थारु समुदाय र दिगो विकासका लक्ष्यहरु

थारु समुदाय र दिगो विकासका लक्ष्यहरु

२८ दिन अगाडि

|

२१ माघ २०८०

गोरहा र बालापन

गोरहा र बालापन

३२ दिन अगाडि

|

१७ माघ २०८०

मुना चौधरी तराईको धानखेतबाट भदौ-असोजमा गाम्हरा दुधही धानको वासना आहा ! कस्तो मिठो। सुघिरहुँ लाग्ने। माटोको पनि अलग्गै खालको मिठो वासना आउने। चैत–वैशाखको रापिलो घाममा सुकेका कोला र आलीको घाँसबाट अत्तरभन्दा पनि मीठो वासना आउने । हरियालीले सजिएको मेरो गाउँ, आज पनि ताजा, सुन्दर, भरिभराउ र परिपूर्ण छ। गाउँमा घरपालुवा जनावर गाई र गोरुको गोबर र माटोले घर, आँगन र चुलो नपोते भान्सामा चुलो बल्दैनथ्यो । भान्सामा चुलो बाल्न खर, गोरहा (गुइँठा), गोरहैनी, चिपरी, जरना, राहाठ, खर र सन्ठी उत्तिकै आवश्यक पर्थ्यो । चुलो बाल्न सलाई वा लाइटर सकिएको बेला डाडुमा छिमेकीको घरबाट आगो ल्याएकी छु धेरैपल्ट । छिमेकीले भर्खर चुलो बालेर आगो नपलाएको वेला सन्ठीमा आगोको तुती (झिल्को) लिएर दौडिंदै आफ्नो भान्साघर पुगेर चुलो बालेकी छु धेरैपल्ट। छोरी मान्छे पाककलामा निपुण हुनैपर्छ भन्ने धारणा प्रत्येक आमाको हुन्छ । पाककलामा निपुण हुँदैमा पनि आमाहरू सन्तुष्ट नहुने रहेछन् । घर बाहेक खेतबारीको काममा पनि निपुण हुनैपर्ने । छुटाउनै नहुने निपुणता अध्ययन पनि हो। मैले यी सबै कलामा निपुण हुनैपर्छ भनेर बाले पढाउन र आमाले खेतबारीको काम सिकाउन कहिल्यै झञ्झट मान्नुभएन। जानी नजानी गोरहा (गुइँठा) बनाउनु पनि एक सीप नै थियो । गोबरको गन्ध मलाई कहिल्‍यै घिन लागेन । गाईरगोरु वा भैंसी चराउने बेला होस् या भकारो सोहोर्ने बेला होस् कहिल्यै घिन लागेन । गोबरसँगको सम्बन्ध सम्झिंदा आज पनि रमाइलो लाग्छ। उत्सुकता जाग्छ । कैला गोरु बाँचेकै छ कि मरिसक्यो ? मेरो घरमा एक हल गोरु, गाईहरू र एउटा भैंसी थियो । जसको गोरु बहर, हट्टाकट्टा हुन्थे, त्यो मान्छे धनी किसानमा गनिन्थ्यो त्यतिखेर । भर्खरको गोरुलाई बच्छाबरद (बाच्छो) भनिन्छ । बच्छाबरद किन्न अहिले पनि जोडीको ३० र ४० हजार रुपैयाँ पर्छ । हाम्रो पनि बच्छाबरद नै थियो। तर एउटा सेतो र अर्को खैरो रङको थियो । सेतो गोरुलाई उजरा र खैरोलाई कैला बरद भनेर नाम राखेका थियौं । कैला बरद दुई वर्षपछि अचानक कमजोर हुन पुग्यो । हलो जोत्ने बेला बसिदिन्थ्यो । बुबाले कैला बरद (कालो गोर)  बेच्नुभयो । त्यो कैला बरद कस्तो अवस्थामा छ होला ? भैंसीको स्याहार गर्ने नोकर नपाएर बाले भैंसी पनि बेच्नुभयो । भैंसी कहाँ, कस्तो अवस्थामा छ ? मरिसक्यो वा शहरमा म:म बनेर मान्छेको आहार बनिसक्यो कि ? थाहा छैन । तिनीहरूलाई सम्झेर दुःखी छु । तिनीहरूकै गोबरले आमाले कैयौं गोरहा (गुइँठा), गोरहैनी, चिपरी बनाउनुहुन्थ्यो। तिनीहरूकै गोबरको गोरहाबाट हाम्रो भान्सामा भात पाक्थ्यो । गर्मी महिनामा गाहली (गुहाली) मा बरद (गोरु), भैंसी भुइँमै बस्थे । उफ् ! तराईको गर्मी, मच्छरले मान्छेलाई टोक्न छोड्दैनथ्यो भने गाईरगोरुलाई झन् के छोड्थ्यो ! मच्छर धेरै लाग्‍ने। पुच्छरले मच्छर हम्किरहन्थे गाई, भैंसी र गोरुहरू। बुवाले धुवाँ हुनेगरी घुर बाल्नुहुन्थ्यो गाहलीमा गाई, भैंसीकै अगाडि। घुरको धुवाँमा गाई, गोरु र भैंसी पाज गर्दै आनन्दले निदाउँथे । गर्मी महिना छितनी (ढाकी)मा गोबर सोहोरेर बारीमा राख्नुहुन्थ्यो आमाले। जाडो महिनामा गोबर सोहोर्न धेरै सकस हुन्थ्यो। लार, पुवार (पराल)को सथरी बिछ्याइन्थ्यो। सथरीमै गाई, भैंसी गोब्रयाउँथे। लार, पुवारलाई हटाउँदै गोबर सोहोर्न समय लाग्थ्यो। हात पनि ठिर्‍याउँथे । जाडो महिना प्राय : वर्षा नहुने भएकाले घर छेउको आ-आफ्ना खेतको कुनामा थारू महिलाहरू गोबर राख्थे । बिहानै घरको काम सकाएर गोरहा (गुइँठा) बनाउन महिला मान्छेहरू बारीमा पस्थे । आलीमा लहरै ७ वटा गोरहा बनाएर एक ठाउँमा लडाउँथे । फेरि त्यसैगरी केही ठाउँ खाली छोडेर ७ वटा अर्को ठाउँमा लहरै लडाउँथे । लडाएको ७ वटा सुकिसकेपछि भोलिपल्ट फेरि त्यसकै माथि अर्कोतिरबाट गोरहा पाथेर (बनाएर) लडाउँदथे । त्यसरी दैनिक गोरहा बनाउँदा तीनरचार महिनामा खलियो (चाङ) बन्थ्यो। त्यसलाई गोरहाको छोहा (छायाँ) भनिन्छ। जसको बढी गोबर हुन्थ्यो उसको गोरहाको छोहा (छायाँ)अग्लो हुन्थ्यो। सबैले गोबर अनुसार १० र १२ देखि २० र २५ ओटा छोहा बनाएका हुन्थे । म ठूली भएपछि आमालाई मैले गोरहा बनाउन सिक्नुपर्छ भन्ने खट्किन थाल्यो । गोरहा पाथ्ने (बनाउने) बेला मलाई पनि बोलाउनुहुन्थ्यो । आफू पाथ्दै (बनाउँदै) गर्दा मलाई पनि एउटा कुनामा पाथ्न लगाउनुहुन्थ्यो । म पनि आमाले जसरी गोरहा पाथ्न सिक्न थालें । सुरुमा अगाडि चामलको भुस वा धानको खखरी गोरहा पाथ्ने ठाउँमा छरें । आलीको नापको बाँसको बती (बासको भाटा) छेउमा राखें । त्यही नापको गोरहा बनाउनु थियो। आलीभन्दा सानोठूलो हुनुहुँदैनथ्यो । बती गोरहा लडाउने आलीको नापमा आमाले काट्नुभएको थियो। छेउमा डोल (बाल्टिन)मा पानी राख्नुभएको थियो। गोबरमा पानी छर्किएँ । पानी र गोबरको डल्ला दुवै हातले मोल्दै बतीको लम्बाइ अनुसार डल्ला लामो बनाएँ । मुक्काले थुमथुमाउँदै गोबरको लामो डल्लाको  बीचमा खाल्डो बनाएँ। खाल्डोमा सन्ठी (जुटबाट निक्लिएको भाग) हालें । सन्ठी हालेर त्यही गोबरको डल्लाले खाल्डो पुरें । औंलाहरूले थुमथुमाउँदै दुवैतिर ठोकेर टाउको बनाएँ । आमाले बनाएको हेर्दै बनाइरहेकी थिएँ । आमाले बनाउनुभए जतिको मैले बनाएको गोरहा राम्रो देखिएन । मैले बनाएको गोरहा देखेर आमाले गोरहाको नाम दिनुभयो नेरगोरहा । मैले बनाएको गोरहा देखेर आमा मुसुमुसु हाँस्नुभो । हाँसेको देखेर मैले आमालाई सोधें, ‘कथिले हासैचिहि ? (किन हाँस्नुभएको नि ?)’ आमाले भन्नुभयो– तोहे नेरगोरहा बनाइलहि। (तिमीले राम्रो आकारको गुइँठा बनाइनौ।) मैले फेरि आमालाई सोधे,  ‘गोरहा नैबनलै हमर ? (गोरहा राम्रो बनेन र मेरो ?) ‘मुरी निकसे ठोकने ताब गोरहा बनतौ’ (टाउँको राम्रोसँग मिलाउन अनि राम्रो गोरहा बन्छ) भन्दै आमाले मैले बनाएको गोरहाको टाउको राम्ररी सम्याइदिनुभ‍यो। टाउको राम्रो नभएको गोरहा नेरगोरहा हो भनेर आमाले मलाई सम्झाउनुभो । मैले बनाएको नेरगोरहा छोहामा राखें। आमाको भन्दा नराम्रो देखियो तर खुसी भएँ । त्यतिबेला म प्रत्येक दिन बिहान उठेर क्याम्पस पढ्न जान्थें । क्याम्पसबाट फर्केपछि खाना खाएर गोरहा बनाउन बारी पस्थें। कात्तिक, मङ्सिर महिनाको चिसो मधुरो, मीठो घाममा गोरहा बनाउँदै घाम ताप्नुको मज्जा नै बेग्लै हुन्थ्यो। नेरगोरहा बनाउँदा बनाउँदै गोरहा बनाउन सिकिसकेकी थिएँ । पुस, माघको शीतलहरमा आमालाई रूघा र ज्वरोले च्याप्थ्य‍ो । चिसो हावा चल्थ्यो। बिरामी परेर आमाले गोरहन बनाउन सक्नुहुन्थेन । शीतलहरमा गोरहा बनाउने जन (श्रमिक) पाइँदैनथ्यो । म प्रत्येक दिन गोरहा बनाउन जान्थें। पुस, माघको जाडोमा गोबर