हाम्रो परिवार दाङबाट किन सर्यो बुह्रान ?

हाम्रो परिवार दाङबाट किन सर्यो बुह्रान ?

८५ दिन अगाडि

|

९ चैत २०८०

ज्यूँका त्यूँ  छन्   थारूका माग र मुद्दाहरू

ज्यूँका त्यूँ छन् थारूका माग र मुद्दाहरू

१०१ दिन अगाडि

|

२३ फागुन २०८०

कारी महतो थारू विद्यार्थी समाज चितवनकाे नेतृत्व सम्हालेर म आफैं प्रत्यक्ष सहभागी भएकाे थरूहट आन्दाेलनमा आफ्नै आँखा अगाडि शहिद भएका वीर याेद्धाहरू भाईहरू कमल चाैधरी र विपिन खड्कालाई आज स्मरण गर्न चाहन्छु । २०६५ फागुन २२ गते चितवनकाे साैराहा चाेकमा राती गाेली लागेर ढलेका कमल चाैधरी र विपिन खड्काकाे आजकै दिन अर्थात् फागुन २३ गते बिहान मृत घाेषित गरिएकाे थियाे । २०६५ फागुन १६ गतेकाे कान्तिपुर दैनिकमा थारू समुदायलाई मधेशी समुदायमा सूचिकृत गरेकाे विराेधमा उठेकाे त्याे आन्दाेलनमा हाम्राे एउटै आवाज थियाे- "हामी मधेशी हाेइनाैं, हामी थारू हाैं ।" याे आवाज साम्प्रदायिक थिएन । याे राष्ट्रवादी आवाज थियाे । किनकि हाम्राे त्याे आवाजले विखण्डनवादी नारा "समग्र मधेश, एक प्रदेश" काे मुद्दालाई काउन्टर दिएकाे थियाे । लगातार १९ दिनसम्म चलेकाे त्याे आन्दाेलन तत्कालीन सरकार र आन्दाेलनरत पक्ष बीच ६ बुँदे सहमतिपछि स्थगन गरिएकाे थियाे । म स्मरण गर्न चाहन्छु कि तत्कालिन प्रधानमन्त्री प्रचण्ड नै वर्तमान प्रधानमन्त्री छन् । तर पनि थारूका माग र मुद्दाहरू ज्यूँका त्यूँ छन् । थारूकाे माग मुद्दाहरू आँशिक सम्बाेधन भएता पनि त्यसलाई व्यवहारमा कार्यान्वयन गरिएकाे छैन । प्रधानमन्त्री र सरकारबाटबाट हुनुपर्ने काम अदालतबाट गराउनुपर्ने अवस्था छ । संविधानमा संबाेधन भएकाे बुँदाहरू ऐन र नियमावलीमा संशाेधन गरिएकाे छैन । फलस्वरूप थारू कल्याणकारिणी सभाले अदालतमा पचासाैं मुद्दा दायर गरेकाे छ । थारूका माग, मुद्दा र सवाल पूरा गराउनु नै शहिदहरूकाे सपना हाे । अन्तमा, वीर शहिदहरूकाे सपना पूरा भएकाे दिन नै शहिदप्रति सच्चा सम्मान हुनेछ । वीर सहिद अमर रहुन्

