

कहिलेदेखि  सुरु भयो भित्तेचित्र ?

४९७ दिन अगाडि

|

२० फागुन २०७९

मुकेश मल्ल भित्तेचित्र भन्नाले भित्तामा चित्र कोर्नु, पोत्नु, बनाउनु भन्ने बुझिन्छ । पोत्नु भनेको चित्रकलाको प्रारम्भिक शुभारम्भ हो भने कोर्नु भनेको बिस्तारै लो र हाई रिलिफ हुँदै मूर्तिकलातर्फ जाने तर्खर हो । रेखाहरूको प्रधानता बढ्दै गएर रेखांकन (ड्रइङ) अनि यसैमा रङहरू भरिन थालेसँगै चित्रकला (पेटिङ)को स्वरूप र नामाकरण विकसित भएको देखिन्छ ।  सदियौँदेखि प्रचलनमा रहेको भित्तामा चित्र बनाउने प्रथा आजसम्म टुटेको छैन । यसका विषय परिवर्तन भएका छन्, स्वरूप र माध्यम फरक भएका छन्, भित्तेचित्र बनाउने तरिका र उद्देश्य फरक भएका छन्, यसको नामाकरणमा समेत परिवर्तन आएको छ । तथापि भित्तेचित्र चित्र बन्न छाडेको छैन ।  कला मान्छेसँगै उठबस गर्दछ । मान्छे र समाजबाट कला कहिले पनि अलग्ग थिएन, हुनै सक्तैन । पुरानो मान्यता अनुसार कला समाजको ऐना हो र नयाँ मान्यता अनुसार कलाले समाजका सवाललाई उठाउँछ । तर यी दुवै मान्यताको मूल तत्त्व र आसयमा खासै फरक देखिएको छैन । यसरी कला मान्छेसँग जोडिने क्रममा रहिरहँदा भित्तेचित्र पनि नितान्त मान्छेकै वरिपरि घुमेको देखिन्छ ।  पछिल्लो कालमा भित्तेचित्र लोककलासँग बढी मात्रामा आबद्ध देखिन्छ । संस्कृतिसँग जोडिँदा यो कला पूजाकोठासम्म पुगेको छ । समुदायका संस्कार–संस्कृतिका अवयव, सामाजिक मूल्य–मान्यतासँग यो गहिरोसँग गाँसिदै आएको छ । काठमाडौं उपत्यकाभित्रका नेवार समुदायमा घर र मन्दिरको मूलद्वारको माथिल्लो भागलाई घेरेर कलात्मक चित्र बनाउने परम्परा छ । कतिपय मैथिली र थारु समाजमा घरको बाह्य भाग (भित्ता)लाई कलात्मक बुट्टाद्वारा सजाउने परम्परा देखिन्छ । समुदायसँग भित्तेचित्र यसरी संलग्न हुँदा कतिपयको यो पहिचान बन्न गएको देखिन्छ । भित्तेचित्रको यही विशेषताले गर्दा आ–आफ्नो ठाउँ, गाउँ अनि राष्ट्रले समेत एक अलग्ग पहिचान पाउने काम भएको देखिन्छ ।  कलामा दृश्वालोकन हुने फिगरेटिभ आर्ट वा नन् फिगरेटिभ आर्ट (प्रतीक, विम्बका रूपमा)ले कला र धर्मको दर्शन, आस्था, विश्वास आदिलाई जनाउँछ । यस्ता फिगरेटिभ वा ननफिगरेटिभ आर्ट घरका भित्तामा बढी मात्रामा बनाउने प्रचलन बढेको देखिए पनि यसैमा सीमित भएको भने छैन । बरु अझ व्यापक हुँदै यो भुइँ,र सिलिङ हुँदै सडकसम्म पुगेको छ । घर बाहिरको पर्खालमा गरिने कलालाई ‘वालपेटिङ’, घरबाहिरको सडकमा गरिनेलाई ‘स्ट्रिट आर्ट’ आदि नामाकरणका साथ यो विकसित भएको देखिन्छ । धर्ममा यसको प्रवेशको तरिका अलि अलग्ग ढंगको छ । खासगरी भक्तिभाव जगाउन, धर्मगाथालाई आम मान्छेसम्म प्रभावपूर्ण ढंगले पु¥याउन भित्तेकला धर्मको अभिन्न अंग भई मठमन्दिर, स्तुपा, विहारमा आदिमा पनि आएको छ । यस्तै सिँगारका लागि पनि  भित्तेचित्रको प्रयोग हुन थालेको छ ।  ऐतिहासिकता  पूर्वऐतिहासिक कालमा चित्र बनाउनका लागि आजको जस्तो कागज वा कपडा पाइँदैनथ्यो । पछि (ईसाको १०औँ वा ११औँ शताब्दीदेखि) काठ र पातमा ग्रन्थचित्र बनाउने प्रचलन शुभारम्भ भएको थियो । यस्ता चित्र भोजपत्र र ताडपत्रमा बनाइन्थ्यो वा भनिन्थ्यो ।  पूर्वऐतिहासिक काल (अपर प्यालियोलिथिक एज, जुन ३० हजार वर्षपूर्व अस्तित्वमा थियो)बाट कला बन्न उत्प्रेरित भयो भन्ने भनाइ जेफ्री हिन्डलेको छ । यही अपर प्यालियोलिथिक एजको कला नै कलाको सबैभन्दा पुरानो रूप हो । यसैलाई पूर्वऐतिहासिक कला र सबैभन्दा पुरानो कलाको रूप भनिएको छ । जुन कला युरोप र दक्षिणपूर्वी एसियामा ४० हजारदेखि ३५ हजार वर्षअघि उर्वर अवस्थामा रहेको विश्वास गरिन्छ । अझ कसैकसैले अपर प्यालियोलिथिक एजलाई आइस एजको उपमा दिँदै ४० हजार वर्षदेखि १४ हजार वर्षपूर्व रहेको भनेर पनि दाबी गरेका छन् । यही प्राचीन सम्पदा र कलाको विषयमा लेखिएको ‘वल्ड आर्ट ट्रिजेज’ पुस्तकलाई जेफ्रीले सम्पादन गरेका छन् । पूर्वऐतिहासिक कलालाई एउटा कालखण्डको रूपमा व्याख्या–विश्लेषण गर्दै जेफ्रीले यही एजबाट आधिकारिक रूपमा कलाको विजारोपण भएकोे दाबी गरेका छन् । यही पुस्तकमा मानवको शुभारम्भको बिन्दु ‘स्टोन एज’लाई विस्तारसँग वर्णन गरिएको छ । उनले लोअर प्यालियोलिथिक एज र अपर प्यालियोलिथिक एज भनी विभाजन समेत गरेका छन् ।  भित्तेचित्रको प्राचीनता केभ पेन्टिङ (गुफा कला)सम्म पुग्छ । गुफाहरू पनि दुई प्रकारका छन्– प्राकृतिक र मानव निर्मित (कृत्रिम) । गुफाभित्र बनाइएका चित्र कति साधारण ज्यामितीय फर्ममा देखिन्छ । गुफाभित्र पाइएको एउटा अलि अनौठो प्रकारको चित्र, जुन पछिल्लो कालमा आएर बन्यो, यहाँ उल्लेख गर्न अझ सान्दर्भिक हुन जान्छ ।  ७३०० बिसी पुरानो मानिएको यो चित्रमा हातका पन्जा (फिंगर ट्रेसिङ) देखिन्छ । पछि ७०० शताब्दीसम्म यसरी चित्र बनाउने परम्परा कायम भएको थियो भन्ने विद्वानको राय छ । विद्वान् र पुरातात्त्िवक विज्ञले त्यतिवेला यस्ता कला कसरी कुन टेक्निकबाट बन्थे भनी केही प्राविधिक नाम दिएका छन्, जस्तो ः फिंगर ट्रेसिङ, मोडेलिङ इन क्ले, इन्ग्राभिङ, वास रिलिफ स्कल्पचर, ह्यानड स्टेन्सिल, पेन्टिङ आदि ।  