छोए हात ठिहिर्‍याउँथ्यो। हातको छाला फुट्थ्यो । बारीमा आलु रोपिसकेपछि कात्तिक महिनाबाट गोरहा बनाउन सुरु गर्थे  र वैशाख महिनामा घर भित्र्याउँथे । गोरहा राख्ने घरलाई गोरहाघर वा जरनघरा भनिन्छ। कात्तिकदेखि चैत महिनाको गोबर गोरहा बनाएर सकाउँथे भने वैशाख र जेठ महिनाको गोबरको  गोरहैनी बनाउँथे थारू टोलका महिला मान्छेहरू। गोरहैनी (गोबरबाट बनेको गुइँठा) गाहली वा खलियानको एउटा कुनामा बनाएर गाहली र घर, आँगनका टाँटीमा अडेस लगाएर सुक्न दिन्थे। गोरहा बनाउन जान्नेले गोरहैनी सजिलै बनाउन सक्थे। गोरहाभन्दा गोरहैनी बनाउन सजिलो छ। गोरहैनी बनाउन मलाई सहजै आउँथ्यो । गोरहैनी गोरहाभन्दा लामो बनाउनुपर्थ्यो। त्यसरी नै अगाडि, भुस वा खखरी राखेर गोबरको डल्लो माड्दै लामो बनाउनुपर्थ्यो । मुक्काले थपथपाएर सन्ठी हाल्नुपर्थ्यो। सन्ठी हालेर गोरहैनीको तल–माथि सन्ठी यतिकै देखिने गरी छोड्नुपर्थ्यो, सन्ठी समातेर गोरहैनी उठाउन बसाउन सजिलो हुन्थ्यो । त्यही नापको बतीले गोरहैनी उठाएर घरको भित्तामा अडेस लगाएर सुक्न दिन्थे । वैशाख–जेठको गोबरबाट गोरहैनी बनाउँथे भने असार–साउनको गोबर मलको रूपमा धानखेतमा हाल्थे । भदौ–असोजको गोबर जम्मा गरेर असोजमा आलु रोप्ने बेला आलुको दङमा (ड्याङ) हाल्थे। आलस र गहुँ खेतमा समेत गोबर मलको रूपमा हाल्थे । थारू टोलमा कात्तिकदेखि चैतसम्म बारीका आलीहरू गोरहाका छोहा (चाङ)ले भरिएका हुन्थे भने घर अगाडि र पछाडिका टाँटीका भित्ताहरू गोरहैनी ठडिएर सजिएका हुन्थे । गाउँका अरू मुसहरी टोला, हलुवाइटोली, दुसधटोली, तेलियारी चिपरीले (गोबरले बनेको गोलो गुइँठा) सजिएका हुन्थे ।  उनीहरू गोरहा, गोरहैनी कम र चिपरी बढी बनाउँथे । तर, थारू महिलाहरू प्रायस् गोरहा, गोरहैनी नै बनाउने गर्दथे । गाउँका अन्य जातका महिलाहरू गोबरको चिपरी बनाउँथे । घरको भित्ता फोहोर हुन्छ र गोरहा जतिको टिकाउ चिपरी हुँदैन भनेर गोरहा नै बनाउँथे गाउँमा थारू महिलाहरू । बनाएको गोरहाबाट वर्षभरि भात पकाउँथे उनीहरू। जरनघरा (दाउरा राख्‍ने ठाउँ)मा मुसा लागेन भने गोरहा दुई वर्षदेखि पाँच वर्षसम्म धान्थ्यो । चिपरी धेरै टिकाउ नभएकाले थारू महिलाहरू चिपरी बनाउन त्यति जाँगर देखाउँदैनथे । आमाले भन्नुहुन्थ्यो, ‘चिपरी बनाउन मिहिनेत लाग्दैन । खाली गोबरमा कुटी, खखरी हालेर भित्तामा फ्याके पुग्छ। चिपरी बनिहाल्छ ।’ गोरहा वर्षभरि चलाउनलाई सकेसम्म खर, लार, पुवार र बाँसको पतही (पातहरू)ले खाना दोछिया चुलो (दुई मुखे)मा पकाउँथे महिलाहरू । वसन्त ऋतु सुरू भएलगत्तै बसुवाइर (बाँसघारी)मा भएका बाँस लगायत अन्य रूखका पातहरू सुकेर झर्थे । सबै काम सकाएर गाउँका महिलाहरू दिउँसो ठूलो बोरा र खरा बोकेर बसुवाइर जान्थे । उनीहरू भुइँमा झरेका बाँसको पात सोहोर्न जान्थे । जसलाई पता खरर्नु भनिन्छ । आ(आफ्नो बसुवाइरबाट दिउँसो पतही भेला गरेर ल्याउँदथे । त्यही पतहीबाट दोछिया चुलोमा खाना पकाउँदथे । सुख्खा महिना छ्वाली, पतही, लार, पुवार, धानको बुट्टी र खरले दोछिया चुलोमा खाना पकाउँदथे । वर्षा र जाडो महिना गोरहाले एकछिया चुलो (एकमुखे)मा खाना पकाउँथे । जाडो महिना गोरहाको आगो ताप्न र घुर बाल्न सहज हुन्थ्य‍ो । थारू महिलाहरू गोरहा बचाउँदै एकपल्ट बनाएको गोरहा वर्षभरि चलाउँदथे । थारू टोलका महिलाहरूले गोरहा, गोरहैनी नबनाई चित्तै बुझ्दैनथ्यो । गाईगोरु नभएका गाउँका महिलाहरू