थारु समुदाय र दिगो विकासका लक्ष्यहरु

थारु समुदाय र दिगो विकासका लक्ष्यहरु

१३२ दिन अगाडि

|

२१ माघ २०८०

रामसागर चौधरी बिश्वमा गरिव र धनी देशहरू, विकसित र अविकसित देशहरुको बिचको खाडलको दुरीलाई कम गर्न संयुक्त राष्ट्र संघ प्रयासमा स्थापनाकालदेखि प्रयासरत छन। प्रथम र दोश्रो बिश्व युध्दमा भएको मानवको नरसंहारले बिश्वमा शान्तिको स्थापना खाँचो आवश्यकता भएकोले संयुक्त राष्ट्र संघको जन्म भएको हो। त्यस बखत बिश्व युध्दमा होमिएर नरसंहार भइरहेको थियो भने अर्को तर्फ हैजा, औलो, बिफर, प्लेग जस्ता महामारीले मानवको अस्तित्व संकटमा थियो। यिनै बिश्व समस्याको समाधान खोजने प्रयासमा संयुक्त राष्ट्र संघ लागेका थिए। संयुक्त राष्ट्र संघको सदस्यता लिएर सम्मेलनमा सहभागी भएर छलफल गरेर घोषणा-पत्र तयार गरि सामुहिक रूपाम आआफनो देशमा लागु गर्ने र पालना गर्ने प्रतिबध्दता जनाउद छन र यो अन्तरराष्ट्रिय साझा कानुन सरह मान्यता पाएको छ। मानव अधिकार, बाल अधिकार, महिला अधिकार, श्रम अधिकार, आदिबासी अधिकार, विकास र शान्तिका अधिकार, द्वन्द्व र शान्ति समझौता आदि बिबिध अधिकार र बिकासका साझा सहमति र समझौताले बिश्वमा शान्ति र बिकाशको बाटोमा अग्रसर छन। तथापी कतिपय देशहरु अझै पनि आन्तरिक र बाह्य द्वन्द्व  र लडाईमा होमिए पनि बिश्व युध्दमा होमिएको छैन। यसरी देश भित्र वा बाहिर लडाइले बिश्वलाई प्रभावित र दीर्घकालिन असर प्रत्यक्ष वा परोक्ष रुपमा पारेकै छन। तथापी संयुक्त राष्ट्र संघले बिश्व शान्ति कायम गर्न सदस्य देशहरुको भेलाले लक्ष्य निर्धारण गर्दछन र आआफनो देशले आआफनो क्षमता अनुसार नागरिकको हितको लागि लक्ष्यहरु निर्धारण गरि योजनाहरू बनाउदछन र सोही अनुसार बिकसित राष्ट्रहरुले अनुदान वा सस्तो ऋण अनुदान प्राप्त गर्दछन। बिश्व बिकासको सूचाङकमा नेपाल गरिब र कम बिकसित मुलुकमा पर्दछ र त्यही अनुरूप अनुदान र ऋण सहयोग प्राप्त गर्दछ । यसरी प्राप्त भएको अनुदान वा सन्धी समझौता अनुसार सहि सदुपयोग भएको छ कि छैन भनेर प्रगति प्रतिवेदन सरकारको तर्फबाट संयुक्त राष्ट्र संघमा पठाउने गर्दछन। त्यसरी नै संयुक्त राष्ट्र संघ आबध्द नियोग र आयोगले पनि प्रतिवेदन पठाउछन। यसै संग सम्बन्ध भएर काम गर्ने गैरसरकारी संघ संस्थाहरुको संजालले पनि प्रतिवेदन पठाउने गरेको पाईन्छ। यसले सरकारको प्रतिवेदनको पुष्टी हुने र संयुक्त राष्ट्र संघमा सरकारी प्रतिवेदनमा प्रशन चिन्ह पनि आउने गरेका छन। यसरी समुक्त राष्ट्र संघले चेक एण्ड ब्यालेन्स ( निगरानि र नियमन) गरिरहेको पाइन्छ। त्यसैले गैरसरकारी संघसंस्थामाथि सरकारले कडा निगरानी र प्रतिबन्ध लगाउने गरेको पाईन्छ। बिश्व २१सौं सदिमा प्रवेस गर्दा बिश्वको समानुपातिक बिकास बारेमा धेरै जोडदार बहस चलेको थियो। एकातिर बिकसित मुलुकहरू द्रुतगतिमा आर्थिक र सामाजिक बिकास हुने र अर्को तर्फ कमबिकसित देशहरु गरिबी र सामाजिक बिकासमा पछि पर्दा बिश्व बिकासमा मानव सम्बन्ध खलबलिने र पुन: बिश्व द्वन्द्वमा फसने लक्षणहरु देखिन थालेको थियो। मानव मनोबिज्ञान पनि हामी २१औं सदाब्दीको मानिस हौं, १८औं सदाब्दीको पुरातन पन्थी होइनौ भनेर जागरण