अबको  सरकार पनि ठिमाहा !

अबको  सरकार पनि ठिमाहा !

६०८ दिन अगाडि

|

२७ कात्तिक २०७९

देउसी, भैलोको रकम यसरी सदुपयोग गरे कसो होला ?

देउसी, भैलोको रकम यसरी सदुपयोग गरे कसो होला ?

६२१ दिन अगाडि

|

१४ कात्तिक २०७९

डि सोम जोगेठ्वा एउटा समूहले मात्रै देउसी भैलो र बनभोजको बेला ३० देखि ४० हजार रुपैया खर्च गर्छन् । यस्तो समूह हरेक गाउँमा ४ या ५ वटा भेटिन्छन् । एक वडामा कम्तिमा पनि १० गाउँ छन् । एउटा पालिकामा कम्तिमा १० वडा छन् । औषत हिसाब हेरौं, ३०,०००*४*१०*१०=१,२०,००,००० हुन आउँछ । यो पैसा मासु र रक्सीमा फालिने गरिन्छ ।  अचम्मको कुरा त के हुन्छ भने जाबो ३ हजारका लागि जनप्रतिनिधिहरुसँग या कोहीसँग सहयोगार्थ झगडा गरिन्छ । यतिका धेरै पैसाले कुनै ठाउँमा मठ मन्दिर, पुल पुलेसा, कुनै गरिबको छाप्रो बनाउन सकिन्थ्यो । गरिब तर राम्रो विद्यार्थीका लागि उच्च शिक्षा अध्ययनमा सहयोग गर्न सकिन्थ्यो । आफ्नो गाउँ सुन्दर बनाउन सकिन्थ्यो । युवा क्लब सशक्त बनाउन सकिन्थ्यो । सानो उद्यमशिलता तथा व्यवसायमा लगानी गर्न सकिन्थ्यो । युवाहरु खै यी कुरा बुझेको ?  पार्टीमा हामीलाई नेतृत्व चाहियो, जागिर चाहियो भन्ने तर यतिका पैसा रक्सी र मासुमा कहिलेसम्म मिल्काउने ? केही गरौं युवा साथी हो ।

‘एक बागी’  नागरिक अगुवाको बखान

‘एक बागी’ नागरिक अगुवाको बखान

६२२ दिन अगाडि

|

१३ कात्तिक २०७९

२०७२ को त्यो दिन सम्झन्छु, खगेन्द्र सङ्ग्रौला, सिकेलाल, कृष्ण खनाल, विजयलाल कर्ण, कृष्ण हाछेथु, दीपेन्द्र झा, युग पाठकलगायत विराटनगर पुगेका थियौँ ।  हामीलाई त्यहाँ बोलाउने वा पुर्याउने विराटनगरका मित्रहरू थिए। उनीहरू मध्ये दुई जना चिनेका खुसियाली सुब्बा र राकेश मिश्रको सम्झन चाहान्छु । अरू अरु मित्रहरू त्यतिखेर नै नचिनेको र अहिले पनि। कार्यक्रमको मकसद थियो नेपालको संविधान, २०७२ जारी भयो, त्यस पछिको अवस्थाको बारेमा विमर्श गर्नु। एकदिवसीय कार्यक्रम सम्पन्न भई फर्कँदा खगेन्द्र संग्रौला दाइले भन्नु भयो, आजकल नितान्त एक्लो भएको महसुस हुन्छ । अरु त अरू मोर्निङ्वाक हिँडने मेरो साथीले पनि छोडे। म बाटाको वारि पट्टि हिँड्छु, पारिपट्टिकाले धारे हात लाएर मेरो कुरो काट्दै, सराप्दै हिँडछन्। के भएको यो, माबुहाङ सर ? म पञ्चहरूको जगजगीमा पनि यति एक्लो कहिले भएको अनुभव गरिनँ। खगेन्द्र संङ्ग्रौला जस्तो निस्वार्थी, देश र जनताको बोली बोल्नु सिवाय उसको भन्नू अरु केही थिएन र छैन। उनले भनेको कुरा के थियो भने भूईँ मुन्छे जनजाति, मधेसी, दलित, महिला, संविधानमा आँटेनन्। उनीहरूलाई बाहिर पारेर जारी गरेको संविधानको के अर्थ ? उनको अपराध जन्यबोली त्यही थियो र अहिले पनि छ। अर्थात् ०७२ को संविधानमा तत् तत् समूहले हारेको थियो, खसआर्य समुदायले जितेको भाष्य चौतर्फी बनेको थियो। खगेन्द्र दाईको कुरा सुनेर मनमा माया पनि लाग्यो। मानौ दाइलाई मर्निङ वाकमा साथी  दिन पाए हुन्थ्यो तर उनी बस्ने चाबहिलमा, म कीर्तिपुरमा। युग पाठकसित कुरो भएको पनि हो, दाइसित अलिक बाक्लो भेटघाट गरौँ न पनि भने। तर जुरेन।  दाइलाई त्यो बेला मैले भनेको बिर्सेको छुइन, ‘दाइ यो कथित नेपाली समाज कति विद्रुप र कुरुप छ भने परिवारको कुनै सदस्य, छोराछोरीलाई नै भनौँ  कुष्ठ रोगले भेट्यो भने उसलाई एकान्त जङ्गलमा बास पारेर त्याग्ने समाज हो। त्यति कुरुप परिवार र समाज हो। तपाईंले जुन कुराको पक्षमा उभिनु भयो, उनै मान्छेहरु हुन्, जो जङ्गलमा नै बास गरून् भन्ने समाज हुन, दाइ, सँधै अवस्था त्यस्तो रहन्न।’  कार्तिक १३ गते नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको डबली अटि नअटि भेला भएका मनुवाहरु एकसरो हेरेँ, खगेन्द्र सङ्ग्रौला दाइलाई सराप्ने मित्रहरू छन् कि भनेर । कसैलाई देखिन । उज्वल प्रसाईको एउटा ह्वाटस एपको खबर सुनेर भेला भएका मुन्छे रिटठो नबिराई गन्दा ५ सयको वरिपरि हुन पर्छ। खगेन्द्र दाइ को हुन् ? डा सविन निङ्लेकु को बखानमा, पाको जानकार, बुढोहरू सबै मरिसकेको अवस्था, युवा नयाँ पुस्ता जन्मि नसकेका वा हुर्कि नसकेको बखत पिसाचहरूले उत्पात मचाउँछन्, त्यो देखेर तिनका विरुद्ध लेख्ने खगेन्द्र सङ्ग्रौला, मैजिकल मार्कसिस्ट हुन्। सटिक विश्लेषण लाग्यो ।  खगेन्द्र सङ्ग्रौलाबारे उज्जवल प्रसाईंले लेखेको पुस्तक ‘एक वागी’को सार्वजनिकीकरण भएको आजको दिन उदघोषक गगन थापा, कमेन्टेटर डा सबिन निङ्लेकु, डा महेश मास्के, उषा श्रेष्ठ र लेखक उज्जवल प्रसाईंको विचारहरु सुनेर दिन फलदायी रहेको अनुभव गरेँ। लेखक उज्वल प्रसाई, र खगेन्द्र संग्रौलाको जय होस् ।