गाई, भैंसी चराउन गएको बेला गोबर बिच्छन (सोहोर्न) गाई, भैंसीका पछि लाग्थे। गोबर बिच्छने महिला मान्छेलाई गोबरबिछी भनिन्छ । गाउँका कनकपुरनी ठाकुर र खेसराहावाली सदा गाई, भैंसीको गोबर बिछ्न गाई, भैंसी चराउन लगेपछि पछि लागेकै हुन्थे । कनकपुरनी ठाकुर र खेसराहावाली सदाका नाम के थिए ? हामीले कहिल्यै नाम जान्ने चासो राखेनौं र नाम पनि सोधेनौं । माइती गाउँका नामले सबैले उनीहरूलाई बोलाउँथे । परिचयविहीन भएर बसे पनि उनीहरूले आफ्नो परिचय पाउन कहिल्यै विरोध गरेको देखिनँ । अहिले मलाई उनीहरूको नाम जान्ने खुल्दुली चल्छ बेलाबेला । त्यतिबेला हामी गाई, भैंसी चरवाह९गोठाले०हरूले किन उनीहरूका नाम सोधेनौं सोचेर पश्चात्तापमा पर्छु । उनीहरू संसार छोडेको वर्षौं भइसकेको छ । तर, उनीहरूको नाम जान्ने जिज्ञासा मेरो मनमा जस्ताको तस्तै छ। उनीहरूले टाउकामा छितनी (बाँसको चोयाबाट बनेको ढाकी) बोकेका हुन्थे। गाई, भैंसीले गोब्रयाउने बित्तिकै गोबर सोहोरेर छितनीमा हाल्थे । गोबर हालेर आली वा खेतको घाँसमा हात पुछ्थे । आलीमा बसेर चर्दै गरेका गाई, भैंसीतिर हेरिरहन्थे । गाई, भैंसीले गोब्रयाएको जसले पहिले देख्थिन् उनैले कुदेर सोहोर्थिन् । कनकपुरनी र खेसराहावाली दुवै जनाको गोबर सोहोर्न प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । कहिलेकाहीं त गाईवस्तुले गोब्रयाएको बेला कसले पहिले देख्यो भनेर प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। उनीहरू आफूले पहिला गाईबस्तुले गोब्रयाएको देखेको र त्यसमा आफ्नो पहिलो सोहोर्ने हक लाग्ने दाबी गर्थे। बेला बेला त उनीहरूको बीचमा भनाभन समेत हुन्थ्यो। यही कारणले उनी दुईरचार दिन एकअर्कासँग बोल्दैनथे।  दुईरचार दिनपछि बल्ल उनीहरू आपसमा बोल्ने गर्दथे।  बेलुकी उनीहरू गाईभैंसीसँगै घर फर्किन्थे, गोबरको भारी बोकेर। फरक यति मात्र थियो खेसराहावाली आफ्नो छाप्रोको भित्ताभरि चिपरी टाल्थिन्। गोबरलाई मल बनाएर हाल्नलाई उनको कुनै खेत थिएन। उनी सुकुम्बासी थिइन्। चिपरी सुकिसकेपछि उप्काउँथिन्। त्यही चिपरीले खाना पकाउँथिन्। गोबर टिप्न गएको बेला खेतमा उम्रेका सरहौची साग टिप्थिन्। साग टिप्दै कनकपुरनी ठाकुरलाई भन्थिन्, आज राति सरहौची साग र भात पकाउँछु। कनकपुरनी ठाकुरको गाउँबाहिर दुईकोला खेत थियो। चिपरी बनाएर उब्रिएको गोबर मल बनाएर त्यही खेतमा हाल्थिन् उनी। वैशाख, जेठ महिना जन (मजदुरी)मा काम नहुने भएकाले यी दुई महिना गाई, भैंसीको गोबर टिप्न दैनिक कनकपुरनी र खेसराहावाली आउँथे। आधुनिकताले गाउँ–गाउँमा राज गरिसकेको छ। हलगोरु गाउँमा छैनन्। गाई पाल्न गाउँलेहरू अब झञ्झट मान्छन्। भएका लैनो भैंसी बेचेर दिनदिनै खाडी भासिइरहेका छन् युवाहरू। गाउँलेहरू ट्याक्टरले खेती र थ्रेसरले दौनी गर्छन्। खाडी छिरेकाहरूले पक्की घर बनाए। अब गाउँमा बिस्तारै खरका छाना फालेर पक्कीका छानाहरू बन्‍न थालेका छन्। थारूको पुराना शैलीका घरहरू लोप हुन थालेका छन् भने आधुनिक डिजाइनका घरहरू धमाधम बन्न र बनाउन थालेका छन्। खाडी नछिरेकाहरू खेत बेचेरै भए पनि जसोतसो पक्की घर बनाउँदै छन्। अब गोरहा (गुइँठा)को सट्टा ग्याँस चुलो घर-घरमा भित्रिंदैछ। आगो ताप्न गोरहाको सट्टा हिटर घरहरूमा भित्रिएका छन्। समय परिवर्तन भएसँगै सुविधायुक्त र पहिलाको भन्दा सहज जीवन बाँच्न थालेका छन्, गाउँलेहरू । अनलाइन खबर    