आएकोले बिश्वमा आन्तरिक र बाहिर संघर्श चलिरहेको थियो। संयुक्त राष्ट्र संघको दिर्घकालिन १५ बर्षे (सन २०८५ – २०००) बिकास लक्ष्यको अन्तिम अवस्था भएकोले यस अबधीमा भएका आर्थिक र समाजिक बिकास लाई अझै दरो बनाउन २१औं सदाब्दीमा प्रवेस गर्दा शिक्षा, स्वस्थ्य, गरिबी निवारण जस्ता मानविय बिकासका सहस्रशदाब्दि बिकाश १५ बर्षे यजनाहरु (सन २०००- २०१५) बिश्व सामु ल्याएको थियो । यस अबधीमा जे जति विकासहरु भए ती विकासका गतिविधिहरूलाई स्थायीत्व दिन बिस्वलाई चुनौती नै छ। त्यसैले ति विकास भएका स्थायित्व दिन चुनौती भएकोले दिगो बिकासको १५ बर्षे लक्ष्यहरु (सन २०२५-२०३०) बिश्व सामु लिएर आएको छ र यहि योजना अनुसार नेपालले पनि लक्ष्य निधारण गरेर योजना बनाई काम गरिरहेका छन। अहिले सन २०२४ भएकोले बिश्वले २१औं सदाब्दिको एक चौथाई समय बिताई सकेको छ। नेपाल पनि यहि रफतारमा छ र नेपाल भित्रका आदिबासीहरु २१औं शदब्दिको बिकास सुचाङकमा पुगेको छ कि छैन मुल्याङकनको बिषय हो। संयुक्त राष्ट्र संघले लिएको दिगो विकासका ( sustainable Development aim) १७ वटा लक्ष्यहरु अनुसार योजनाबध्द विकासमा आदिबासी थारु समुदायको अवस्था के कस्तो छ ? बिश्लेषण र बिमर्श गर्ने बेला भएको छ। दिगो विकासका लक्षयहरु र योजनाहरु बारेमा थारु समुदायको चेतनाको स्तर के छ ? दिगो विकासमा सहभागिता कतिको छ ? यसका प्रतिफलबाट के कति लाभान्वित भएका छन ? आर्थिक, शैक्षिक, सामाजिक अवस्थामा के कति प्रगति र सुधार र विकास भएको छ ? सरकारमा सहभागिता, समावेसी र अवसर के कति पाएका छन ? यी सबै प्रश्नको उतर र समाधान खोज्न थारू बिज्ञहरु जिम्मेवार भएर एकजुट हुनुपर्ने बेला भएको छ। संयुक्त राष्ट्र संघले पारित गरेका दिगो विकासका १७ वटा लक्ष्यहरु (सन २०१५-२०३०) यस प्रकार रहेको छ। १. सबै स्थान र सबै गरिब स्वरुपको अन्त। २. भोकमरी नियन्त्रण, खाध्य सुरक्षा र पोषण स्तर सुधार एनम् कृषीको दिगो उत्पादन । ३. सबैको लागि स्वस्थ्य जीवनको सुनिश्चितता। ४. सबैका लागि समावेसी, समन्यायीक र स्तरिय शिक्षको सुनिश्चितता। ५. लैंङगिक समानता र महिला तथा बालबालिका सशक्तिकरण । ६. सबैका लागि खानेपानी तथा सरसफाईको दिगो उपलब्धताको सुनिश्चितता । ७. सबैको लागि भरपर्दो र धानिन सकने आधुनिक उर्जाको पहुंचको सुबिस्चितता। ८. भरपर्दो, समावेसी र दिगो आर्थिक बृध्दि एवम् सबैकालसगि मर्यादित र उत्पादनसिल रिजगारी। ९. सवल पुर्वाधार, दिगो र समावेसी औधोगिकिकरण र नव प्रवर्तन र प्रवर्धन । १०.देश भित्र र देशहरू बिच रहेको असमानताको न्यूनिकरण । ११. स्वस्थ्य एवम् सुरक्षित सहर तथा मानव बसोबास। १२. दिगो उत्पादन र उपभोगको सुनिश्चितता । १३. जलवायू परिवर्तनका असर न्युनिकरणका लागि ततकाल कार्य । १४. समुद्र, समुद्र किनार र समुद्र श्रोतको संरक्षण एव, दिगो उपयोग। १५. दिगो बिकाशका लागि जैविक विबिधता संरक्षण, वन व्यवस्थापन । १६. शान्त र समावेसी समाज, न्यायमा समान पहुंच र प्रभावकारी जबाबदेही संस्था। १७. दिगो बिकाशका लागि कार्यान्वयन संयन्त्रको सवलीकरण र विश्व साझेदारी। इटहरी-१२, खनार, सुनसरी, Email : rs14richaudhary@gmail.com