बेईमानहरू नजितून् भन्ने चिन्ता बढी लाग्छ 

बेईमानहरू नजितून् भन्ने चिन्ता बढी लाग्छ 

६२३ दिन अगाडि

|

१२ कात्तिक २०७९

यही ३१ असोजमा मधेसी आयोगले थारू तथा मुस्लिमहरूलाई पनि मधेसीमा सूचीकरण गर्ने सिफारिश गरेछ । यसको थारू आयोग, थाकस लगायत विभिन्न संघसंस्थाहरूले विरोध गरेका छन् ।  तर गाँठी कुरा के हो भने दलित, मधेशी, आदिवासी जनजाति, थारू, मुस्लिम, समावेशी आयोग भनेका सुझाव तथा सिफारिस आयोग मात्र हुन् । ऐनमा यिनको अधिकार भनेको सरकारलाई सुझाव दिनु र सिफारिस गर्नुमै सीमित छ ।  जनता अधिकार खोज्दा उनीहरूलाई फकाउन, भुलभुलैयामा राख्न र केहीलाई जागिर खुवाउन मात्र यी आयोगहरूको गठन भएको छ, यी अधिकार सम्पन्न आयोग होइनन् । बराबर हैसियतका यी आयोगहरू कुनै शक्तिशाली हुने र कुनै कमजोर हुने कुरा सरकार वा सत्तासीनहरूसँगको साँठगाँठमा भर पर्दछ ।   हालसम्म हाम्रो देशको सरकारले जनता अधिकार खोज्दा अधिकारविहिन आयोग गठन गर्ने, कुनै घटना घ्टदा छानबिन समिति गठन गर्ने तर प्रतिवेदन सार्वजनिक नगर्ने, मूल कानुनलाई अध्यादेश, विधेयक, ऐन, नियम, बिनियममार्फत् कमजोर पार्ने, समतामूलक समाज बनाउन नचाहने, समान अधिकार दिन नचाहने संकीर्ण सोंचका साथ काम गर्दै आइरहेको देखिएको छ ।  समावेशी आयोगको जन्म पनि शासकहरूको त्यही संकीर्ण र विकृत मानसिकताको उपज हो । विकृत उपज भएकै कारण त्यसले आरक्षणको सुविधा हटाउन सिफारिस गरिसकेको समाचार आइसकेकै छ ।  मधेसी आयोगमा पनि त्यस्ता विकृत मानसिकताका ब्यक्तिहरू छन्, जसले आफू हेपिंदा आवाज उठाउने र नबोल्नेलाई हेप्ने दुस्साहस गर्न सक्छन् । यस्तो दुस्साहस उनीहरू ईमान नभएका बेइमानहरूको साथ, संगत, समन्वयमा गर्न सक्छन् । सरकार ईमान भएकाहरूको छ भने यस्तो समस्या आउँदैन । सरकारमा बेईमानहरूको हाली मुहाली भयो भने यो समस्या आउँछ । यतिबेला हाम्रो सरकारमा बेईमानहरूको हालीमुहाली छ भन्ने कुरा लोकसेवा आयोगले थारूहरूको कोटा नछुट्याउनुबाट प्रष्ट हुन्छ ।   त्यसैले मधेसी आयोगका ती बिचराहरूदेखि मलाई खासै चिन्ता लाग्दैन । किनकि ती पनि सुझाव तथा सिफारिस आयोगका सदस्य हुन्, सुझाव दिएका होलान्, सिफारिस गरेका होलान् । त्यो भन्दा बढी चिन्ता त मंसिर ४ को चुनावमा कतै फेरी बेईमानहरू चुनिएर जाने त होइनन् भन्ने लाग्छ ।   