त्यसबेलाको चित्रमा खासै रङ प्रयोग भएका छैनन् भन्दा पनि हुन्छ । त्यसबेला हल्का देखिएका रङ प्राकृतिक, नैसर्गिक र शाश्वत नै हुन् । यद्यपि सुरुको बेलादेखि नै गुफामा पाइएका यस्ता चित्रमा दुई–तीन रङभन्दा बढी प्रयोग भएको देखिँदैन, करिब १५००० देखि ९००० बिसीमा बनेको भनिएको फ्रान्सको लासकस गुफामा रहेको चित्रले यस्तै संकेत गर्छ । कालो रङले रेखांकन गरी चित्र बनाउँदा रंगीन भए जस्तो भ्रम हुने हुन्छ ।  पछिल्लो कालमा आएर जब पात र रुखको बोक्रामा चित्र बनाउन थालियो, चित्रलाई चाहिने रङहरू यस्तै प्राकृतिक ढुंगामाटो आदिबाटै बनाउने गरिन्थ्यो । यस्ता चित्रमा विशेषगरी खैरो, अलिअलि रातो, पहेँलोपनाकोे दबाब रहेको देखिन्छ । त्यतिबेला साँढे, जरायो, मृगजस्ता देखिने लामोलामो सिङ भएका जनावरको चित्र बढी मात्रामा कोरिएको देखिन्छ । जसमा बाइसन (अर्ना), घोडा, ओरक्स (जंगली गोरु), मृग आदि छन् । यसबाहेक सिकार गरिरहेका धनुषवाणसहितका मान्छेका आकृति पनि देखिन्छन् । अस्ट्रेलियाको क्विन्सल्यान्डस्थित रक आर्टको अवलोकन गरियो भने यो एक प्रिन्ट मेकिङ कला जस्तो फर्ममा देखिन्छ– उभिइरहेको मान्छेको अद्भूत रूप, जनावर, हातका पन्जा आदिले गर्दा त्यहाँको कला आज भनिने आधुनिक कलाको रूपभन्दा फरक देखिँदैन । कुदिरहेको, उफ्रिरहेको जस्ता जनावर देखिनुले त्यतिबेला नै कलाकारले कलालाई गतिशील, जीवन्त बनाउन खोजेको प्रमाणित गर्दछ । १५औँ शताब्दीमै माइकेल एन्जेलोले भन्ने गर्दथे रे– कला त यस्तो हुनुपर्छ, जुन कलाबाट मान्छे सुतेको हो वा मरेको हो भन्ने दर्शकले सजिलै छुट्ट्याउन सकून् ।      भित्तेचित्रको प्राचीनता खोज्नुपर्दा, झन्डै ४० हजार वर्षपूर्व पुग्नुपर्ने हुन्छ । इन्डोनेसियाको सुलावेसीमा प्राप्त भएको चित्र नै यसको आधारबिन्दु हो । गुफाभित्र बनेकाले यसलाई सबैले बुझ्ने भाषामा गुफाचित्र भन्ने प्रचलन छ । कसैकसैले यसलाई ४५ हजार वर्ष पुरानो भनेका छन् । मूलतः यो सुँगुरको चित्र हो ।  कलाको स्वरूपको सन्दर्भमा यो चित्र फिगरेटिभ आर्टको रूपमा रहेको छ । यसअघि आइबेरियन पेनिन्सुलामा नन फिगरेटिभ आर्टको रूपमा पाइएको चित्रलाई ६४ हजार वर्ष पूर्वको आँक्ने गरिन्छ । यो आर्ट सिम्बोलको रूपमा रहेको थियो ।  पुरातत्त्वमा रक आर्टको सन्दर्भ पहिला आउँछ । जसलाई मान्छेले प्राकृतिक कडा चट्टानमा बनाउने गर्थे । हावापानी, वातावरणले गर्दा सदियौँदेखि कमलो माटो, ढुंगा आदि बिस्तारै बग्दै गएर कडा ढुंगा मात्र रहन्छ । कालान्तरमा खाल्टो, सुरुङजस्तो बन्दै गुफाको अवस्थामा परिणत हुन्छ । आद्यकालमा मानिस, जीवजन्तु आश्रयका लागि यस्तै गुफामा बस्दथे । त्यस वेला भाषा, लिपि नहुँदा मान्छेले आफ्ना मनका भावना व्यक्त कोरकार गर्ने परम्परा बसेको देखिन्छ । चट्टानमा बनाइएको भएर यसलाई ‘रक आर्ट’ भनिएको हो । यसैको अर्को नाम गुफा चित्र हो, यसलाई प्यारिएटल आर्ट भन्ने चलन छ ।  कलाविद् तथा पुरातत्वविद्ले लगभग यो रक आर्टको प्राचीनतालाई ४० हजार वर्षपूर्व पु¥याएका छन् । अझ पछिल्लो खोजबाट रक आर्ट ६५ हजारदेखि ७० हजार वर्ष पुरानो पाइएको छ । यसले ऐतिहासिक काल सुरु हुनुअघि अर्थात् पूर्वऐतिहासिक कालमै यस्ता कलाको जग बलियो गरी बनिसकेको प्रमाणित गर्छ । यही चित्रको विकसित रूप नै लिपिको प्रारम्भ बिन्दु हो भन्ने गरिन्छ । यसको प्रमाण हो, ब्राह्मी लिपि र खरोष्टि लिपि । यी लिपि ईसाको तीन सय वर्षपूर्व (अशोककालीन समयमा) देखापरेको थियो । अहिले लिपि लिपिविज्ञले पढ्न सकेकाले ब्राह्मी लिपिलाई साउथ एसियातिर विकसित भएको लिपिको पूर्वज भनेर चिनिन्छ । यसैबेला देखापरेको खरोष्टि लिपि अझै पनि पढ्न सकिएको छैन । यसैले यसलाई लिपि हो या चित्र भनी छुट्ट्याउन सकेको देखिँदैन । लिपि र अक्षर आदिको प्रसंगले चर्चा पाउँदै आएपछि आधुनिक कालमा समेत एउटा नौलो कलाको रूपमा क्यालिग्राफी आर्ट पनि देखिन आएको छ ।  पहिले पहिले चित्र कोर्दा मान्छेले आफूले खाने जनावर र चराचुरुंगी बढी आएका छन् । मानवको चित्र पनि कोरिएको पाइन्छ । केही विद्वान् विदुषीले पुराना कलालाई धर्मसँग जोडिदिँदा थप अन्योल सिर्जना भएको छ । जेफ्रीले भनेका छन्– धार्मिक आवश्यकताका कारण अनि आफ्नो इच्छा पूर्तिका लागि मान्छेले कला बनाउँथे । यसले एउटा अन्योल सिर्जना गरिदियो । किनकि त्यस बखत विभिन्न खाले जनावर र सिकार खेलिरहेका चित्रभन्दा प्रत्यक्ष देखिने गरी देवीदेवताका चित्र बनेको देखिँदैन । यस्ता चित्रलाई धर्मसँग कसरी जोड्न सकिन्छ भनेर प्रश्न उठ्छ नै । पछि लोककलाको स्पष्ट पहिचान भइसकेपछि पनि सेक्रेड’ र सेकुलर आर्ट भन्ने प्रचलन अद्यापि छँदै छ । सबै कला धार्मिक हुँदैनन् भन्ने यसको आसय पनि हो ।  