गोरहा र बालापन

गोरहा र बालापन

१३६ दिन अगाडि

|

१७ माघ २०८०

मुना चौधरी तराईको धानखेतबाट भदौ-असोजमा गाम्हरा दुधही धानको वासना आहा ! कस्तो मिठो। सुघिरहुँ लाग्ने। माटोको पनि अलग्गै खालको मिठो वासना आउने। चैत–वैशाखको रापिलो घाममा सुकेका कोला र आलीको घाँसबाट अत्तरभन्दा पनि मीठो वासना आउने । हरियालीले सजिएको मेरो गाउँ, आज पनि ताजा, सुन्दर, भरिभराउ र परिपूर्ण छ। गाउँमा घरपालुवा जनावर गाई र गोरुको गोबर र माटोले घर, आँगन र चुलो नपोते भान्सामा चुलो बल्दैनथ्यो । भान्सामा चुलो बाल्न खर, गोरहा (गुइँठा), गोरहैनी, चिपरी, जरना, राहाठ, खर र सन्ठी उत्तिकै आवश्यक पर्थ्यो । चुलो बाल्न सलाई वा लाइटर सकिएको बेला डाडुमा छिमेकीको घरबाट आगो ल्याएकी छु धेरैपल्ट । छिमेकीले भर्खर चुलो बालेर आगो नपलाएको वेला सन्ठीमा आगोको तुती (झिल्को) लिएर दौडिंदै आफ्नो भान्साघर पुगेर चुलो बालेकी छु धेरैपल्ट। छोरी मान्छे पाककलामा निपुण हुनैपर्छ भन्ने धारणा प्रत्येक आमाको हुन्छ । पाककलामा निपुण हुँदैमा पनि आमाहरू सन्तुष्ट नहुने रहेछन् । घर बाहेक खेतबारीको काममा पनि निपुण हुनैपर्ने । छुटाउनै नहुने निपुणता अध्ययन पनि हो। मैले यी सबै कलामा निपुण हुनैपर्छ भनेर बाले पढाउन र आमाले खेतबारीको काम सिकाउन कहिल्यै झञ्झट मान्नुभएन। जानी नजानी गोरहा (गुइँठा) बनाउनु पनि एक सीप नै थियो । गोबरको गन्ध मलाई कहिल्‍यै घिन लागेन । गाईरगोरु वा भैंसी चराउने बेला होस् या भकारो सोहोर्ने बेला होस् कहिल्यै घिन लागेन । गोबरसँगको सम्बन्ध सम्झिंदा आज पनि रमाइलो लाग्छ। उत्सुकता जाग्छ । कैला गोरु बाँचेकै छ कि मरिसक्यो ? मेरो घरमा एक हल गोरु, गाईहरू र एउटा भैंसी थियो । जसको गोरु बहर, हट्टाकट्टा हुन्थे, त्यो मान्छे धनी किसानमा गनिन्थ्यो त्यतिखेर । भर्खरको गोरुलाई बच्छाबरद (बाच्छो) भनिन्छ । बच्छाबरद किन्न अहिले पनि जोडीको ३० र ४० हजार रुपैयाँ पर्छ । हाम्रो पनि बच्छाबरद नै थियो। तर एउटा सेतो र अर्को खैरो रङको थियो । सेतो गोरुलाई उजरा र खैरोलाई कैला बरद भनेर नाम राखेका थियौं । कैला बरद दुई वर्षपछि अचानक कमजोर हुन पुग्यो । हलो जोत्ने बेला बसिदिन्थ्यो । बुबाले कैला बरद (कालो गोर)  बेच्नुभयो । त्यो कैला बरद कस्तो अवस्थामा छ होला ? भैंसीको स्याहार गर्ने नोकर नपाएर बाले भैंसी पनि बेच्नुभयो । भैंसी कहाँ, कस्तो अवस्थामा छ ? मरिसक्यो वा शहरमा म:म बनेर मान्छेको आहार बनिसक्यो कि ? थाहा छैन । तिनीहरूलाई सम्झेर दुःखी छु । तिनीहरूकै गोबरले आमाले कैयौं गोरहा (गुइँठा), गोरहैनी, चिपरी बनाउनुहुन्थ्यो। तिनीहरूकै गोबरको गोरहाबाट हाम्रो भान्सामा भात पाक्थ्यो । गर्मी महिनामा गाहली (गुहाली) मा बरद (गोरु), भैंसी भुइँमै बस्थे । उफ् ! तराईको गर्मी, मच्छरले मान्छेलाई टोक्न छोड्दैनथ्यो भने गाईरगोरुलाई झन् के छोड्थ्यो ! मच्छर धेरै लाग्‍ने। पुच्छरले मच्छर हम्किरहन्थे गाई, भैंसी र गोरुहरू। बुवाले धुवाँ हुनेगरी घुर बाल्नुहुन्थ्यो गाहलीमा गाई, भैंसीकै अगाडि। घुरको धुवाँमा गाई, गोरु र भैंसी पाज गर्दै आनन्दले निदाउँथे । गर्मी महिना छितनी (ढाकी)मा गोबर सोहोरेर बारीमा राख्नुहुन्थ्यो आमाले। जाडो महिनामा गोबर सोहोर्न धेरै सकस हुन्थ्यो। लार, पुवार (पराल)को सथरी बिछ्याइन्थ्यो। सथरीमै गाई, भैंसी गोब्रयाउँथे। लार, पुवारलाई हटाउँदै गोबर सोहोर्न समय लाग्थ्यो। हात पनि ठिर्‍याउँथे । जाडो महिना प्राय : वर्षा नहुने भएकाले घर छेउको आ-आफ्ना खेतको कुनामा थारू महिलाहरू गोबर राख्थे । बिहानै घरको काम सकाएर गोरहा (गुइँठा) बनाउन महिला मान्छेहरू बारीमा पस्थे । आलीमा लहरै ७ वटा गोरहा बनाएर एक ठाउँमा लडाउँथे । फेरि त्यसैगरी केही ठाउँ खाली छोडेर ७ वटा अर्को ठाउँमा लहरै लडाउँथे । लडाएको ७ वटा सुकिसकेपछि भोलिपल्ट फेरि त्यसकै माथि अर्कोतिरबाट गोरहा पाथेर (बनाएर) लडाउँदथे । त्यसरी दैनिक गोरहा बनाउँदा तीनरचार महिनामा खलियो (चाङ) बन्थ्यो। त्यसलाई गोरहाको छोहा (छायाँ) भनिन्छ। जसको बढी गोबर हुन्थ्यो उसको गोरहाको छोहा (छायाँ)अग्लो हुन्थ्यो। सबैले गोबर अनुसार १० र १२ देखि २० र २५ ओटा छोहा बनाएका हुन्थे । म ठूली भएपछि आमालाई मैले गोरहा बनाउन सिक्नुपर्छ भन्ने खट्किन थाल्यो । गोरहा पाथ्ने (बनाउने) बेला मलाई पनि बोलाउनुहुन्थ्यो । आफू पाथ्दै (बनाउँदै) गर्दा मलाई पनि एउटा कुनामा पाथ्न लगाउनुहुन्थ्यो । म पनि आमाले जसरी गोरहा पाथ्न सिक्न थालें । सुरुमा अगाडि