आगामी मंसिर ४ पछि कैलाली क्षेत्र नं १ मा गर्नुपर्ने  मुख्य काम

आगामी मंसिर ४ पछि कैलाली क्षेत्र नं १ मा गर्नुपर्ने  मुख्य काम

६४४ दिन अगाडि

|

२२ असोज २०७९

सम थापा (२०७४ को चुनावमा कैलाली–१ बाट रेशम चौधरी अत्याधिक भोटले विजयी भएका थिए । तर उनले काम गर्न पाएनन् । यसले टीकापुर क्षेत्रको विकासमा असर पर्यो । सम थापा यसपाली एमालेको तर्फबाट संघीय सांसदको प्रत्यक्ष तर्फकोे उम्मेदवार थिए तर टिकट पाएनन् । उनले आगामी मंसिर ४ पछि कैलाली क्षेत्र नं १ मा गर्नुपर्ने मुख्य काम यसरी औंल्याएका छन् ।) आगामी मंसिर ४ पछि कैलाली क्षेत्र नं १ मा गर्नुपर्ने मुख्य काम यस्ता छन्ः  - लम्की- खक्रौला २९.७ किलोमिटर सडकलाई २ लेनको डिजाईन क्यान्सिल गरी पुर्णतया ६ लेनको बनाउने । किनभने कर्णाली करिडरका ८ जिल्लाको कनेक्टिभिटी अब खक्रौला भन्सारसंग हुदैछ ।  - टीकापुर र भजनीका केही वडाहरुमा डुवानको समस्या छ । हुलाकी सडक बाँध जस्तो भयो । यसको डिजाईनमा फेरबदल गरेर  पथरैया नदी वारि पारी करिव ३ किलोमीटर फ्लाई ओभर ब्रिज निर्माण गर्ने। पुल मुनिबाट बर्षाको पानी सहजै निकास होस ।  - विश्व बैंकको ऋणमा कर्णाली नदीमा निर्माण तटबन्धको स्तरोन्नती गर्ने । - पुर्व उद्योग मन्त्री लेखराज भट्टले भ्रमणका क्रममा भन्नू भएको राजापुरमा भएको भब्य आधुनिक चामल मिल जस्तै टीकापुरमा भब्य आधुनिक मैदा मिल स्थापना गर्ने । जसले गर्दा हजारौ गहु उत्पादक किसानलाई लाभ र सयौले रोजगारी पाउने छ्न ।  - करिब ३० अर्ब खर्च हुने अनुमान गरिएको रास्ट्रिय गौरवको सिचाई आयोजना भित्रबाट कृषि क्षेत्रमा करिव पाँच अर्ब मध्ये (११ बर्षमा २ अर्ब खर्च भइसकेको) बाकी ३ अर्बलाई उत्पादित कृषि उपजको भब्य प्रशोधन र बजारीकरणमा लगानी गर्न नीति बनाउने । - टीकापुर नपा ७ नेपाल- भारत सिमा क्षेत्रबाट  रामपुर -मोतिनगर प्रतापुर -गुलरा रास्ट्रिय राजमार्गसंग जोडिएको परम्परागत कृषि सडकलाई स्तरोन्नती गर्दै कालोपत्रे गर्ने ।  - यस क्षेत्रमा बसोबास गर्ने बहुसंख्यक थारु समुदायको स्वाभिमान र पहुच अन्य समुदायको बराबरीमा पुर्याउनु पर्ने ।  एउटा संघीय सांसदले कैलालीमा यति गरे पुग्छ । (बाँकी साना तिना र नियमित काम हुने नै भए)  । 