मासिन्या नाटक हेरेपछि ...

मासिन्या नाटक हेरेपछि ...

३२ दिन अगाडि

|

१७ माघ २०८०

जङ्गबहादुरको नयाँ मुलुकी ऐन, सन १८५४ ले नेपालका विभिन्न जात (Caste), जनजाति (Nationalities)लाई तागाधारी (Sacred Thread Wearer) र मतुवाली (Alcohal Drinking) भनेर बाँड्यो। जात व्यवस्थामा एउटा शुद्ध (Holly) र अर्को अछुत (Untouchable) भनेर बाँड्यो भने मतुवालीमा मासिन्या (Inslavable) न नमासिन्या (Non-inslavable) भनेर बाँड्यो। धेरै जनजाति जो मासिन्या भनेर छुट्यायो, ती मध्ये तामाङ् एउटा ठूलो र जङ्गबहादुरको चारभञ्ज्याङ भन्दा उता सघनरूपमा सम्भवतः इसामसिहको चौथो-पाँचौं शताब्दी देखिनै सघनरुपमा बसोबास रहेको आदिवासी जनजाति समुदाय हो। उनीहरूलाई किन मासिन्या भन्यो ? किन त्यसको विरुद्ध प्रतिरोधको संघर्ष भएन? तामाङ जनजातिले किन विद्रोह गरेन?र पिपा पदमा सिमित भई किन सैयौँ वर्ष बस्यो? बहस, विमर्श छैन। राजुश्याङतान, लक्ष्मी रुम्बा, र रावतले नाटकको माध्यम बाट बहस सुरुगर्न मासिन्या नाटकको सृजना गरेका छन्। प्रिमियर सोमा पुगेँ तर १ घण्टामा पनि नाटक सुरू नभए पछि खुरुक्कन घर फर्केँ। आज ५ जना परिवार र नाताका मित्रहरूलिएर मासिन्याँ नाटक हेर्न पुगेँ। झण्डै ३० मिनट ढिलो सुरु भएको नाटक मासिन्या हेर्दा, कला र प्रस्तुति सबै भन्दा बलियो लाग्यो। कथाले संस्कृति, प्रेम, शोषण, साम्यवादी विचार र जातीय उत्पिडन समेट्न प्रयत्न गर्दा मूलविषय वस्तु (थिम) प्रति न्याय गर्न नसकेको हो कि! जसतो भयो। मूल विषयवस्तु हराएको त होइन! भन्ने भयो। जेहोस दर्षकले टम्म भरिएको नाटक घरका युवावर्गको उपस्थिति ले नै बताउँछ, तामाङ जनजाति मासिन्या होइन, कहिले नमासिन्या जनजाति हो। अपितु यो मासिन्या शब्द नेपालमा मात्र शासक वर्गले प्रयोग गरेको नभई हिजो, अस्ति सन १९५७मा अन्तर्राष्ट्रिय श्रमसंगठनको महासंधि, १०७ले आदिवासी जनजाति अस्थायी जाति (temporary Community) हुन भनेको विर्सन हुन्न । महासंधि १०७, अत्यन्त जातिवादी भयो भनेर प्रतिवाद गर्दा महासन्धि, १७९ को जन्म भएको थियो । मासिन्याको अन्त प्रतिरोध हो। एवम् प्रकारको प्रतिवादले तामाङ् लगायत ५९ समुहहरू नेपालका आदिवासी/ जनजाति हुन भनेर २०५८ सालमा राज्यले ऐन मार्फत जारी गरेको हो। र "मासिन्या" शब्द इतिहास भइसक्यो। खैर यस्ता हजारौँ नाटकको सृजनाले एउटा जनजाति सभ्य र समृद्ध बन्न सघाउ पुग्छ। उ प्रतिको प्रेत, मसान, अन्त हुन्छ। त्यो हिसाबले लेखक, निर्देशक र कलाकारहरू निश्चयनै धन्यवाद र वधाईका पात्र छन। जयहोस तामाङ् जनजातिको।

सम्झनामा परशुनारायण

सम्झनामा परशुनारायण

८७ दिन अगाडि

|

२१ मंसिर २०८०

छविलाल गिरी  थारू कल्याणकारिणी सभाको सांगठनिक बिकासलाई उचाईमा पुर्याउन प्रमुख भुमिका खेल्ने, काठमाण्डौंको टुडिखेलमा सर्वप्रथम माघी महोत्सव मनाउन सुरुवात गर्ने तात्कालीन राजपरिषद स्थायी समितिका सभापति,  नेपाली इतिहासका एक अविस्मरणीय व्यक्तित्व स्वर्गिय परशुनारायण चौधरी आज मंसिर २१ गते ११ औं पुण्य तिथी हो । दाङदेउखुरीको गोबरडिहामा एक जमिनदार परिवारमा १९८४ साल मंसिर ११ गते जन्मेका श्री चौधरी पढेर डक्टर हुन चाहन्थे तर श्री भरतमणि शर्माको प्रोत्साहनले २००७ सालको आन्दोलनमा लागेर राजनीतितिर ढल्किए। २५ वर्ष नपुग्दै उनी नेपालको अन्तरिम संसद (सल्लाहकार सभा) को सदस्य भए। ३२ वर्ष नपुग्दै शिक्षामन्त्री भै हाले।  तराईको थारु समुदायमा आफ्नो संगठन निर्माण गर्न उनलाई कांग्रेसले निकै प्रयोग गर्यो। "नेपालको भावी प्रधानमन्त्री !" भनेर वीपी उनलाई फुर्क्याइरहन्थे। तर चौधरीले बिस्तारै बुझ्दै गए-"कांग्रेसभित्र हामी शोपिस मात्रै हौं, कांग्रेसको खाने र देखाउने दाँत अर्कै छ"।  अन्तत: उनले २०३९ सालमा "कांग्रेसले बोकेको समाजवाद नेपालको निम्ति घातक छ" भन्ने तथ्य बुझेर पञ्चायत प्रवेश गरे। २०४० देखि २०४६ को कालखण्डमा उनी विभिन्न मन्त्रालयमा मन्त्री भए। उनी आफ्ना निकटस्थ मित्रहरूलाई भन्ने गर्थे - "डा.तुल्सी गिरि र विश्वबन्धु थापाको सल्लाह मानेर २०१७ सालमैं पञ्चायत प्रवेश गरेको भए यतिञ्जेल म प्रधानमन्त्री भैसक्थें। २२ वर्ष कांग्रेसमा बसेर समय र उर्जा खेर फालिएछ"।  २०४६ सालको परिवर्तनपछि उनी राप्रपामा आबद्ध भए। उमेर बढ्दै गएपछि राजनीतिबाट टाढा हुँदै गए। राजतन्त्र भएको देशमा राजालाई सल्लाह दिने र पारम्परिक मूल्यमान्यता जोगाउने दायित्व भएको एउटा संबैधानिक निकाय हुन्छ royal privy council, नेपालमा त्यसलाई पञ्चायत कालमा राजसभा र २०४६ सालपछि राजपरिषद भनिन्थ्यो। यसको सभापतिको पदमा पाको, अनुभवी, वरिष्ठ र निर्विवाद छवि भएको व्यक्तिलाई नियुक्त गरिन्थ्यो। २०५९ सालमा तात्कालीन  राजा ज्ञानेन्द्रबाट ७५ वर्षीय श्री परशुनारायण चौधरी राजपरिषद स्थायी समितिको सभापति नियुक्त भएका थिए। २०६३ जेठसम्म उनी सो पदमा कार्यरत रहे। नेपालमा राजसंस्थाको नजिक रहेर काम गरेका प्राय: व्यक्तिहरू पद पाउञ्जेल राजाको जयजयकार गर्ने र पद नपाएपछि राजाका खोट कोट्याएर आफूलाई "महान प्रजातान्त्रिक" देखाउने गर्दछन्। तर परशुनारायण चौधरीले त्यसो कहिल्यै गरेनन्। पञ्चायतमा हुँदा होस् या कांग्रेसमा हुँदा होस् उनले नैतिकताको राजनीति गरिरहे। उनी विचार, जात, क्षेत्र र समुहको संकीर्ण घेरोबाट माथि उठेर राष्ट्रको सर्वोपरि हितको निम्ति राजनीति गर्ने राजनेता थिए। २०६९ साल मंसिर २१ गते ८५ वर्षको उमेरमा चौधरीको देहान्त भयो। आज ११ औं पुण्य तिथिको अवसरमा राष्ट्रवादी राजनेता स्व. परशुनारायण चौधरीमा हार्दिक भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली ।   