चामलको भुस वा धानको खखरी गोरहा पाथ्ने ठाउँमा छरें । आलीको नापको बाँसको बती (बासको भाटा) छेउमा राखें । त्यही नापको गोरहा बनाउनु थियो। आलीभन्दा सानोठूलो हुनुहुँदैनथ्यो । बती गोरहा लडाउने आलीको नापमा आमाले काट्नुभएको थियो। छेउमा डोल (बाल्टिन)मा पानी राख्नुभएको थियो। गोबरमा पानी छर्किएँ । पानी र गोबरको डल्ला दुवै हातले मोल्दै बतीको लम्बाइ अनुसार डल्ला लामो बनाएँ । मुक्काले थुमथुमाउँदै गोबरको लामो डल्लाको  बीचमा खाल्डो बनाएँ। खाल्डोमा सन्ठी (जुटबाट निक्लिएको भाग) हालें । सन्ठी हालेर त्यही गोबरको डल्लाले खाल्डो पुरें । औंलाहरूले थुमथुमाउँदै दुवैतिर ठोकेर टाउको बनाएँ । आमाले बनाएको हेर्दै बनाइरहेकी थिएँ । आमाले बनाउनुभए जतिको मैले बनाएको गोरहा राम्रो देखिएन । मैले बनाएको गोरहा देखेर आमाले गोरहाको नाम दिनुभयो नेरगोरहा । मैले बनाएको गोरहा देखेर आमा मुसुमुसु हाँस्नुभो । हाँसेको देखेर मैले आमालाई सोधें, ‘कथिले हासैचिहि ? (किन हाँस्नुभएको नि ?)’ आमाले भन्नुभयो– तोहे नेरगोरहा बनाइलहि। (तिमीले राम्रो आकारको गुइँठा बनाइनौ।) मैले फेरि आमालाई सोधे,  ‘गोरहा नैबनलै हमर ? (गोरहा राम्रो बनेन र मेरो ?) ‘मुरी निकसे ठोकने ताब गोरहा बनतौ’ (टाउँको राम्रोसँग मिलाउन अनि राम्रो गोरहा बन्छ) भन्दै आमाले मैले बनाएको गोरहाको टाउको राम्ररी सम्याइदिनुभ‍यो। टाउको राम्रो नभएको गोरहा नेरगोरहा हो भनेर आमाले मलाई सम्झाउनुभो । मैले बनाएको नेरगोरहा छोहामा राखें। आमाको भन्दा नराम्रो देखियो तर खुसी भएँ । त्यतिबेला म प्रत्येक दिन बिहान उठेर क्याम्पस पढ्न जान्थें । क्याम्पसबाट फर्केपछि खाना खाएर गोरहा बनाउन बारी पस्थें। कात्तिक, मङ्सिर महिनाको चिसो मधुरो, मीठो घाममा गोरहा बनाउँदै घाम ताप्नुको मज्जा नै बेग्लै हुन्थ्यो। नेरगोरहा बनाउँदा बनाउँदै गोरहा बनाउन सिकिसकेकी थिएँ । पुस, माघको शीतलहरमा आमालाई रूघा र ज्वरोले च्याप्थ्य‍ो । चिसो हावा चल्थ्यो। बिरामी परेर आमाले गोरहन बनाउन सक्नुहुन्थेन । शीतलहरमा गोरहा बनाउने जन (श्रमिक) पाइँदैनथ्यो । म प्रत्येक दिन गोरहा बनाउन जान्थें। पुस, माघको जाडोमा गोबर छोए हात ठिहिर्‍याउँथ्यो। हातको छाला फुट्थ्यो । बारीमा आलु रोपिसकेपछि कात्तिक महिनाबाट गोरहा बनाउन सुरु गर्थे  र वैशाख महिनामा घर भित्र्याउँथे । गोरहा राख्ने घरलाई गोरहाघर वा जरनघरा भनिन्छ। कात्तिकदेखि चैत महिनाको गोबर गोरहा बनाएर सकाउँथे भने वैशाख र जेठ महिनाको गोबरको  गोरहैनी बनाउँथे थारू टोलका महिला मान्छेहरू। गोरहैनी (गोबरबाट बनेको गुइँठा) गाहली वा खलियानको एउटा कुनामा बनाएर गाहली र घर, आँगनका टाँटीमा अडेस लगाएर सुक्न दिन्थे। गोरहा बनाउन जान्नेले गोरहैनी सजिलै बनाउन सक्थे। गोरहाभन्दा गोरहैनी बनाउन सजिलो छ। गोरहैनी बनाउन मलाई सहजै आउँथ्यो । गोरहैनी गोरहाभन्दा लामो बनाउनुपर्थ्यो। त्यसरी नै अगाडि, भुस वा खखरी राखेर गोबरको डल्लो माड्दै लामो बनाउनुपर्थ्यो । मुक्काले थपथपाएर सन्ठी हाल्नुपर्थ्यो। सन्ठी हालेर गोरहैनीको तल–माथि सन्ठी यतिकै देखिने गरी छोड्नुपर्थ्यो, सन्ठी समातेर गोरहैनी उठाउन बसाउन सजिलो हुन्थ्यो । त्यही नापको बतीले गोरहैनी उठाएर घरको भित्तामा अडेस लगाएर सुक्न दिन्थे । वैशाख–जेठको गोबरबाट गोरहैनी बनाउँथे भने असार–साउनको गोबर मलको रूपमा धानखेतमा हाल्थे । भदौ–असोजको गोबर जम्मा गरेर असोजमा आलु रोप्ने बेला आलुको दङमा (ड्याङ) हाल्थे। आलस र गहुँ खेतमा समेत गोबर मलको रूपमा हाल्थे । थारू टोलमा कात्तिकदेखि चैतसम्म बारीका आलीहरू गोरहाका छोहा (चाङ)ले भरिएका हुन्थे भने घर अगाडि र पछाडिका टाँटीका भित्ताहरू गोरहैनी ठडिएर सजिएका हुन्थे । गाउँका अरू मुसहरी टोला, हलुवाइटोली, दुसधटोली, तेलियारी चिपरीले (गोबरले बनेको गोलो गुइँठा) सजिएका हुन्थे ।  उनीहरू गोरहा, गोरहैनी कम र चिपरी बढी बनाउँथे । तर, थारू महिलाहरू प्रायस् गोरहा, गोरहैनी नै बनाउने गर्दथे । गाउँका अन्य जातका महिलाहरू गोबरको चिपरी बनाउँथे । घरको भित्ता फोहोर हुन्छ र गोरहा जतिको टिकाउ चिपरी हुँदैन भनेर गोरहा नै बनाउँथे गाउँमा थारू महिलाहरू । बनाएको गोरहाबाट वर्षभरि भात पकाउँथे उनीहरू। जरनघरा (दाउरा राख्‍ने ठाउँ)मा मुसा लागेन भने गोरहा दुई वर्षदेखि पाँच वर्षसम्म धान्थ्यो । चिपरी धेरै टिकाउ नभएकाले थारू महिलाहरू चिपरी बनाउन त्यति जाँगर देखाउँदैनथे । आमाले भन्नुहुन्थ्यो, ‘चिपरी बनाउन मिहिनेत लाग्दैन । खाली गोबरमा कुटी, खखरी हालेर भित्तामा फ्याके पुग्छ। चिपरी बनिहाल्छ ।’ गोरहा वर्षभरि चलाउनलाई सकेसम्म खर, लार, पुवार र बाँसको पतही (पातहरू)ले खाना दोछिया चुलो (दुई मुखे)मा पकाउँथे महिलाहरू । वसन्त ऋतु सुरू भएलगत्तै बसुवाइर (बाँसघारी)मा भएका बाँस लगायत अन्य रूखका पातहरू सुकेर झर्थे । सबै काम सकाएर गाउँका महिलाहरू दिउँसो ठूलो बोरा र खरा बोकेर बसुवाइर जान्थे । उनीहरू भुइँमा झरेका बाँसको पात सोहोर्न जान्थे । जसलाई पता खरर्नु भनिन्छ । आ(आफ्नो बसुवाइरबाट दिउँसो पतही भेला गरेर ल्याउँदथे । त्यही पतहीबाट दोछिया चुलोमा खाना पकाउँदथे । सुख्खा महिना छ्वाली, पतही, लार, पुवार, धानको बुट्टी र खरले दोछिया चुलोमा खाना पकाउँदथे । वर्षा र जाडो महिना गोरहाले एकछिया चुलो (एकमुखे)मा खाना पकाउँथे । जाडो महिना गोरहाको आगो ताप्न र घुर बाल्न सहज हुन्थ्य‍ो । थारू महिलाहरू गोरहा बचाउँदै एकपल्ट बनाएको गोरहा वर्षभरि चलाउँदथे । थारू टोलका महिलाहरूले गोरहा, गोरहैनी नबनाई चित्तै बुझ्दैनथ्यो । गाईगोरु नभएका गाउँका महिलाहरू गाई, भैंसी चराउन गएको बेला गोबर बिच्छन (सोहोर्न) गाई, भैंसीका पछि लाग्थे। गोबर बिच्छने महिला मान्छेलाई गोबरबिछी भनिन्छ । गाउँका कनकपुरनी ठाकुर र खेसराहावाली सदा गाई, भैंसीको गोबर बिछ्न गाई, भैंसी चराउन लगेपछि पछि लागेकै हुन्थे । कनकपुरनी ठाकुर र खेसराहावाली सदाका नाम के थिए ? हामीले कहिल्यै नाम जान्ने चासो राखेनौं र नाम पनि सोधेनौं । माइती गाउँका नामले सबैले उनीहरूलाई बोलाउँथे । परिचयविहीन भएर बसे पनि उनीहरूले आफ्नो परिचय पाउन कहिल्यै विरोध गरेको देखिनँ । अहिले मलाई उनीहरूको नाम जान्ने खुल्दुली चल्छ बेलाबेला । त्यतिबेला हामी गाई, भैंसी चरवाह९गोठाले०हरूले किन उनीहरूका नाम सोधेनौं सोचेर पश्चात्तापमा पर्छु । उनीहरू संसार छोडेको वर्षौं भइसकेको छ । तर, उनीहरूको नाम जान्ने जिज्ञासा मेरो मनमा जस्ताको तस्तै छ। उनीहरूले टाउकामा छितनी (बाँसको चोयाबाट बनेको ढाकी) बोकेका हुन्थे। गाई, भैंसीले गोब्रयाउने बित्तिकै गोबर सोहोरेर छितनीमा हाल्थे । गोबर हालेर आली वा खेतको घाँसमा हात पुछ्थे । आलीमा बसेर चर्दै गरेका गाई, भैंसीतिर हेरिरहन्थे । गाई, भैंसीले गोब्रयाएको जसले पहिले देख्थिन् उनैले कुदेर सोहोर्थिन् । कनकपुरनी र खेसराहावाली दुवै जनाको गोबर सोहोर्न प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो । कहिलेकाहीं त गाईवस्तुले गोब्रयाएको बेला कसले पहिले देख्यो भनेर प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो। उनीहरू आफूले पहिला गाईबस्तुले गोब्रयाएको देखेको र त्यसमा आफ्नो पहिलो सोहोर्ने हक लाग्ने दाबी गर्थे। बेला बेला त उनीहरूको बीचमा भनाभन समेत हुन्थ्यो। यही कारणले उनी दुईरचार दिन एकअर्कासँग बोल्दैनथे।  दुईरचार दिनपछि बल्ल उनीहरू आपसमा बोल्ने गर्दथे।  बेलुकी उनीहरू गाईभैंसीसँगै घर फर्किन्थे, गोबरको भारी बोकेर। फरक यति मात्र थियो खेसराहावाली आफ्नो छाप्रोको भित्ताभरि चिपरी टाल्थिन्। गोबरलाई मल बनाएर हाल्नलाई उनको कुनै खेत थिएन। उनी सुकुम्बासी थिइन्। चिपरी सुकिसकेपछि उप्काउँथिन्। त्यही चिपरीले खाना पकाउँथिन्। गोबर टिप्न गएको बेला खेतमा उम्रेका सरहौची साग टिप्थिन्। साग टिप्दै कनकपुरनी ठाकुरलाई भन्थिन्, आज राति सरहौची साग र भात पकाउँछु। कनकपुरनी ठाकुरको गाउँबाहिर दुईकोला खेत थियो। चिपरी बनाएर उब्रिएको गोबर मल बनाएर त्यही खेतमा हाल्थिन् उनी। वैशाख, जेठ महिना जन (मजदुरी)मा काम नहुने भएकाले यी दुई महिना गाई, भैंसीको गोबर टिप्न दैनिक कनकपुरनी र खेसराहावाली आउँथे। आधुनिकताले गाउँ–गाउँमा राज गरिसकेको छ। हलगोरु गाउँमा छैनन्। गाई पाल्न गाउँलेहरू अब झञ्झट मान्छन्। भएका लैनो भैंसी बेचेर दिनदिनै खाडी भासिइरहेका छन् युवाहरू। गाउँलेहरू ट्याक्टरले खेती र थ्रेसरले दौनी गर्छन्। खाडी छिरेकाहरूले पक्की घर बनाए। अब गाउँमा बिस्तारै खरका छाना फालेर पक्कीका छानाहरू बन्‍न थालेका छन्। थारूको पुराना शैलीका घरहरू लोप हुन थालेका छन् भने आधुनिक डिजाइनका घरहरू धमाधम बन्न र बनाउन थालेका छन्। खाडी नछिरेकाहरू खेत बेचेरै भए पनि जसोतसो पक्की घर बनाउँदै छन्। अब गोरहा (गुइँठा)को सट्टा ग्याँस चुलो घर-घरमा भित्रिंदैछ। आगो ताप्न गोरहाको सट्टा हिटर घरहरूमा भित्रिएका छन्। समय परिवर्तन भएसँगै सुविधायुक्त र पहिलाको भन्दा सहज जीवन बाँच्न थालेका छन्, गाउँलेहरू । अनलाइन खबर    