नेवार समुदायको दसैंः मोहनी नखः

नेवार समुदायको दसैंः मोहनी नखः

६५० दिन अगाडि

|

१६ असोज २०७९

सुनिल उलक नेवाः परम्परा अनुसार कौलाथ्व पारुको दिनदेखि मोहनी नखःको शुरुवात हुन्छ । नेवाः वर्षमा कौला अन्तिम महिना हो । नेवाःहरुको पात्रो चन्द्रमास अनुसार हुने गर्दछ । पहिलो दिन प्रत्येक महिना पारु (परेवा तिथि)बाट नयाँ महिनाको शुरुवात हुने गर्दछ । कौला महिनाको पहिलो दिन मोहनी नखःको शुरुवात हुन्छ । यसपछि आउने महिला कछलामा नेवाःहरुको नयाँ वर्ष शुरु हुन्छ । जुन म्हपूजाको दिन पर्दछ ।  हुन त अरु जातिले मनाउने दशैमा झै मोहनी नखः मा पनि घटस्थापनाकै दिन नल स्वाः (जमरा) रोपिन्छ । एकाबिहानै नजिकै रहेको खोलामा गएर खोलाको किनारबाट शुद्ध बालुवा तथा शुद्ध जल ल्याएर नल स्वाः रोप्नका लागि माटोको भेग (मुख खुला भएको भाँडा) मा बालुवा ओछ्याएर त्यसमा एकदिन अगाडि भिजाएको जौ (कसैले मकै पनि मिसाएर) छर्केर बालुवाले नै छोपेर रोपिन्छ । पूजा गरि जौ रोपिसकेपछि सो भेगःलाई फेरी अर्को भाँडाले छोपिन्छ । यसरी जमरा रोप्नुको कारण देवीका लागि शुद्ध फूल तैयार गर्नु हो । सूर्यको पनि आँखा नलागोस् । किरा पुतलीहरुले पनि जुठो नगरोस भनेर पूर्ण शुद्ध जमरा तैयार गर्नका लागि नित्य पूजा गर्ने गरिन्छ । तर नल स्वाः रोपिए पछि बिचका दिनहरुमा खासै केही गरिदैन । काठमाडौमा भने पञ्चमीको दिन पचिमह्र अर्थात पचली भैरवको जात्रा मनाउने गरिन्छ । अन्यथा नल स्वाः रोपे पछि सात दिनसम्म दैनिक नित्य पूजाको साथमा नल स्वाः को पूजा मात्र गरिन्छ ।  सप्तमीको दिनमा नेवाःहरु फूलपाती भित्र्याउने गर्दैनन् । फूलपाती पृथ्वीनारायण शाहको विजय अभियानसंगै बिभिन्न स्थानमा मनाउन थालिएको हो । नेवाःहरुको मोहनी नखःको शुरुवात भने सप्तमीको बिहान राँगोको मासु भित्र्याएपछि शुरु हुन्छ । यस दिन गुठीमा काटिएको राँगोको भाग गुठियारहरुमा बाँडिन्छ । यो मासु घरमा भित्राउने बेलामा मूल ढोकामा पुगेपछि एकैछिन बिसाउनु पर्दछ । यही मूलढोकामा बसेर मासुको सानो सानो तीन टुक्रा निकालिन्छ । यस मध्य एक टुक्रा दाँया तर्फ देवतालाई चढाउनु पर्दछ । बाँया तर्फ पितृलाई चढाउनु पर्दछ । अर्को एक टुक्रा शिर नघाएर पछाडी चढाइन्छ । यो टुक्रा पिखालखुको लागि चढाउने गरिन्छ । यसरी मासु भित्राए पछि बिहान समयवजी खाने गरिन्छ । यस दिन खासै भोज खाने चलन हुदैन । अष्टमीबाट भने दशैको रौनक अलग किसिमको हुने गर्दछ । बिहान पूजा पछि सप्तमीको दिन भित्राइएको मासुको परिकार बनाएर अष्टमीको दिन भोज खाने चलन छ । अष्टमीको बिहान समयवजी खाने गरिन्छ । समयवजीको भाग मूलढोका अगाडि रहेको पिखालखुमा पनि चढाउने गरिन्छ । अष्टमीको राती हरेक नेवास्हरुको घरमा ूकुछिभ्वयू खाने गरिन्छ । कुलको सबै सदस्यहरु मिलेर लाइनै बसेर खाने भोज भएको हुँदा ूकूलछिभ्वयू भनिएको हो । तर पछि अप्रभंश भइ ‘कुछिभ्वय’ भन्न थालियो । यो भोज नेवाःहरुको परम्परामा बिशेष महत्व राख्ने गर्दछ । यस भोजमा कूलका कुनै सदस्य उपस्थित हुन सकेन भने पनि उसको स्थानमा ब्व (भाग) राख्नुपर्छ । साथै बिबाहित दिदीबहिनीहरुको ब्व राखेर भोलिपल्ट उनिहरुको घरमा छोड्न जानुपर्ने परम्परा छ । तर अचेल खासै त्यस्तो गरेको देखिदैन । साथै अर्को महत्वपूर्ण कुरा कुछिभ्वय कुनै पनि साल जस्तोसुकै अवस्थामा पनि छुटाउनु हुदैन भन्दै परिवारको सदस्यको मृत्यु भइ मोहनी नख नै मनाउन नहुँदा पनि कुछिभ्वय भने खानैपर्छ भन्ने परम्परा छ । यदि कुछिभ्वयकै दिन परिवारको