कला इतिहासमा केभ पेन्टिङलाई नियाल्दा, ईसापूर्वको पहिलो शताब्दीमा शुभारम्भ भएको र पाँचौँ शताब्दीमा घनीभूत रूपमा विकास भएको अजन्ता, एलोरा गुफाका भित्तेचित्रसम्म पुग्नुपर्ने हुन्छ । यसबखत भारतको यस क्षेत्रको वरिपरि धेरै साना–ठूला गुफा प्राप्त भएका छन् । विशेष गरेर अजन्ता गुफाकै २९ वटा साना–ठूला गुफाहरू र यसभित्र रहेका सयौँ यस्ता अति आकर्षक र मनमोहक भित्तेचित्र प्रकाशमा आएपछि यो भित्तेचित्रको विशेष चर्चा हुन थालेको थियो ।  कलाकै मात्र सन्दर्भ जोड्नुपर्दा, करिब ३५०० वर्षअगाडि देखापरेको सिन्धुघाँटीको सभ्यतामा पुग्नुपर्ने हुन्छ । जहाँ त्यस बखतका कला, सम्पदा, वास्तुकलाका अनेक नमुना (व्यवस्थित सहरको भग्नावशेषको रूपमा) देखापरेको थियो । गुफाचित्रको मात्र कुरा गर्दा, मुम्बईको नजिक रहेको अजन्ता गुफालाई सम्झनुपर्ने हुन्छ । जहाँ विशेष गरेर बौद्ध कलाहरू प्रचुर मात्रामा बनेका छन् । त्यस बखत भारतदेखि दक्षिणपूर्वी एसियामै बौद्ध धर्मको प्रभाव रहेको आकलन गर्न सकिन्छ । विशेषगरी जातक कथालाई लिएर, भगवान बुद्धको जीवनीमा आधारित रहेर, नर्तकी र सुन्दर महिलाको हाउभाउ व्यक्त गरेर बनेका यस्ता चित्रले कलाको इतिहासलाई एउटा नवीन धारमा प्रवेश गराएको थियो ।   फ्रेस्को र म्युरल  भित्तेचित्रको प्रसंगमा फ्रेस्को, म्युरल वा वालपेन्टिङको नयाँ फर्मको चर्चा गर्नुपर्ने हुन्छ । अहिले कलाको आधुनिक खण्डमा आइपुग्दा देखापरेको ग्राफिटी कलाको प्रसंग पनि यही भित्तेचित्र वा कलासँग जोडिएर आएको छ । अब पुरानो भित्तेचित्र र अहिलेका यस्ता कलालाई वा एकापसको नातालाई कसरी जोड्न सकिएला ? यसमा थप अध्ययन आवश्यक छ । यी सबैलाई नेपालीमा भित्तेचित्र नै भन्ने प्रचलन हुँदा यस विषयमा थप खोज र अनुसन्धानको खाँचो बढी देखिन्छ । म्युरल आर्ट भनेको ग्राफिक आर्ट हो, हिजोआज यसलाई ग्राफिक कम्युनिकेसन भन्ने पनि प्रचलन छ । यो एउटा यस्तो पिस हो, जुन वालमा, सिलिङमा अथवा स्थायी संरचनामा बनाइएको हुन्छ । व्यवसायको रूपमा फस्टाएको यो कलाको विधा मूलतः कलात्मक डिजाइनको मुख्य रूप हो । सिर्जनशील हुँदाहुँदै यो एक व्यावसायिक कला हो । यो कला कुनै पनि वस्तु, इभेन्ट, कार्यक्रम आदि माथि निर्भर हुँदै अगाडि बढ्छ, यसले कुनै पनि वस्तुको एस्थेटिक्स पक्षलाई उजागर मात्रै गर्दैन, यसको सुन्दर पक्ष, गुणात्मक पक्षलाई अगाडि ल्याएर वस्तुको बिक्रीमा सकारात्मक असर पार्छ ।  मुख्यतः म्युरल आर्ट विभिन्न टेक्निक (जस्तै ः फ्रेस्को, मोजाइक, ग्राफिटी, म्यारोफ्लज आदि) मा विभाजित भएर देखापरेको छ । यसमध्ये फ्रेस्को सबैभन्दा बढी चलनचल्तीमा आएको शब्द हो । १५औँ, १६औँ शताब्दीमा बढी मात्रामा यसको प्रलनमा देखिए पनि यसअघि नै यसको प्रचलन रहेको भन्ने गरिन्छ । भित्ताको ‘लाइम प्लास्टर’ अर्थात् चिसै, आलै अवस्थाको प्लास्टरमा रङ मिसाएर चित्र निर्माण गरिन्छ, जुन स्थायित्व हुन्छ । प्लास्टर सुकेपछि रङ आदि लगाएर बनाइएको चित्र आफैँ पनि प्लास्टरको एक भाग भई यसैमा घुलमिल भई स्थायी रूपमा भित्तामै रहने हुन्छ । जसले गर्दा सयौँ वर्षसम्म यसलाई स्थायित्व कायम गर्छ ।  मोजाइक अलि फरक टेक्निक हो, यसमा स्टोन, ग्लास र सिरामिक्सका टुक्रालाई भित्ता वा जमिनको सतहमा टाँसेर भर्ने गरिन्छ । यस्ता टुक्रा आकारमूलक रूप वा अमूर्त रूप (बुट्टाजस्तो) मा पनि बन्ने वा देखिने हुन्छ । यो कला रोमनकालमै पपुलर रहेको भन्ने गरिन्छ ।  म्यारोफ्लज प्रविधि अर्थात् क्यानभासमा बनिसकेको चित्रलाई भित्तामा टाँसेर बनाइने प्रविधि । पछि सुकेर यो एक प्रकारको कडापनमा परिवर्तन भई भित्तामै बनेको जस्तो देखिन जान्छ । ग्राफिटी भनेको एउटा आर्टको फर्म (सिर्जनात्मक कलाको सन्दर्भमा) हो । यसलाई सामान्य अक्षरदेखि किसिमकिसिका रूपमा बनाउने गरिन्छ । सामान्यतः कुनै पनि बाह्य भित्ता, स्पेसमा कसैसँग अनुमति नलिईकन बनाइने यो कला एक प्रकारले कला आन्दोलनको रूपमा पनि आएको देखिन्छ । बाहिरबाट सिधै पेन्ट गरेर यस्ता कला बनाउने गरिन्छ । यो ग्राफिटी आर्ट अहिले बढी प्रचलनमा रहे पनि प्राचीन इजिप्ट, ग्रिस र रोमनमा त्यतिवेला नै प्रचलनमा रहेको भन्ने गरिन्छ ।  नेपालमा भित्तेचित्र नेपालको सन्दर्भमा भित्तेचित्रको प्रसंग उठ्दा चिनियाँ वृत्तान्तको सहारा लिएर भन्ने गरिन्छ– सातौँ शताब्दीमा बनेको कैलासकुट भवनका भित्ता चित्रले भरिएका हुन्थे । यसभन्दा पहिला हिमालपारिका ठाउँमा देखिएको रक आर्टको प्रसंग पनि अहिले थोरबहुत आउन थालेको छ ।  नेपालमा भित्तेचित्रको आधिकारिक प्रमाण खोज्दा ‘आर्ट अफ नेपाल’ पुस्तकमा डा. अमिता रायले उल्लेख गरेको प्रसंगलाई लिनुपर्ने हुन्छ । यस आधारमा जयस्थिति मल्लको पालामा बनेको भित्तेचित्र नै प्रथम भित्तेचित्र मान्ने गरिन्छ । यसपछि उनको छोरा ज्योति मल्ल र नाति यक्ष मल्लको पालमा पनि यस्ता भित्तेचित्र बन्ने गरेको उनले उल्लेख गरेका छन् । हुन त कलाविद् धनवज्र वज्राचार्यले लिच्छविकालीन चारुमतिको शिलालेखमा एक ठाउँमा भित्तेचित्रको प्रसंग उठेको सन्दर्भ ल्याएका छन् । यसको भौतिक रूपमा अस्तित्व आजसम्म पाइएको छैन । रातोपाटीबाट  (मल्ल कलाकार र कला समीक्षक हुन् ।)  