शिक्षकहरु आफै डिप्रेस्ड छन्, बालबालिकाहरुलाई कसरी मोटिभेशन गराउँछन् ?

शिक्षकहरु आफै डिप्रेस्ड छन्, बालबालिकाहरुलाई कसरी मोटिभेशन गराउँछन् ?

१९१ दिन अगाडि

|

२१ मंसिर २०८०

जनक रसिक शिक्षक सेवा आयोग परिक्षा उत्तिर्ण भएर नेपाल सरकारको स्थायी शिक्षकको नियुक्ति लिएको आज ठीक एक वर्ष पुरा भयो । उक्त अवसरमा तमाम शुभचिन्तकले व्यक्त गरेका शुवेच्छा, शुभकामनाहरु हर्दिक रुपमा सम्झिरहेको छु । तर मेरो मन भने स्थीर थियो । अस्थायी रुपमा शिक्षण गरेकै दशक नाघिसकेको र नेपालमा विद्यालय शिक्षाको अवस्था र शिक्षण पेसाका धेरै आयामहरु ज्ञात भैसकेकोले स्थायी नियुक्ति मेरा लागि खास नयाँ उत्साहको विषय थिएन । आज एक वर्षको समिक्षा गर्दा शिक्षण पेसाप्रति उत्साह हैन, बरु झनै नैरास्यता थपिएको छ । मेरा दिनहरु निकै कष्ठकर रुपमा बितिरहेका छन् । भविष्य के हो, कुनै पूर्वानुमान छैन । सबल पेसागत योजना बनाउनका लागि राज्यका ठोस नीति नियमहरु छैनन् । तर पेसालाई सम्मानित पेसा बनाउन खोज्ने, अलिअलि सृजनशीलता भएको, काम गरेरै धेरथोर पहिचान बनाउन खोज्ने र विद्यार्थी तथा समुदायमाझ अलिअलि लोकप्रियता हासिल गर्ने प्रलोभन पालेको, हात हालेको र जिम्मेवारी पाएको ठाउँमा जसरी भए पनि केही न केही त सुधार गर्नैपर्छ भन्ने जिद्दी स्वभाव भएको, पाइला पाइलामा आत्मसम्मान र स्वाभिमानप्रति अति सजग र पेसाबाटै आफ्नो वैयक्तिक, पारिवारिक जीवन पनि व्यवस्थित बनाउन खोज्ने मजस्ता व्यक्तिहरुका लागि भने यो पेसा ठीक पेसा होइन । हामीजस्तालाई यहाँ न कुनै आकर्षण छ, न त जोखिम मोलेर काम गर्न सकिने वातावरण नै छ । पठनपाठन कसरी उत्कृष्ठ बनाउने भन्ने विषयभन्दा यावत अन्य विषयहरुको चिन्ताले घेरिसकेको हुन्छ । केही आकस्मिक प्रतिकुल घटनाहरुका कारण पनि यो समय मैले सोचेजस्तो काम गर्न सकेन । तर यो सीमित समयको कुरा मात्र भयो । आज एक वर्षको समिक्षा गर्दा शिक्षण पेसाप्रति उत्साह हैन, बरु झनै नैरास्यता थपिएको छ । मेरा दिनहरु निकै कष्ठकर रुपमा बितिरहेका छन् । भविष्य के हो, कुनै पूर्वानुमान छैन । सबल पेसागत योजना बनाउनका लागि राज्यका ठोस नीति नियमहरु छैनन् । विद्यालय शिक्षा भनेको बालबालिकाहरुका लागि मोटिभेशनल कोर्स हो । तर हाम्रो शिक्षामा त्यही मोटिभेशनल कोर्ष शून्य छ । शिक्षक आफै मोटिभेटेड छैनन्, उनीहरु आफै डिप्रेस्ड छन्, बालबालिकाहरुलाई कसरी मोटिभेशन गराउँछन् ? यस्तो शिक्षाले देशमा के सुधार हुन्छ, यस्तो पठनपाठनले बालबालिकालाई के बनाउँछ ? यस्तो पेसाले शिक्षकहरु कस्तो जीवन बाँच्छन् ? मेरा मनमा हरबखत यिनै प्रश्नहरु घुमिरहन्छन् ।  अब यहाँ बसिराख्नुको एकै मात्र लालशा छ, कुनै दिन आफुलाई ठीक लागेको परिवेशमा आफुलाई ठीक लागेको तरिका र ठीक लागेको जिम्मेवारी अनुरुप काम गर्न पाइयो भने “विद्यालय शिक्षा यस्तो हुनुपर्छ” भनेर नमुना स्थापित गरीछाड्ने ! त्यो सकिएला वा मेराे कोरा सपना मात्रै पो होला । यद्यपि, सपना र दृढ संकल्प अनि अस्वभाविक महत्वाकांक्षाले बाँधिराखेको छ । नत्र भने पलायन हुने कि भन्ने प्रश्न भने निरन्तर उठिरहन्छन् मगजमा । हेरौं, कैलेसम्म टिक्न सकिन्छ र केसम्म गर्न सकिन्छ । यो कुरा मान्दछु कि, मेरो जस्तो अनुभूति अरु धेरैको नहोला । "त‍ोकिएको काम चुपचाप गर्ने, काम काट्ने र हिंड्ने, किन अनावश्यक टाउको दुखाउने ..!" भन्ने स‍ोच बनाएर काम गर्नेलाई यो गजवको पेसा पनि छ, तर यसले स्थापित परिपाटीलाई निरन्तरता दिनुबाहेक कुनै सुधार र कुनै नयाँ निर्माण गरेको देखिंदैन । यहाँ  अनेक प्रकारका जोखिम मोलेर अनेक 'हर्कत' अपनाएर काम गर्नुपर्नेछ ।  मलाई थाहा छ, अहिलेलाई यो हास्यास्पद कुरा हो,  मैले आफूलाई प्रमाणित गर्न धेरै समय लाग्नेछ । मेरा सम्पूर्ण शुभचिन्तकहरुमा हार्दिक सम्मान छ ।

थारू समुदायको सांस्कृतिक गन्तव्य कता ?

थारू समुदायको सांस्कृतिक गन्तव्य कता ?

२११ दिन अगाडि

|

१ मंसिर २०८०

रामसागर चौधरी भर्खर दसैँ–तिहार चाडले हामी सामुबाट विदा लिएको छ । थारु समुदायको विभिन्न चाडपर्वहरुमा आयोजना गरिने सांस्कृतिक कार्यक्रमहरुमा संस्कृति कम र आधुनिक तडकभडक नाचगान हुन थालेका छन्। अहिले थारु समुदाय परम्परागत संस्कृति त्यागेर आधुनिकीकरण गर्न लागेको अवस्था देखिन्छ।  सांस्कृतिक कार्यक्रमहरुमा नाचगानले प्राथमिकता पाएको छ । यस प्रकारको कार्यक्रमहरुमा समाजका समस्याहरुलाई प्रहसन, नाटक, गीत, ब्यङ्ग्य आदि प्रस्तुत गर्दा समाजको पिडा, खुसी, विकासबारे जनमानसमा गहिरो छाप छोडन सक्छन्। यसले समुदायलाई अभिप्रेरित गर्नेछ। समुदायमा देखिएको समस्याको उजागार गरेर समाज सुधारमा प्रयत्न हुन्छ। सडक नाटकले दर्शकलाई राम्रो सकारात्मक प्रभाव पार्छ। तर, थारु समुदाय नाचगान र मद्यपान मनोरञ्जनले क्षणिक आनन्दमा रमाउँदै ।  सृजनाका कुराहरु अगाडि बढाउने वा सिर्जनसिलतामा ह्रास भएको देखिन्छ। कलाकार, गीतकार, लेखक, युवाहरुमा सिर्जनसिलता ह्रास भएमा समुदायमा सामाजिक सम्बन्धको विकास अधोगतिमा जान्छ। समाज बेथितिको बाटोमा गर्इ पछाडि पर्दै जान्छ। आत्मविश्वास हटेर परतन्त्र भइ दाताको र्इसारामा चलायमान हुन जान्छ। अहिलेको आधुनिक परिवेशमा दगुर्न जरुरी पनि छ र आफ्नो परम्परा जोगाएर पहिचान पनि राख्नु छ। यहि द्वैध मनस्थितिले थारु समुदायबाट आयोजना गरिने सांस्कृतिक कार्यक्रमहरुमा परिमार्जन हुन आवश्यक देखिएको छ।  नेपालको चौथो ठुलो जनसंख्या भएको थारु समुदायको सर्वाङ्गीण विकास भएन भने नेपालको सम्रग विकास हुन सक्दैन।  तसर्थ, संघ सरकारदेखि स्थानीय सरकारले आवश्यक कानुन बनाएर थारु समुदायलाई संरक्षित गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसका लागि सबैले हातेमालो गर्नुपर्छ।  अहिले सबै पक्षबाट थारु समुदायलाई एक्ल्याउने, सुविधाबाट बञ्चित गर्ने, आफ्नो स्वार्थको लागि प्रयोग गर्ने काम भइरहेको देखिन्छ । पद, आर्थिक प्रलोभन र स्वार्थका लागि टाठाबाठाले नेतृत्व गरेर भँड्खालोमा खसालेकाले सचेत हुन आग्रह छ। मुल कुरा थारु जोगाऔं, नेपाल बचाऔं। पहिला माटी तब मात्र पार्टी।  