कुनै सदस्यको मृत्य भएमा पनि दाहसंस्कार समाप्त गरिसकेपछि अदुवालाई मासुको रुपमा तथा मासको वस्को ठाँउमा केराउको ब्वः बनाएर भोज खाने गरिन्छ । कुछिभ्वयको ब्व लगाउँदा सबैभन्दा पहिले द्यब्व (देवताको भाग) लगाउनु पर्छ । घौब्व तथा आगँब्व (आँगनमा पिखालखको भाग) लगाइसकेपछि परिवारको संख्या बराबर ब्व लगाउनुपर्छ । कुछिभ्वको भाग लगाउँदा केराको पात (म्वाय् लप्ते)मा राखिन्छ । भागको बिचमा च्यूरा (कतै कतै दुइमाना भनिन्छ) राखिन्छ । त्यसपछि बिभिन्न खानेकुरा राखेर सजाइन्छ ।  परिवारका सबै सदस्यहरु जेष्ठता क्रमको आधारले लहरै बसेपछि प्रत्येकको अगाडि केराको पात (म्वाय् लप्ते)मा राखिन्छ । क्रमश सबै भागमा सबैभन्दा पहिले च्यूरा राखिन्छ । कतै कतै कुछि भ्वयलाई दुइमाना च्यूरा खानुपर्छ भन्दै कुरुवाले च्यूरा भरेर भाग लगाउने पनि गरिन्छ । यसपछि झोल भएको मासु र अचार राखिन्छ । यो खाँदै गर्दा बिचमा च्यूरा थप्न आँउछ । च्यूरा थपिए पछि झोल भएको अन्य तरकारीहरु राखिन्छ । यसमा आलुको तरकारी, सिमी, बोडी, तथा फर्सीको तरकारीहरु हुने गर्दछ । यो मासु नखानेहरुको लागि बिशेष रुपले बनाएको पनि हुन्छ । यस पछि भने तःकू ला राखिन्छ । शुरुमा झोल भएको मासुको तरकारीमा मासुको सानो सानो टुक्रा बनाइएको हुन्छ । जसले गर्दा सो शुरुको मासुलाई चिकु ला भनिन्छ तर पछि राखिने मासुमा भने ठूलो ठूलो टुक्रा बनाइएको हुँदा यसलाई तस्कू ला भनिन्छ । यो मासु बिशेष प्रकारले बनाइएको हुन्छ । झोल नहुने तथा दहि राखेर धेरै बेरसम्म पकाएर बनाइन्छ । तस्कू ला भने परिवारको हैसियत अनुसार दुइ प्रकारको पनि बनाइन्छ । एउटा राँगोको अर्को बोकाको । यो संगै भुटुवा, छ्वयला, नलु, हिघासा, क्वेँ जस्ता मासुका अन्य परिकारहरु पनि आउने गर्दछ । भनिन्छ खानेकुराहरु कम्तिमा १२ प्रकारको हुनुपर्छ । साथै भागमा राखिने छ्वयलाको संख्या पनि १२ नै हुनुपर्छ । नेवाःहरुको हरेक भोजमा रक्सी तथा जाँड खाने प्रचलन परापूर्वकाल देखि नै रहेको छ । तसर्थ मासुको साथमा रक्सी पनि दिने गरिन्छ । पुरुष सदस्यलाई रक्सी  र महिला सदस्यहरुको लागि जाँड दिने गरिन्छ । रक्सी र जाँड बिशेष प्रकारको सलीमा दिने गरिन्छ । रक्सी सानो सलीमा राखिन्छ भने जाँड केही ठूलो सलीमा राखिन्छ । सली माटो वा ढलोटको हुने गर्दछ । मुख फराकिलो हुने भाँडोलाई सली भनिन्छ । तस्कू ला पछि राखिने परिकार भने वाउँ चा ल्याउने गरिन्छ । वाउँ चा भनेको हरियो सागसब्जी हो । वाउँ चा आउनु अगाडि कुनै पनि परिकार थप्दै खाने सकिन्छ । तर वाउँ चा आएपछि भोज अन्तिम भयो भन्ने बुझ्नु पर्दछ । वाउँ चा पछि भने कुनै पनि परिकार थप्नको लागि अनुरोध गर्न पाइदैन । वाउँ चा भनेको हरियो सागसब्जी हो । वाउँ चा आउनु अगाडि कुनै पनि परिकार थप्दै खाने सकिन्छ । तर वाउँ चा आएपछि भोज अन्तिम भयो भन्ने बुझ्नु पर्दछ । हरियो साग पछि पाउँ क्वा वा मी क्वा आउँछ । लब्सीबाट बनाइने पाउँ क्वा तातो तातो वा चिसो दुइ प्रकारको हुने गर्दछ । यहि लब्सीको झोलमा मेथी झानियो भने त्यसलाई मी क्वा भनिन्छ । खासमा यो अमिलो खानेकुरा पचाउनको लागि महत्वपूर्ण हुने हुँदा भोजको करिव करिव अन्तिममा दिने गरिन्छ । यो अमिलोले रक्सिको नशालाई पनि कम गराउन गर्दछ । अचेल भने सबै परिकार एकैसाथ राखिदिने तथा थाहा नपाइकन सबै मिसाएर एकसाथ खाने गरिएको पाउँछौ । यसपछि दही दिने गरिन्छ । दही बाँड्न आँउदा भने इच्छा अनुसारको च्यूरा पनि राखिने गरिन्छ । तर दहीसंग इच्छा नलागेकोले दही