राष्ट्रपतिको संघारः प्रधानमन्त्रीमा रामचन्द्र पौडेलको  त्यो १७ हार

राष्ट्रपतिको संघारः प्रधानमन्त्रीमा रामचन्द्र पौडेलको त्यो १७ हार

५०३ दिन अगाडि

|

१४ फागुन २०७९

१४ वनवासपछि भगवान् राम सत्तामा फर्किएका थिए । राष्ट्रपतिको संघारमा रहेका रामचन्द्र पौडेल पनि पछिल्लो समय कुनै लाभको पदमा थिएनन् । बरु २०६७ साउन ५ देखि माघ २० सम्म १७ पटक प्रधानमन्त्री उम्मेदवार भएर असफल भएका थिए उनी । अहिले भने पौडेल राष्ट्रपति निर्वाचनको पहिलो चरणमै सबैभन्दा बलियो उम्मेदवार बन्न सफल भएका छन् । आठ दलको समर्थनमा फागुन १३ गते उम्मेदवारी दर्ता गरेका पौडेलको पक्षमा  मत देखिन्छ । उनै पौडेलको १२ वर्ष अगाडि प्रधानमन्त्री निर्वाचित हुने सपना १७ पटकसम्म असफल भएको थियो । यस्ता थिए पौडेलको प्रधानमन्त्री बन्न गरिएको १७ असफल प्रयासः पहिलो २०६७ साउन ५ गते रामचन्द्र पौडेल प्रधानमन्त्री उम्मेदवार हुँदा पक्षमा १२४ मत आएको थियो । ५८३ सांसद उपस्थित भएको सदनमा पौडेल प्रधानमन्त्री बन्न सकेनन् । दोस्रो दोस्रो प्रयास २०६७ साउन ७ गते भएको हो । ५७८ सांसद उपस्थित भएको सदनमा पौडेलले १२३ मत ल्याएका थिए । तेस्रो १२४ मत ल्याएका पौडेलले तेस्रो प्रयास २०६७ साउन १७ मा गरेका थिए । त्यो दिन सदनमा ५५६ सांसद उपस्थित भएका थिए । चौथो २०६७ साउन २१ गतेको चौथो प्रयासमा पौडेलले १२२ मत ल्याएका थिए । त्यो समयमा सदनमा ५६१ सांसद उपस्थित भएका थिए । पाँचौं २०६७ भदौ ७ गते पाँचौं प्रयास गरेका पौडेलले जम्मा १२४ मत ल्याएका थिए । ५६७ सांसद उपस्थित त्यो दिन पनि उनलाई प्रधानमन्त्री बन्न आवश्यक मत पुगेन । छैटौं २०६७ भदौ २० गतेको छैटौं प्रयासमा पौडेलले १२२ मत ल्याएका थिए । उक्त दिन सदनमा ५३६ सांसद उपस्थित भएका थिए । सातौं २०६७ भदौ २२ गतेको सातौं प्रयासमा सदनमा ५१५ सांसद उपस्थित थिए । जसमा पौडेलको पक्षमा ११९ मत आएको थियो । आठौं २०६७ असोज १० गतेको आठौं प्रयासमा ११६ मत आएको थियो । सदनमा त्यो दिन १८९ सांसद उपस्थित भएका थिए । नवौं २०६७ असोज १४ गतेको नवौं प्रयासमा पौडेलको मत १०५ आएको थियो । १६८ सांसद उपस्थित भएको सदनमा पौडेलले त्यति मत ल्याएका थिए । दसौं २०६७ असोज २० गते पौडेलको दसौं प्रयास हुँदा १०९ मत आएको थियो । त्यो दिन सदनमा १५६ उपस्थित थिए । एघारौं २०६७ असोज २१ गते पौडेलले १०४ मत ल्याए । त्यस दिन पनि प्रधानमन्त्री बन्न सकेनन् । त्यो दिन सदनमा १४५ सांसद उपस्थित थिए । बाह्रौं २०६७ असोज २४ गतेको बाह्रौं प्रयासमा पौडेलको मत ८९ आएको थियो । सदनमा ११९ सांसद हाजिर थिए । तेह्रौं २०६७ कात्तिक ९ गतेको तेह्रौं प्रयासमा पौडेलले ९८ मत पाएका थिए । १४४ सांसद त्यो दिन उपस्थित थिए । जुन दिन पनि उनी प्रधानमन्त्री निर्वाचित हुन सकेनन् । चौधौं २०६७ कात्तिक १२ गतेको चौधौं प्रयासमा पौडेलले ९६ मत पाएका थिए । त्यो प्रक्रियामा सदनमा १८६ सांसदहरु सहभागी भएका थिए । पन्ध्रौं २०६७ कात्तिक १५ गतेको पन्ध्रौं प्रयासमा ९६ मत ल्याएका थिए पौडेलले । त्यो समयमा सदनमा १२९ सांसद उपस्थित भएका थिए । सोह्रौं २०६७ कात्तिक १८ गतेको प्रयासमा पौडेलले जम्मा ८२ मत पाएका थिए । त्यो समयमा सदनमा १०१ सांसद उपस्थित भएका थिए । सत्रौं २०६७ माघ २० गतेको सत्रौं प्रयासमा पौडेलले १२२ मत ल्याएका थिए । त्यो प्रक्रियामा सदनमा ५५७ सांसद उपस्थित भएका थिए । स्रोतः रामकृष्ण भण्डारीको ‘सत्ता संघर्ष’ पुस्तक  