दुई साता मोरङको गाउँ बस्दा...

दुई साता मोरङको गाउँ बस्दा...

२२२ दिन अगाडि

|

२० कात्तिक २०८०

अरुण बराल १. मिडिया : गाउँमा राष्ट्रिय मिडियाको प्रभाव शून्यमा झरेछ । केन्द्रका सूचना सामाजिक सञ्जाल (युट्युब र फेसबुक) बाट अनि स्थानीय सूचना स्थानीय अनलाइनबाट उपभोग हुने गरेको पाइयो । औपचारिक मिडियालाई अनौपचारिक मिडियाले क्वाप्पै खाएछ । राष्ट्रिय मिडियाको दम्भ क्रमशः काठमाडौंमा खुम्चँदो देखियो । राष्ट्रिय मिडियाको अनुपस्थिति र स्थानीय सरकारसँग स्थानीय मिडियाको सहवरणले समग्र आम सञ्चार क्षेत्रमा जोखिम निम्त्याएको पाइयो ।      २. वैचारिक पक्ष :  गाउँघरमा सामाजिक सञ्जालले नै 'ओपनियन मेकर' को भूमिका खेलेको भेटियो । फलतः चोक र चिया पसलहरुमा दुर्गा प्रसाई, तारा बरालहरुको चर्चा हुँदोरहेछ । सोसल मिडियाको एकछत्र प्रभावले धर्म निरपेक्षता र गणतन्त्रको विरोधमा क्रमशः जनमत बन्दै जान थालेको पाइयो । नश्लवादसमेत बढेको पाइयो । फलत:  गाउँमा सिंगै राजनीतिक व्यवस्थामाथि नै अविश्वास बढ्न थालेछ ।  ३. स्थानीय सत्ता :  स्वार्थ बाझिने ठेकदार र बिचौलियाको प्रभावमा परेर स्थानीय सरकार निरीह बनेको पाइयो । स्थानीय सरकारको विरोधमा बोल्ने आँट क्रमशः हराउँदै गएर प्रतिपक्षपविहीन स्थिति देखियो । पालिकालाई करोडौं आम्दानी दिने खोलाहरु ठेक्कामा नलगाउने तर रातारात ढुंगा गिटी बेच्ने कार्यले पालिकाको राजस्व व्यक्तिको गोजी गएको पाइयो । प्राकृतिक स्रोतले धनी पालिकासमेत घाटा बजेटमा चलिरहेको पाइयो ।  गाउँका सहकारीहरु पनि संकटमा देखिए । कर्मचारी र दलका नेताहरु मिलेर स्थानीय तहमा भ्रष्टाचार र नातावाद मौलाउँदा व्यवस्थामाथिको जनविश्वास झन् झन् खस्कँदो पाइयो ।  ४. विकास : गाउँमा केही सकारात्मक परिवर्तनहरु पनि पाइए । दूध डेरीमा एकाबिहानै देखिने किसानको भिडले इलमी मानिसको व्यवसायिकता झल्कन्छ । विदेशमा रोजगारी गरेर कमाउनेहरुले गाउँमै धमाधम पक्की घरहरु बनाउन थालेछन् । यातायातको सहजता, बाटोघाटो र पुल पुलेसा, बिजुली, इन्टरनेट आदिको विस्तारका कारण गाउँको जनजीवन सहज बनेको पाइयो । वडा कार्यालयले पाएको अधिकारका कारण मानिसहरु पालिकासम्म पनि पुग्नु परेन । इलाका प्रशासनको विस्तारले सिडियो कार्यालयको चाप घटाएछ । गाउँमा सिंहदरबार पुगेकै रहेछ । ५. राजनीतिक दल : माओवादीमा चरम निराशा र विचलन, एमालेमा दम्भ अनि कांग्रेसमा आन्तरिक कलह र किंकर्तव्यविमूढता पाइयो । रवि लामिछानेप्रति बढ्दै गएको आकर्षण क्रमशः दुर्गा प्रसाईतिर बाँडिन थालेको पाइयो ।    ६. आर्थिक सामाजिक एवं सांस्कृतिक पक्ष : सबैभन्दा बढी जोखिम वालवालिका र किशोरपुस्तामा देखियो । प्रौढ र समाजका अगुवा भन्नेहरुमा तासजन्य विकृति बढेको पाइयो । टिप्परले उडाउने धुलोदेखि पारिवारिक अशान्ति र गरिबीले बालवालिकाको मानसिक विकासमा त असर पारेको छ नै, उनीको पढाइ र सभ्यताको सिकाइमा पनि समस्या पारेको देखियो । किशोरहरुमा व्याप्त बेरोजगारी, निराशा र डिप्रेसनसँगै लागूऔषधको समेत  प्रयोग हुन थालेको पाइयो । गाउँको मनोविज्ञान हेर्दा यस्तो लाग्यो, सिंगै देश 'मास फ्रस्टेसन' तर्फ गइरहेको छ । तर, यो स्थितिलाई रोक्ने न कुनै आर्थिक-सामाजिक कार्यक्रम छ, न कुनै संयन्त्र । यस्तै स्थिति रहि रहे नेपाली समाज कहाँ पुग्ला ? बहसको खाँचो देखियो ।