मात्र पनि खान सकिन्छ । दही राख्ने बेलामा पनि जेष्ठता क्रममा नै राख्ने गरिन्छ । दही शुभमंगलको पनि प्रतिक भएको हुँदा शुरुमा खाने ब्यक्ति भाग्यमानी हुने हुँदा कहिले काँही परिवारको कुनै एक सदस्यलाई सबैभन्दा पहिले दही दिएर पनि उसले चाहेको पुरा होस भनेर शुरुमा दिने पनि चलन यदाकदा भेटिन्छ । दही पछि सिसाफुसा ल्याइनछ । सिसाफुसा भनेको फलफूल काटेर टुक्रा टुक्रा बनाइएको हो । तर फलफूलको साथमा भिजाइएको केराउ र काटेको मुला पनि हुने गर्दछ । सिसाफुसासंग अन्तिम पटक रक्सी तथा जाँड पनि राख्ने गरिन्छ । यसपछि बल्ल कुछिभ्वय समाप्त हुन्छ ।  कुछिभ्वय खाने सकिए पछि जो मन लाग्यो उहि जुरुक्क उठ्न पाइदैन । सबैभन्दा जेष्ठ सदस्य उठिसके पछि मात्र उठ्न पाइन्छ । साथै आफ्नो दाँया बाँया बस्ने दाइ भाइ वा दिदीबहिनीलाई म उठ्छु है भनेर अनुमति लिएर मात्र उठ्न पाइन्छ । बिचमा उठ्नु पर्दा सबैभन्दा पहिले जेष्ठ सदस्यसंग अनुमति लिनु पर्छ । त्यसपछि आफ्नो दाँयाबाँया बसेकोसंग अनुमति लिए पछि मात्र उठ्न पाइन्छ । यसरी कुछिभ्वय समाप्त हुन्छ । कुछिभ्वय खाने सकिए पछि जो मन लाग्यो उहि जुरुक्क उठ्न पाइदैन । सबैभन्दा जेष्ठ सदस्य उठिसके पछि मात्र उठ्न पाइन्छ । साथै आफ्नो दाँया बाँया बस्ने दाइ भाइ वा दिदीबहिनीलाई म उठ्छु है भनेर अनुमति लिएर मात्र उठ्न पाइन्छ । कुछिभ्वयको भोलिपल्ट ‘स्याक्वत्याक्व’ भनिन्छ । यस दिन काटमारको काम हुन्छ । यस दिन सवारी साधनको पूजा तथा बलि दिने गरिन्छ । यस दिन पूजा गर्ने हुँदा विश्वकर्मा पूजाको दिन सवारी साधनको पूजा गर्ने गर्दैनन् । तर अचेल भारतीय देखासिखी गर्दै नेपालमा पनि विश्वकर्मा पूजाको दिन सवारी साधन तथा ज्यावलहरु पूजा गर्ने चलनको शुरुवात भएको पाउँछौ ।  ‘स्याक्वत्याक्व’ शव्द भने सयेकुक्व त्यात शव्दबाट अप्रभंश भइ भएको भन्ने मान्यता छ । सयेकुक्व त्यातको अर्थ जति सिक्यो त्यति फाइदा हो । यसरी जति सिक्यो त्यति राम्रो भनिएको शव्द अचेल काटमार गर्ने दिनको रुपमा बुझ्ने गरिन्छ । घरमा काटिएको जनावर (कुखुरा वा खसी)को टाउकोको भागलाई सिकाःभूू लिने गरिन्छ । परिवारको ठूलादेखि साना सम्मको पुरुष सदस्यको भागमा नाक, कान, आँखा, बङ्गरा आदी बाँडिन्छ । नवमीको रात मोहनीको मूख्य टीका मोहनी सिन्ह बनाउने गरिन्छ । यही मोहनी सिन्हको नामबाट नै यो चाडको नाम मोहनी रहन गएको हो ।  बलिरहेको दियोमा माथिबाट अर्को पाला घोप्टाएर दियोको ध्वाँसो जम्मा गरिन्छ । यसरी जम्मा गरेको ध्वाँसोलाई नै मोहनी सिन्ह भनिन्छ । यस टिकालाई पहिले तान्त्रिक बिधिबाट बनाइ यसलाई परिवारको सदस्यको निधारमा लगाइदिएमा सिद्धि प्राप्त हुन्छ भन्ने जनविश्वास गरिन्छ । बलिरहेको दियोमा माथिबाट अर्को पाला घोप्टाएर दियोको ध्वाँसो जम्मा गरिन्छ । यसरी जम्मा गरेको ध्वाँसोलाई नै मोहनी सिन्ह भनिन्छ । दशमीको दिनलाई नेवारहरु चालं भन्ने गर्दछन् र अन्य जातिले मनाउने दशैमा झै नेवारहरुमा पनि घटस्थापनाको दिन रोपिएको नल स्वाः निकालेर मोहनी सिन्ह लगाइदिने र नल स्वाः पनि दिने गरिन्छ । साथै नेवारहरुमा रातो वा सेतो रङको क्वखा अर्थात कपडाको धजा पनि लगाइदिने गरिन्छ ।  दशमीको भोलिपल्ट चालं क्वकायेगु भनिन्छ । यो दिन अष्टमीमा पूजा गरिएको औजारहरु तथा पुस्तकहरुलाई निकालिन्छ । यसरी निकालिँदा परिवारको सदस्यलाई लस्ल्हाये (दिने) गरिन्छ । टीका भने पूर्णिमासम्म नै लगाउने गरिन्छ । आफ्ना फुकी (दाजुभाइ) तथा आफन्तहरु सबैकोमा टीका थाप्न जानुपर्छ ।