छोराको सम्झनामा २८ वर्षदेखि पुस्तकालय रूँगिरहेका पूर्णबहादुर

छोराको सम्झनामा २८ वर्षदेखि पुस्तकालय रूँगिरहेका पूर्णबहादुर

५८३ दिन अगाडि

|

२३ मंसिर २०७९

संगीता गिरी धरानको व्यस्त बजारमा एउटा पुरानो पुस्तकालय छ- विमल स्मृति पुस्तकालय। उक्त पुस्तकालयमा जीवनको आठ दशक पार गरिसकेका सेनाका पूर्व कप्तान पूर्णबहादुर गुरूङको दैनिकी मात्र होइन, जीवन नै बितिरहेको छ। २८ वर्ष भयो, उनी बिहान ४ बजे पुस्तकालय पुगिरहेका छन्। कति रात पनि उनले पुस्तकालयमै बिताएका छन्। यो पुस्तकालयको नाम उनको छोरा विमलको सम्झनामा राखिएको हो। विमलको बस दुर्घटनामा मृत्यु भएको थियो। पूर्णबहादुरले छोरालाई समर्पित गर्दै पुस्तकालय खोलेका हुन्। उनी हरेक दिन आफ्नो छोराको धमिलो याद ताजा बनाउन कसरत गरिरहेका हुन्छन्। पूर्णबहादुरले छोराको सम्झनालाई किन पुस्तकालयसँगै जोडे त? विमललाई सानैदेखि साहित्यमा रूचि थियो। कविता लेख्न खुबै रूचाउँथे। पूर्णबहादुरले आफ्नो छोरालाई चिनेको पनि यत्ति नै हो भन्दा फरक पर्दैन। उनी छोराछोरी साना हुँदा पल्टनमा जागिरे थिए।  छोराछोरीको भविष्य राम्रो बनाउन पल्टन गएका उनले विमललाई होस्टल राखेर पढाएका थिए। यसले पनि उनलाई आफ्ना सन्तानको आनीबानी चिन्न बाधा भयो। राम्ररी बुझ्न र चिन्न नपाउँदै बुबा पूर्णबहादुरले छोरा विमललाई गुमाए। विमलले जीवनको दुई दशक पनि देख्न नपाउँदै उनको निधन भएको थियो। उनको दुर्घटना हुँदा पूर्णबहादुर ब्रुनाइमा थिए। केही समयपछि नेपाल फर्किए। छोरा गुमाउनु र परिवारसँग समय बिताउन नपाएको पीडाले उनलाई थिच्दै गयो। विमलले आफ्नो रूचिअनुसार केही किताब जोरजाम गरेका रहेछन्। त्यसैमार्फत् पूर्णबहादुरले छोराको सम्झना जिउँदो राख्ने विचार गरेका हुन्। अचेल उनी हरेक वर्ष ५० हजार रूपैयाँ छुट्याएर किताब किन्छन् र पुस्तकालयमा थप्छन्। तर डिजिटल माध्यमको चलन र लोकप्रियता बढेसँगै पुस्तकालयमा पाठक कम हुँदै गएको उनको अनुभव छ। पूर्णबहादुरको यो कथा दृश्यमा पनि हेर्न पाइन्छ- २० औं काठमाडौं इन्टरनेसनल माउन्टेन फिल्म फेस्टिभल (किम्फ) मा देखाइने फिल्म 'उर्मि' मार्फत्। उर्मिको कथा पूर्णबहादुरकै जीवन वरिपरि घुम्छ। उर्मिको अर्थ शोक हो। फिल्मका पात्र पूर्णबहादुरको जीवनमा पनि शोकको लहर छ। उनले बुढेसकालको लाठी त झन्डै तीस वर्षअघि गुमाइसके, चार वर्षअघि जीवनसाथी पनि गुमाए। उनकी श्रीमतीको क्यान्सरका कारण मृत्यु भयो। पूर्णबहादुरकी श्रीमती छोराको वियोगमा तड्पिएरै मृत्युको मुखमा पुगेको 'उर्मि' का निर्देशक प्रणय लिम्बूलाई लाग्छ। प्रणयलाई यो कथा हिमाल खबर पत्रिकाका सम्पादक रविन गिरीले जुराइदिएका हुन्। रविनले उनलाई पाँच मिनेटको भिडिओ अभिलेख मात्रै भए पनि राख्न प्रस्ताव राखेका थिए। 'केको बारेमा रहेछ भनेर बुझ्दा छोराको सम्झनामा पुस्तकालय खोलेर बसेको मान्छे हुनुहुँदो रहेछ। गहिराइमा कथा खोतल्दै जाँदा यो डकुमेन्ट्री मात्र नभई राम्रो फिल्म बन्छ भन्ने लाग्यो,' निर्देशक प्रणयले सेतोपाटीसँग भने। त्यति बेला उनी 'नगरपिता' भनेर चिनिने धरानका पहिलो मेयर ध्यानबहादुर राईको फिल्म बनाउँदै थिए। उक्त कथा थाँति राख्दै उनले पूर्णबहादुरको कथा भन्ने निर्णय गरे। किनकी पूर्णबहादुर त्यो बेलै ८० वर्ष पुगिसकेका थिए। 'ढल्किँदो उमेरका मान्छेको कथा भन्न गाह्रो छ। मसँग नमिठा याद पनि छन्। केही वर्षअगाडि कलाकार बिएस राणाको कथा भन्न मैले दुई वर्ष साक्षात्कार गरेको थिएँ। तीन दिन छायांकन पनि भएको थियो। तर उहाँको निधन भयो,' उनले भने, 'बिएस राणाको फिल्म अधुरै रह्यो। यस्तै घटना नदोहोरियोस् भनेर मैले पूर्णबहादुरको कथा भन्न हतार गरेँ।'  सबै कुरा सोचेजस्तो सजिलो त कहाँ हुन्छ र! ८० वर्षे वृद्धलाई पर्दामा उतार्न उनलाई निकै चुनौती थियो।  