दुई साता मोरङको गाउँ बस्दा...

दुई साता मोरङको गाउँ बस्दा...

११८ दिन अगाडि

|

२० कात्तिक २०८०

अरुण बराल १. मिडिया : गाउँमा राष्ट्रिय मिडियाको प्रभाव शून्यमा झरेछ । केन्द्रका सूचना सामाजिक सञ्जाल (युट्युब र फेसबुक) बाट अनि स्थानीय सूचना स्थानीय अनलाइनबाट उपभोग हुने गरेको पाइयो । औपचारिक मिडियालाई अनौपचारिक मिडियाले क्वाप्पै खाएछ । राष्ट्रिय मिडियाको दम्भ क्रमशः काठमाडौंमा खुम्चँदो देखियो । राष्ट्रिय मिडियाको अनुपस्थिति र स्थानीय सरकारसँग स्थानीय मिडियाको सहवरणले समग्र आम सञ्चार क्षेत्रमा जोखिम निम्त्याएको पाइयो ।      २. वैचारिक पक्ष :  गाउँघरमा सामाजिक सञ्जालले नै 'ओपनियन मेकर' को भूमिका खेलेको भेटियो । फलतः चोक र चिया पसलहरुमा दुर्गा प्रसाई, तारा बरालहरुको चर्चा हुँदोरहेछ । सोसल मिडियाको एकछत्र प्रभावले धर्म निरपेक्षता र गणतन्त्रको विरोधमा क्रमशः जनमत बन्दै जान थालेको पाइयो । नश्लवादसमेत बढेको पाइयो । फलत:  गाउँमा सिंगै राजनीतिक व्यवस्थामाथि नै अविश्वास बढ्न थालेछ ।  ३. स्थानीय सत्ता :  स्वार्थ बाझिने ठेकदार र बिचौलियाको प्रभावमा परेर स्थानीय सरकार निरीह बनेको पाइयो । स्थानीय सरकारको विरोधमा बोल्ने आँट क्रमशः हराउँदै गएर प्रतिपक्षपविहीन स्थिति देखियो । पालिकालाई करोडौं आम्दानी दिने खोलाहरु ठेक्कामा नलगाउने तर रातारात ढुंगा गिटी बेच्ने कार्यले पालिकाको राजस्व व्यक्तिको गोजी गएको पाइयो । प्राकृतिक स्रोतले धनी पालिकासमेत घाटा बजेटमा चलिरहेको पाइयो ।  गाउँका सहकारीहरु पनि संकटमा देखिए । कर्मचारी र दलका नेताहरु मिलेर स्थानीय तहमा भ्रष्टाचार र नातावाद मौलाउँदा व्यवस्थामाथिको जनविश्वास झन् झन् खस्कँदो पाइयो ।  ४. विकास : गाउँमा केही सकारात्मक परिवर्तनहरु पनि पाइए । दूध डेरीमा एकाबिहानै देखिने किसानको भिडले इलमी मानिसको व्यवसायिकता झल्कन्छ । विदेशमा रोजगारी गरेर कमाउनेहरुले गाउँमै धमाधम पक्की घरहरु बनाउन थालेछन् । यातायातको सहजता, बाटोघाटो र पुल पुलेसा, बिजुली, इन्टरनेट आदिको विस्तारका कारण गाउँको जनजीवन सहज बनेको पाइयो । वडा कार्यालयले पाएको अधिकारका कारण मानिसहरु पालिकासम्म पनि पुग्नु परेन । इलाका प्रशासनको विस्तारले सिडियो कार्यालयको चाप घटाएछ । गाउँमा सिंहदरबार पुगेकै रहेछ । ५. राजनीतिक दल : माओवादीमा चरम निराशा र विचलन, एमालेमा दम्भ अनि कांग्रेसमा आन्तरिक कलह र किंकर्तव्यविमूढता पाइयो । रवि लामिछानेप्रति बढ्दै गएको आकर्षण क्रमशः दुर्गा प्रसाईतिर बाँडिन थालेको पाइयो ।    ६. आर्थिक सामाजिक एवं सांस्कृतिक पक्ष : सबैभन्दा बढी जोखिम वालवालिका र किशोरपुस्तामा देखियो । प्रौढ र समाजका अगुवा भन्नेहरुमा तासजन्य विकृति बढेको पाइयो । टिप्परले उडाउने धुलोदेखि पारिवारिक अशान्ति र गरिबीले बालवालिकाको मानसिक विकासमा त असर पारेको छ नै, उनीको पढाइ र सभ्यताको सिकाइमा पनि समस्या पारेको देखियो । किशोरहरुमा व्याप्त बेरोजगारी, निराशा र डिप्रेसनसँगै लागूऔषधको समेत  प्रयोग हुन थालेको पाइयो । गाउँको मनोविज्ञान हेर्दा यस्तो लाग्यो, सिंगै देश 'मास फ्रस्टेसन' तर्फ गइरहेको छ । तर, यो स्थितिलाई रोक्ने न कुनै आर्थिक-सामाजिक कार्यक्रम छ, न कुनै संयन्त्र । यस्तै स्थिति रहि रहे नेपाली समाज कहाँ पुग्ला ? बहसको खाँचो देखियो ।  