चेपुवामा थारू समुदाय

चेपुवामा थारू समुदाय

६६० दिन अगाडि

|

७ असोज २०७९

नेपाल बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक, बहुधार्मिक, बहुराष्ट्रिय र बिबिध प्राकृतिक सम्पदाले भरिएको देश हो । यहाँको सामाजिक बनोट बिबिधताले भरिएको छ । सबै समुदायको आआफ्नो पहिचान छ । थारू समुदाय नेपाल निर्माण हुनु भन्दा अगाडिदेखि नै तराईमा हजारौं वर्षदेखि बसोबास गर्दै आएकाले मूलबासी आदिवासी हो भन्ने कुरामा दुइ मत छैन ।  अंग्रेजी शब्द इण्डिजिनियस पिपुलको नेपाली अनुवाद मुलवासी भए पनि ब्यबहारमा आदिवासी प्रयोगमा छ । त्यस्तै ट्राइब्सको नेपाली अनुवाद कविला हुनुपर्नेमा जनजाति राखिएको छ । यिनै शब्दजालमा पारेर आदिवासी, जनजातिलाई हिन्दू धर्मको वर्णसंग जोडेर आदिवासी र जनजातिको परिभाषा बिरोधाभाषपूर्ण बनाएका छन् । के नेपालका हिन्दू धर्मावलम्बी कविलाहरु यहाँका आदिवासी होइनन् ? के आदिवासी जनजातिहरु हिन्दू धर्म लेखाउँदा शुद्र हुने हो ?  नेपालको खसआर्यको सन्दर्भमा हिन्दू धर्मको वर्णाश्रमको आधारमा ब्राह्मणबाट पदच्युत हुँदै जैशी, क्षेत्री, खत्री, कामी, दमाई, सार्की तल्लो वर्णमा झरेका हुन् । कतिपय दलितका गोत्र र थर केलाउँदा उच्च ब्राह्मण, क्षेत्रीका गोत्र र थरसंग मिल्दछ, यो सत्य हो ।  सयकडौं बर्षदेखि दलितलाई उच्च वर्णका जातिले सामाजिक र राज्य शासनको आडमा विभेद गर्दै आएकोले सामाजिक बहिष्करणले अछुत दलित बनाइएको हो । वर्षौ देखिको सामाजिक बहिष्करणले दलित बनेका हुनाले सामाजिक विकासमा पछाडि परेका हुन् । पहाडी दलितहरु खसआर्य भए पनि खसआर्यमा राखिएको छैन ।  पूर्वतिर विष्ट थरीलाई क्षेत्रीमा गनिन्छ तर महाकाली, गढ्वाल तिरका विष्ट उपाध्याय बाहुन हुन् । नेपालको खसआर्यहरु मुलवासी होइनन् । यस प्रकार नेपालको खसआर्यमा वर्णाश्रमको विकास भएर जातिमा परिवर्तन भएको हो। खसआर्य भनेर ब्राह्मण, ठकुरी, क्षेत्री, दशनामीलाई मात्र समावेश गरेका छन् भने कामी, दमाई सार्कीलाई दलितमा राखिएको छ । जुन समुदाय पुर्खौदेखि आफनो ठाँटथलोमा बसोबास गर्दै आएको छ र आफ्नो सामाजिक शासन विधानअनुसार चलेको छ । आफ्नो परम्परा, रितिरिवाज, संस्कार, खानपान, रहनसहन, भाषा, मुल्य मान्यता, धार्मिक आस्था मानेर आज सम्म चल्दै आएको छ । र, हिन्दू वर्णाश्रम जस्तो सामाजिक विभेद गरेर तल्लो वर्णमा झारेको पाइदैन भने ती कविलाहरु त्यहाँका मुलबासी हुन् भनेर समाजशास्त्रीहरुको भनाई छ ।  मूल धारका राजनीतिक पार्टीमा लागेका थारू समुदायका अगुवाहरु पार्टीभित्र कठपुतली भएर कति दिन बस्ने हो ? थारू समुदायले पहिचानका लागि राजनीतिक विद्रोह गरेको कुरा राष्ट्रिय मुद्दा कहिले बनाउने हो ? चेपुवामा परेको थारू समुदाय कहिले उठ्ने हो ?  