'उहाँ कलाकार होइन। कलाकारलाई लियो भने जे भन्यो त्यही गर्छन्। आम मान्छेलाई गाह्रो भइहाल्छ। उहाँ पनि सुरूमा क्यामराअगाडि डराउनुभयो। बिस्तारै कुरा गर्दै जाँदा सहज वातावरण बन्दै गयो,' उनले भने। फिल्म रोचक बनाउन आफूले सक्दो प्रयास गरेको उनले बताए। भने, 'कुनै कथालाई दीर्घकालीन रूपमा जीवन्त बनाइराख्न कलात्मक तरिकाले नै भन्नु पर्छ। उहाँको कथा जीवन्त बनाउन हामीले केही पात्र पुनर्निर्माण पनि गरेका छौं।' पूर्णबहादुरको पुस्तकालय यस्तो ठाउँमा छ जहाँ व्यवसायीहरूको नजर परिरहन्छ। त्यो ठाउँबाट पुस्तकालय हटाएर होटल बनाउने प्रस्ताव आइरहन्छ। तर व्यवसायीहरूले यो कुरा क्यामरामा भन्दैनन्। त्यसैले पूर्णबहादुरको कथा पूर्ण बनाउन केही पात्र निर्माण गर्नु परेको प्रणयले बताए। प्रणय हरेक फिल्म बनाउँदा सम्बन्ध निर्माणमा पनि समय लिन्छन्। पूर्णबहादुरको कथा भन्न पनि उनले दुई वर्ष समय दिएका थिए। उनका सहकर्मीले यसलाई सामान्य मान्छन्। बाहिरी साथीहरूले भने एउटै फिल्मलाई किन यति धेरै समय दिएको भन्दै प्रश्न गर्छन्। उनका सहकर्मी हुन् चन्दन दत्त र दीपक बज्रचार्य। दीपकले छायांकन गरेको फिल्म चन्दनले सम्पादन गर्छन्। अधिकांश फिल्ममा यी तीन जनाको सहकार्य छ। उर्मिलाई दुई वर्ष समय दिए पनि छायांकन भने ९ दिनमै सकिएको हो।  पूर्णबहादुरको कथा भन्न पाउँदा प्रणय आफूलाई भाग्यमानी ठान्छन्। 'पूर्णबहादुरको कथा कसै न कसैले भन्नुपर्थ्यो, त्यो अवसर मैले पाएँ। यस्ता कथा बाहिर आउनु पर्छ किनकी आउँदो पुस्तालाई यस्तो पनि हुन्थ्यो भन्ने ज्ञान हुन्छ,' उनले भने। प्रणय विगत २२ वर्षदेखि फिल्म क्षेत्रमा सक्रिय छन्। उनी अमेरिकामा फिल्ममेकिङ पढेर आएका हुन्। आख्यान र गैरआख्यान दुवै फिल्म बनाउन रूचाउँछन्। सन् २००७ मा उनको 'फरगिभ, फरगेट नट' ले किम्फमा उत्कृष्ट फिल्मको अवार्ड पाएको थियो। माओवादी द्वन्द्वकालमा माओवादीनिकट भएको भन्दै भाइकाजी घिमिरेलाई बेपत्ता बनाइएको थियो। करिब डेढ वर्षपछि उनी फर्किएका थिए। तर उनले यातना दिने सेनाको अनुहार कहिल्यै देखेनन्। 'भाइकाजीले उनलाई यातना दिने सेनाको अनुहार कहिल्यै देखेनन् रे। हामीले उनको अनुभव पर्दामा उतार्न क्यामरामा पट्टी बाँधेर खिचेका थियौं। यो प्रयोगात्मक थियो, त्यसैले पहिलो पुरस्कार पाएको होला,' उनले भने। त्यसपछि सन् २०१७ मा 'गाउँ गाउँबाट उठ' का गायक रामेशको कथा लिएर प्रणय किम्फमा पुगेका थिए। 'उर्मि' किम्फमा देखाइने उनको तेस्रो फिल्म हो। यो फिल्म साउथ एसियन फिल्म फेस्टिभलमा पनि देखाइएको थियो। फिल्म बाहिरिएसँगै यसै वर्ष भदौ १५ गते पूर्णबहादुरलाई नेपाल सरकारले 'उत्कृष्ट पुस्तकालय प्रेमी' का रूपमा सम्मान गरेको थियो। उक्त सम्मान कार्यक्रममा फिल्मको ट्रेलर पनि सार्वजनिक गरियो। ट्रेलर सार्वजनिक भएपछि पूर्णबहादुरले भनेका थिए, 'यही हो फिल्म!' विभिन्न फेस्टिभलमा देखाइए पनि पूर्णबहादुरले अझै आफ्नो फिल्म हेर्न पाएका छैनन्। केही समयपछि धरानमै च्यारिटी-शो गर्दै उनलाई फिल्म देखाउने योजना रहेको निर्देशक प्रणयले बताए। प्रणयले थुप्रै फिल्म बनाइसकेका छन्। तर फिल्मको प्रतिक्रियाले आफ्नो कामको मापन गर्न नसक्ने उनको भनाइ छ। 'म फिल्म बनाउनुअघि शतप्रतिशत दिन्छु। फिल्म बनेपछि धेरै कुरा सोच्दिनँ। कला भनेको कहिल्यै यही हो भन्ने हुँदैन। त्यही कुरा कतिलाई मन परिरहेको हुन्छ, कतिलाई मन पर्दैन। यसलाई फिल्मकर्मीले सफाइ दिइरहन आवश्यक लाग्दैन,' उनले भने, 'तर लामो समय फिल्म क्षेत्रमै आबद्ध भएपछि फिल्मकर्मीको दायित्व हुने रहेछ। कथामा जीवन हुँदो रहेछ। कतिपय कुरालाई सतही रूपमा प्रस्तुत गर्न नहुने रहेछ। कुनै कथाको गहिराइमा गएर कसरी कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने भन्ने फिल्मकर्मीको दायित्व हुँदो रहेछ।' सेतोपाटीबाट