धनी बन्ने चाहना छ ? अपनाउनुस् यी बानी

धनी बन्ने चाहना छ ? अपनाउनुस् यी बानी

१२५ दिन अगाडि

|

१३ कात्तिक २०८०

टन्न पैसा कमाऊ, सफल बनौं भन्ने चाहना हर व्यक्तिमा हुन्छ । आफ्ना अगाडि कुनै सफल वा धनी व्यक्ति देख्ने बित्तिकै म पनि यस्तै हुन पाए त भन्ने सोच नआउने कमै मान्छे होलान् । हर कोहीमा उ जस्तै बन्ने ईच्छा स्वतः उत्पन्न हुन्छ । इच्छा शक्ति छ भने हामी पनि हरेक क्षेत्रमा सफल बन्न सक्छौं । तर यसका लागि ती सफल व्यक्तिहरूको राम्रो बानी अनुसरण गर्नुपर्ने हुन्छ । अधिकांश सफल र धनी व्यक्तिमा उस्तै उस्तै खालका केही गुण भेटिन्छन् । आजको यो लेखमा हामीहरू तीमध्ये केही गुणबारे कुराकानी गर्न गइरहेका छौं । तपाईले पनि त्यस्ता गुणलाई अपनाएर उनीहरु जस्तै बन्न सक्नु हुन्छ । लक्ष्य तय हरेक सफल व्यक्तिको बानी हुन्छ हरदम हर हमेशा कुनै न कुनै लक्ष्य बनाइरहने । तपाई पनि सफल हुन चाहनु हुन्छ भने आफ्नो जीवनको लक्ष्य तय गर्नुहोस् । हरेक दिन, हप्ता वा महिना म यतिसम्म गर्छु भन्ने अठोट लिनुहोस् । अनि हरेक दिन ती लक्ष्य पूरा गर्ने कोशिश गर्नुस् । हरेक दिन पढ्ने अनि सिक्ने अधिकांश सफल व्यक्तित्वहरु सधैं केही न केही पढिरहन्छन् । नयाँ नयाँ सिप सिक्न आतुर हुन्छन् । यही खुबीले नै  उनीहरूलाई सफलताको सिँढी उक्लिन मद्दत गरेको हुन्छ । लक्ष्यमा ध्यान सफल मानिसहरू सधैं आफ्नै नियन्त्रणमा हुन्छन् । उनीहरुको ध्यान, ध्येय सधैं आफ्नो लक्ष्यमा केन्द्रीत हुन्छ । जस्तो सुकै खराब वा कमजोर अवस्थामा समेत आफ्नो ध्यान भट्किन दिँदैनन् । बिहान चाँडै उठ्ने बिहान चाँडै उठ्नु स्वास्थ्यको लागि त फाइदाजनक छ नै यसले सफलताको कदम चुम्न पनि सघाउँछ । अधिकांश सफल मानिसहरू बिहान चाँडै नै उठ्छन् ताकि दिनभर काम गर्नका लागि बढी समय पाइयोस् । एजेन्सी  

आनेक टिहुवार हम्रे थारू काहे अपनाइ ?

आनेक टिहुवार हम्रे थारू काहे अपनाइ ?