नेपालमा मुलबासी, आदिवासीलाई हिन्दू वर्णाश्रमभित्र नपर्ने भनेर राखिएको छ, जुन परिभाषा गलत छ । त्यसैले             मुलबासी कविलाहरुमा हिन्दू वर्णाश्रम जस्तो जातीय र वर्ण विभेद नभएको भनेर परिभाषित गर्नु पर्नेछ ।                             यही आदिवासी जनजातिको परिभाषाको कारणले आदिवासी जनजातिहरु आफ्नो जाति परम्परा र मुल्य मान्यताको आधारमा हिन्दू धर्म लेखाउन छोडदै गएका हुन् । सनातनदेखि कुल परम्परालाई त्यागेर धर्मान्तरमा लागेका छन् ।  आदिवासी जनजातिहरुले हिन्दू धर्म लेखाउँदा शुद्र वर्णमा पर्ने र आफ्नो स्वाभिमान मेटिने सामाजिक मनोभाव देखिएको छ । यसले जनजातिमा हीनताको बोध भएको छ भने आदिवासी जनजाति उत्थान प्रतिष्ठानको क्रियाकलाप पनि यही दिशा अपनाएको देखिन्छ ।  सरकारले थारू समुदायलाई आदिवासी जनजाति प्रतिष्ठानको समितिमा समावेश नगरेर बिभेद गरेको छ । यसले गर्दा पनि जवरजस्ति प्राकृतिक वा बुध्द धर्ममा रुपान्तर गर्नमा मनोवैज्ञानिक प्रभाव र दवाव दिइएको खवरहरु पढ्न पाईन्छ  । यस सवालमा थारू सामाजिक अगुवाहरु निरीह देखिएका छन् ।  एकातर्फ सरकारले थारू समुदायलाई सरकारी सेवामा आरक्षण नदिएर  बन्चित गर्ने र अर्कोतर्फ आदिवासी जनजाति उत्थान प्रतिष्ठानले खेदो गर्ने गरेको यथार्थ अवस्था हो ।  अहिले नेपालका राजनीतिक पार्टीहरुले पनि थारू समुदायलाई जनजाति कोटामा समावेस गरेको देखिदैन । यसको ज्वलन्त उदाहरण नेपाली काँग्रेसले गठन गरेको आदिवासी जनजाति संघ हो, जसमा एउटा थारु पाि परेनन् ।  मधेसीले थारूलाई मधेसी नमान्ने र थारू समुदाय पनि मधेसी होइन भन्ने द्वैध मानसिकताले मधेसवादी पार्टीहरु पनि थारू समुदायलाई प्रयोग गरेर सक्दो फाइदा मात्र लिएका छन् । पहाडे समुदायले थारू समुदायलाई तराईको मुलबासी हो भने पनि मधेसीको दर्जामा राखेर साथ सहयोग दिएको गरेको पाइएको छैन र भावनात्मक रुपमा एक हो भने पनि ब्यवहारमा छैन । आखिर थारू समुदायलाई सबै तिरबाट एक्ल्याउदै गएको कारण के हो ? राजनीतिक सिमाङ्कनले झन थारू समुदाय बसोबास गरेको ठाउँलाई टुक्रा टुक्रा पारेर कहिले पनि  संघीय, प्रदेश सभामा प्रतिनिधि पुग्न नसकिने अवस्था सिर्जना गरेको छ । स्थानिय निकायको अवस्था पनि यो भन्दा फरक छैन ।  नेपालको संविधान बमोजिम समानुपातिक समावेसी र प्रतिनिधित्व कसरी गराउनेतर्फ शासन चलाई रहेका राजनीतिक पार्टीहरुको सोच कहिले आउला ? मूल धारका राजनीतिक पार्टीमा लागेका थारू समुदायका अगुवाहरु पार्टीभित्र कठपुतली भएर कति दिन बस्ने हो ? थारू समुदायले पहिचानका लागि राजनीतिक विद्रोह गरेको कुरा राष्ट्रिय मुद्दा कहिले बनाउने हो ? चेपुवामा परेको थारू समुदाय कहिले उठ्ने हो ?  इटहरी–१२, सुनसरी