पहिचानकोे मुद्दा  सम्बोधन नभएसम्म बिश्राम नलिने रञ्जिताको प्रतिवद्धता

पहिचानकोे मुद्दा  सम्बोधन नभएसम्म बिश्राम नलिने रञ्जिताको प्रतिवद्धता

५९७ दिन अगाडि

|

८ मंसिर २०७९

आफू कैलाली–१ बाट प्रतिनिधि सभामा विजयी भएपछि नागरिक उन्मुक्ति पार्टीकी केन्द्रीय अध्यक्ष रञ्जिता श्रेष्ठ चौधरीले मतदातालाई धन्यवाद दिदै पहिचानकोे मुद्दा सम्बोधन नभएसम्म बिश्राम नलिने प्रतिवद्धता व्यक्त गरेकी छिन् । उनको धन्यवाद मन्तव्य जस्ताको तस्तैः आदरणीय/प्रिय मतदाता नमस्कार  मलाई र हाम्रो पार्टीलाई बिश्वास गर्दै अत्याधिक मत दिई बिजयी गराउनु भएकोमा म र मेरो पार्टीको तर्फबाट हृदय  देखि नै हार्दिक धन्यवाद एवं कृतज्ञता ब्यक्त गर्न चाहन्छु।  यो जितलाई टिकापुर घटनाका कारण बिना कसुर जेल जिवन बिताई रहनुभएका मेरा आदरणीय श्रीमान् तथा नागरिक उन्मुक्ति पार्टिका संरक्षक श्री रेशम चौधरी तथा सम्पुर्ण राजबन्दिहरुमा समर्पण गर्दछु। यो जित पहिचान प्राप्त गर्न दिनरात खट्ने थारु लगाएत सम्पुर्ण जनसमुदायहरुको जितको रुपमा मैले बुझेकी छु।  यस घडिमा, पहिचानकोे मुद्दा  संबोधन नभएसम्म बिश्राम नलिने प्रतिवद्धता पनि ब्यक्त गर्न चाहन्छु। साथै सम्पुर्ण रुपमा सद्भाव कायम गर्दै समृद्ध, समुन्नत र सुन्दर टिकापुरको पहिचान स्थापित गर्न लागि पर्नेछु। यस क्षेत्रका जनताले भोगिरहेका बिभिन्न समस्याहरु हल गर्न जनताको सेवकका रुपमा हरपल यहाँहरुकै आँगनमा रहि रहनुका साथै संसदमा टिकापुरवासी जनताको बलियो आवाज बन्नेछु। यहाँहरुको साथ सहयोग र खबरदारीको सदा अपेक्षा रहिरहने विश्वास लिएको छु। जसले मलाई अझ परिस्कृत  र सक्षम बन्न प्रेरणा दिइरहने छ।  नागरिक उन्मुक्ति पार्टिको प्रतिनिधिको रुपमा जित हासिल गर्नुहुने सम्पूर्णमा हार्दिक बधाई ज्ञापन गर्न चाहन्छु। यस दौरान म र हाम्रो पार्टीलाई जिताउन विभिन्न माध्यमबाट सहयोग गर्नुहुने आम सञ्चार माध्यमका साथिहरु बुद्धिजीवि तथा नागरिकहरुलाई धन्यवाद ज्ञापन गर्दछु। यसका साथै दिन,रात भोक, प्यास  नभनी अहोरात्र चुनावी अभियानमा खट्नु हुने पार्टीका सम्पुर्ण नेता, कार्यकर्ता तथा शुभचिन्तकहरुप्रति विशेष  धन्यवाद दिन चाहन्छु।  कसैलाई काखा र कसैलाई पाखा नगरी मलाई जिताउन  भोट दिनुहुने र कुनै कारणवस भोट दिन असमर्थ सम्पुर्ण टिकापुरवासी जनसमुदायको साझा प्रतिनिधिको रुपमा निरन्तर लागि रहनेछु। चुनावको दौरान प्रतिस्प्रर्धीै भएपनि अन्य पार्टिका अग्रज साथिहरुसँग  आगामि दिनमा  टिकापुरको विकासका लागि सहकार्य गर्ने कुरामा प्रतिवद्ध भएको जानकारी गराउँदछु।  अन्तमा, नागरिक उन्मुक्ति पार्टीको जिम्मेवार अध्यक्ष हुनुको नाताले जनताले अपेक्षा गरे अनुरुपको नयाँ दर्शन, बिचार र बिकल्प सहितको बैकल्पिक शक्ति बनाउने संकल्प पनि ब्यक्त गर्दछु। जय नागरिक।                             रन्जीता श्रेष्ठ चौधरी                                      अध्यक्ष                           नागरिक उन्मुक्ति पार्टी

राजीव गान्धी हत्या : ३२ वर्षपछि जेलबाट बाहिर आएपछि नलिनीले के भनिन्  ?

राजीव गान्धी हत्या : ३२ वर्षपछि जेलबाट बाहिर आएपछि नलिनीले के भनिन् ?