१४९ दिन अगाडि

|

१९ असोज २०८०

असिराम डंगौरा आदिवासी थारू तराईके लडिया फटुँवा बनुवाँ किनारे बसोबास करूइया जात हो । आदिमकालसे बनुवँक् किनारे बैठल कारन थारू समाज तमानेक प्रकृतिक आपत विपत हैजा, मलेरिया जैसिन समाज विनाशक रोगसे डब्नि भिराहुर करटि बचल बा ।  इतिहास साछि बा, हैजा मलेरियासे नाइ डेराइल जात थारू हो कैहके । प्रकृतिसंग जिन्गिक दुःख सुख साटल थारू समाज पितृसंग प्रायः प्रकृतिम रहल जीवजन्तु रूखुवा बरिखुवाक पुजा करठ । टबमारे थारू समाजहे प्रकृतिपुजक फे कैह जाइठ ।  राज्यके एकात्मकवाद गलत अर्थसे अब्बै लगभग ८० प्रतिशत थारू हिन्दू ढरम ओर आटै । थारू खोजकर्ता डा गोपाल दहितलगायत टमान थारू विद्वानहुक्रे थारू प्रकृति पुजकसंग बुद्धिस्ट होईह कनामे जोर डेहल बाटै। मनो यइनके खोज थारू बुद्धिस्ट होईह कना सच हुई फे सेकि नाइ फे।  यदि खोजकर्ताहुक्रे हिन्दू ढरमके प्रभावसे हम्रे हिन्दू हुइ कना सोंच बड्ले सेक्हि कलेसे डा दहितजी लगायतट हमार थारू विद्वानन्के खोज सफल हु जाइ, जहाँसम इ हुइना चाहि । मनो इ लोहेक चिउरा चबैनासे कम नाइ हो।   जे होस्, थारू समाजमे ढरमके बारेम कुछ चेतना आइल बा । आझकल प्राय थारूहुक्रे अपन उपथर, ढरम कला संस्कृतिके खोजमे लागल बाटै ।  थारू प्रकृतिक पुजा करटि अइलाँ, आगे फे करटि रहब । प्रकृतिसे लग्गे हुइलेक कारन हमार बनुवाँ फटुवामे थारूनके खास हक लागठ । थारू समाज परिवारिक जिन्गी चलाइक लग बान्झ फँटुवा सुस्ना डुकरिक झमरा फाँरके खेटि करटि आइल बा। बन्झर बनुवक फँटुवा, आंग कुकैना सुस्ना डुकरि ओ हैजा मलेरिया लगैना मसन्से लरके धरतीक छाती फारके अनेक मेरके अनाज फरैलेक कारन थारून भूमिपुत्र फे कैह जाइठ। जार, घाम, पानी, सिट सहके परिवारके बरस भरिक खैनाक सामा कर्ना थारू जात गैरथारून्के तुलनामे एकडम मेहनटि ओ जिट्टल जात हो। परिवारिक भरन पोसनमे चट्नि भात खाके घाम पानी सहके खेटिक कर्रा काम करल बाफट थारू समाज ‘सिकलसेल एनिमिया’ कना प्रायः थारूनमे किल लग्ना वंसानुगट रोग इनाम फे पैले बा । इ रोगके कारन कैंयो थारू अमचुर हस सुखाके अकालमे मुटि आटै।  थारू जात मेहनत कर्नाम कबु नि डरैठै । अपन रकट पस्ना बहाके परिवार पाले सेक्ना हर थारूनमे छमटा बा । अट्रा मेहनटि थारू हरकुछ जरूरट अपनहि पुरा करे सेकठ टो अभिन सम अटा पाछे काहे बा ? कना प्रस्न आइठ । यकर उत्तरमे यहे कहे सेकजाइठ कि थारू समाज शिक्षामे पाछे टो बा, संगेसंगे बहुट खर्चालु फे बा । खर्चके मामलामे सायड समाजमे रहल सक्कु समुदायसे कैंयों बह्रटा खर्चालु थारूनहे कहे सेकजाइ । देशमे ढरम, जात, भाषा, संस्कृति भुगोलके विविधता बा । यहाँ करिब १४२ जातजाति समुदायके मनै बसोबास करठै । थारूहुक्रे अपन टर टिहुवार टो मनैबे करठै, मनो थारून अपन कोल्कहा टिहुवारसंगे कोइ आगन्टुक, कोइ गैरथारूनके टिहुवार फे बहुट कर्रासे मनैठै ।  ऐसिक टर टिहुवार मनैना हुइलेक ओरसे थारू समाजमे हर महिने टिहुवार मनैना हुइ लागठ । अटवारि, अस्टिम्कि टे अक्के मैन्हम आइठ । हर टिहुवारमे थारू बहुट खर्च करठै । थारूनके प्रायः पैसा अइना कना खेटिक रकम बेचके हो। हम्रे अपन टर टिहुवारमे खर्च टो करठि करठि, मनो औरेक टर टिहुवार फे अपन हो मनाइक परठ कैहके बहुट ज्यादा फजुल खर्च करठि । थारु महिलन् तिज मनाइ लागल बाटै ।  इहे कारन हमार आजा, बुडु माटिम हाँठ, गोर गलैटि अइलाँ, मने कुछ नि प्रगटि हुइल । हमार डाइ बाबा हुक्र हाँठ, गोर गलाइटै, कुछ नि हुइठो । हम्रनसे फे कुछ नि विकास हुइठो, हमार लर्कनसे टो झन कुछ नै उखरि । ओरौनीमे, अट्रै कहम कि हम्रे थारू मेहनत कर्नाम कबु डराइल नाइ हुइ, मेहनट कर्ना, जोस जाँगर हर थारूनके रकटमे बा । कमि बा टो बस खालि शिक्षाके । टबमारे हम्रे हमार समाजमे रहल हर समुडायके टर टिहुवार हे सम्मान डि मनो ओइनके टिहुवार हम्रे नाइ अपनाइ ।  राष्ट्रिय स्तरके टिहुवार फे यदि हमार थारूनके हितमे नाइ हो कलेसे नाइ मनैलेसे फे कुछ फरक नाइ परि । हम्रे अपन थारू टर टिहुवार भर नाइ छोर्ना चाहि । टर टिहुवार टरक भरक बनाइक लग हम्रे रिन काह्रके फे हडसे ढेर खर्च करठि, इ फजुल खर्च बन्ड करि ।  टिहुवारमे जौन फजुल खर्च करठि, उहि हमार लर्कनके शिक्षामे लगाइ । इहिनसे अइना डिनमे हमार थारू समाज कुछ प्रगटि करे सेकि । यडि हमार थारू समाजमे बचत ओ शिक्षा रहि टो कोइ सरकारी नोकरी, सरकारी अनुदानके सायत जरूरत फे नाइ परि । जोशीपुर–५ सिमराना, कैलाली