६०५ दिन अगाडि

|

३० कात्तिक २०७९

भारतका पूर्वप्रधानमन्त्री राजीव गान्धीको हत्यामा दोषी ठहर भएकी नलिनी ३२ वर्षपछि जेलबाट रिहा भएकी छिन् । गत साता सर्वोच्च अदालतले यस मुद्दामा आजीवन कारावासको सजाय भोगिरहेका नलिनी र आरपी रविचन्द्रनलगायत सबै दोषीलाई रिहा गर्न आदेश दिएको थियो । यो आदेश आएको एक घण्टा नबित्दै नलिनीसहित बाँकी दोषी पनि जेलबाट बाहिर आएका थिए । यी छ जना दोषीमध्ये चार – सन्थान, मुरुगन, जयकुमार र रोबर्ट पायस श्रीलंकाका थिए जसलाई विशेष शिविरमा लगिएको थियो । बीबीसीसँगको विशेष कुराकानीमा उक्त घटनाप्रति गहिरो दुःख व्यक्त गर्दै नलिनीले अब आफ्नो परिवारलाई एकताबद्ध बनाउने र पारिवारिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाउनेतर्फ ध्यान दिने बताइन् । नलिनी आत्मघाती टोलीको सदस्य भएको आरोपमा दोषी पाइयो र अन्य तीन दोषीलाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाइएको थियो । तर सोनिया गान्धीको अपीलपछि उनको सजायलाई आजीवन कारावासमा परिणत गरियो । त्यसपछि उनी रिहाइका लागि कानुनी लडाइँ लड्दै आएकी थिइन् ।  जेल जानुअघि यी सबै कुरा बारेमा आफूलाई केही थाहा नभएको नलिनी बताउँछिन्, ‘रिमाण्डमा लिएर छुट्टै कक्षमा राख्दा म निकै डराएको थिएँ ।’ म धेरै रोएँ । कोलाहल मच्चियो । म बाहिर दौडिएँ । अधिराइ र मेरी आमा नजिकैको सेलमा थुनिएका थिए, उनीहरू पनि निकै डराएका थिए । मेरो अवस्था देखेर उनीहरु पनि रुन थाले । तर उसले मलाई भित्र पस्न फकाए । मैले राइफल बोकेका सीआरपीएफ जवानहरूलाई उनीहरूले ‘हामीलाई गोली हानेको भए राम्रो हुन्थ्यो’ भनेँ ।’ जेल अनुभव उनी भन्छिन्, ‘म यति धेरै चिच्याएँ कि मेरो घाँटीबाट रगत निस्कन थाल्यो । यो धेरै कठिन समय थियो । जब म पक्राउ परेँ, मलाई पछिल्लो पाँच दिनदेखि ज्वरोले थलिएकी थिएँ, म ओछ्यानबाट उठ्न पनि सकेको थिइनँ ।’ मलाई दुई दिन सुत्न दिएनन् । मसँग यी परिस्थितिहरूको सामना गर्ने साहस थिएन । म दाँत नमाझी र कपाल नकोरिकनै बस्थेँ । जब अवस्था सुधार हुँदै थियो, मेरो छाती दुख्न थाल्यो । धेरैले म अभिनय गर्दैछु भन्ने सोचेका थिए तर डाक्टरले जाँच गर्दा मेरो समस्या साँचो हो भन्ने प्रमाणित भयो । ’ ‘केही समयपछि स्थितिमा केही सुधार आयो । त्यही क्रममा कोडियाक्कराई षणमुगमको मृत्यु भयो । जेल प्रशासनले हामीलाई हथकडी लगाउन थाल्यो । चुरा लगाउने कार्यक्रम भएछ कि भनेर जिस्क्याउँदै सोधेँ ।’  जब टाडा अदालतले २८ जनालाई मृत्युदण्डको सजाय सुनाएको थियो, जसमा उनको नाम पहिलो थियो, उनी छक्क परिन् । उनी भन्छिन्, ‘मैले अपराध गरेको हो भनेर शपथ पत्र दिएको थिइनँ तर अदालतमा मैले यो कहिल्यै प्रमाणित गर्न सकिनँ ।’ फैसलापछि मलाई अर्को कक्षमा सारियो । मृत्युदण्डका कैदीहरूलाई राखेझैँ उनीहरूले हामीलाई थुनेर राख्थे । त्यसको केही समयपछि मैले छोरीलाई जन्म दिइन् । स्थिति अलि राम्रो भयो ।’ नलिनी पक्राउ पर्दा उनी करिब दुई महिनाकी गर्भवती थिइन् । पक्राउ परे लगत्तै उनका श्रीमान्, आमा र भाइ पनि पक्राउ परेका थिए । नलिनीले आफ्नो परिवार आर्थिक रुपमा बलियो नभएको र यस्तो अवस्थामा अवस्था बिग्रिएको बताइन् । राजीव गान्धीको हत्याका क्रममा अन्य १६ जनाले पनि ज्यान गुमाएका थिए । उनीहरूका आफन्तहरूले दोषीलाई रिहा गर्न कडा विरोध गरिरहेका छन् । अफसोस नलिनी भन्छिन्, ‘मलाई उनीहरूको परिवारप्रति दुःख लाग्छ । मलाई थाहा छैन उनीहरुले आफ्नो परिवारका सदस्यहरू गुमाउँदा कुनै आर्थिक सहयोग पाए, पाएनन् । यो वास्तवमै उनीहरूका लागि ठूलो घाटा हो ।’ मलाई लाग्छ घरको मुखिया गुमाउनु साँच्चै ठूलो क्षति हो । मलाई लाग्छ कि उनीहरूले हाम्रो स्थिति बुझ्नुपर्छ।’ उनी भन्छिन्, ‘मलाई निकै नराम्रो लाग्छ । १७ जना मार्नुको पछाडि मेरो नियत के हुन सक्छ ? यसको आवश्यकता के हो ? के म शिक्षित छैन ? उनीहरुलाई मारेर जीविकोपार्जन गर्नुपर्छ ?’ उनी आफैँ यसको जवाफ दिन्छिन्, ‘त्यस्तो केही होइन । मलाई उनको नाम पनि थाहा छैन । तर उनलाई मारेको अपराधमा मलाई दोष लगाइएको छ । यो अरु केही होइन हाम्रो दुर्भाग्य हो । हामीले उनीहरु लाई कहिल्यै देखेका पनि छैनौँ । उनीहरुलाई हानि पु¥याउने सोच पनि थिएन । मलाई लाग्छ कि उनीहरूले यो बुझ्नुपर्छ ।’ जहत्यामा संलग्न व्यक्तिको परिचयबारे नलिनी भन्छिन्, ‘उनीहरू त्यस्तो खालको देखिँदैनथे । सायद त्यतिबेला म त्यति समझदार थिइनँ भन्न सकिन्छ । म धेरै व्यस्त थिएँ । म पढ्दै थिएँ, काम गर्दै थिए, पढाइका लागि कक्षामा जान्थे । कक्षा सकिएपछि रातको ११ बजे मात्रै सुत्न पाउँथे । यो दिनचर्यामा मैले त्यस्तो कहिल्यै सोचिन । ’ नलिनीका अनुसार जब उनको मृत्युदण्ड खारेज भयो, बाँकी मानिसहरूको आशा बढ्यो । तर, यसअघि उनलाई फाँसी दिनेबारे सातवटा घोषणा भइसकेको थियो । त्यसमा पनि चार पटक मिति तय भएको थियो । एक जना धर्मगुरु पनि उनलाई भेटेर अन्तिम इच्छा जान्न आए । सबै तयारी पूरा गरियो । फाँसीको डोरी पनि तयार भयो, कैदीलाई फाँसी दिने सेल पनि तयार भयो । उनीहरुको तौल पनि लिइएको थियो र सोही तौलको बालुवाको झोला झुण्डाएर रिहर्सल पनि गरिएको थियो । नलिनी भन्छिन्, ‘यो सब मेरो आँखा अगाडि भयो । तर मैले आशा कहिल्यै छोडिनँ । मैले सोचेँ, मैले केही गल्ती गरेको छैन, त्यसैले मलाई केही नराम्रो हुनेछैन ।’ अब बाहिरिएपछि फेरि नयाँ जीवन सुरु गर्ने अवसर आएपछि नलिनीले आशावादी हुँदै भनिन्, ‘म मेरो श्रीमान् र छोरीसँग बस्न चाहन्छु । म परिवारलाई एकताबद्ध गर्न चाहन्छु, यो मेरो इच्छा हो ।’बीबीसी