थारू युवा सभाबाट विद्यार्थीलाई झोला वितरण

थारू युवा सभाबाट विद्यार्थीलाई झोला वितरण

८ दिन अगाडि

|

२५ जेठ २०८१

जडिबुटी ज्ञान निःशुल्क बाँड्दै रामदिन महतो

जडिबुटी ज्ञान निःशुल्क बाँड्दै रामदिन महतो

२२ दिन अगाडि

|

११ जेठ २०८१

कारी महतो चितवन, रत्ननगर नगरपालिका–८, बाघमारा निवासी ६६ वर्षीय रामदिन महतो सन् १९९४ देखि नेपालमा पाइने जडिबुटीहरुको औषधीय गुणबारे थारु गुरौको विधि र पद्धतिअनुसार व्यवहारिक अध्ययन गरी अहिले परम्परागत ज्ञानगुन बाँड्दै हुनुहुन्छ ।  नेपाल आदिवासी जनजाति राष्ट्रिय प्रतिष्ठानको आयोजना तथा थारु कल्याणकारिणी सभा चितवनको सहआयोजनामा जेठ १० देखि १४ गतेसम्म आयोजना गरिएको थारु गुरौको विधि तथा जडिबुटीसम्बन्धी प्रशिक्षण कार्यक्रममा उहाँ अहिले प्रमुख प्रशिक्षकको रुपमा रहनु भएको छ । उहाँ पेशाले नेचर गाइड भएतापनि हाल जडीबुटी ज्ञानतर्फ आकर्षित हुनुहुन्छ ।  चालिस वर्ष अघि एकदिन वहाँ बिरामी भई अस्पतालमा चेकजाँचपछि निकै लामो समयसम्म औषधी खाँदा पनि निको भएन । अन्तमा थारु गुरौको विधि र जडीबुटीबाट ठीक भएको र त्यसैबाट प्रभावित भई थारु गुरौहरुले प्रयोग गर्ने जडीबुटीहरु पहिचान गर्ने र प्रयोग विधि सिक्ने सोंच बनाएको बताउनुहुन्छ । उहाँ नेचर गाइडको रुपमा टाइगर टप्समा काम गर्ने क्रममा बर्दियासम्म पुग्नु भयो । त्यहीबाट उहाँले जडीबुटीहरुको नामहरु संकलन गर्नुका साथै प्रयोग विधि र मात्राबारे व्यवहारिक अध्ययन सुरु गरेको बताउनु हुन्छ । अहिले उहाँले त्यससम्बन्धी दुईवटा किताब बराबरको पाण्डुलिपि तयार गर्नुभएको छ ।  उहाँले सयौं सामान्य व्यक्तिदेखि सयौं धामी, गुरौ, वैद्यहरुको व्यवहारिक अनुभवहरुलाई संकलन गरेको र ती अधिकांश व्यक्तिहरु अहिले यो संसारबाट विदा लिई सकेका छन् । उहाँका अनुसार ती व्यक्तिहरु थारु गुरौ मात्र नभई अन्य आदिवासी जनजाति, बाहुनक्षेत्री, दलित, मधेसी थिए ।  उहाँको अनुभवमा जडीबुटीसम्बन्धी ज्ञान हासिल गर्न सजिलो छैन, जस्तै कुनै कुनै एउटै जडिबुटीबारे सिक्न चार वर्ष लागेको तीतो अनुभव छ उहाँसंग । जानेको व्यक्तिले सहजै सिकाउन नचाहेको कारणले यति समय लागेको बताउनु हुन्छ ।  एकपटक त एउटै जडिबुटीबारे सिक्न एकजनालाई पाँच हजार नगद दिएर सिके तर थारु गुरौहरुले भने निःशुल्क सिकाएको बताउनुहुन्छ । उहाँलाई जडीबुटीसम्बन्धी ज्ञानगुन सिकाउने गोठौलीका स्व.परमेश्वर महतो, बस्यौलीका स्व.नवलकिशोर चौधरी, बाघमाराका स्व.सुन्दर भगत (फौदार), सिसुवारका स्व.अजित महतो, बछुलीका स्व.मागर महतो, झुवानीका स्व.श्रीराम महतो, माडीका स्व.ठागाराम महतो, माडीका किसुन महतो आदि कैयौं गुरौहरुलाई उहाँ स्मरण गर्नुहुन्छ । अहिले कसैलाई कुनै रोग वा समस्या भएमा विनाशुल्क लिई परामर्श दिनुहुन्छ । कुन रोगको लागि कुन कुन जडिबुटी कसरी प्रयोग गर्दा फाइदा पुग्छ, यी सम्पूर्ण जानकारी दिनुका साथै त्यो जडिबुटी कहाँ पाइन्छ लगायत सम्पूर्ण जानकारी निःशुल्क दिनुहुन्छ ।  रामदिन आफूले पहिचान गरेका जडिबुटीहरुलाई अहिलेसम्म व्यावसायिकता दिनु भएको छैन । उहाँका अनुसार धेरैजसो जडीबुटी चितवनको कसराको जंगल र गाउँघरमै पाइने भएतापनि कुनैकुनै जडिबुटी बर्दियाको जंगलमा मात्र पाइने हुँदा उतैबाट ल्याउनुपर्ने हुन्छ ।  विश्वका कतिपय मुलुकहरुले धेरैजसो जडिबुटीहरुको व्यावसायिक खेती गर्न थालेको हुँदा नेपालमा पनि व्यावसायिक रुपमा जडिबुटी खेती गर्नुपर्ने प्रशिक्षक गुरो रामदिन महतो बताउनुहुन्छ ।  प्रशिक्षण कार्यक्रम थारु कल्याणकारिणी सभा (थाकस) चितवनका सभापति ललितकुमार चौधरीको अध्यक्षता तथा थाकसका केन्द्रीय उपाध्यक्ष विष्णु कुमारी चौधरीको प्रमुख आतिथ्यमा जेठ १० गते शुभारम्भ गरिएको हो । जेठ १४ गतेसम्म हुने प्रशिक्षण कार्यक्रममा जल्लु चौधरी, विश्राम महतो, शनिचर पावे, टिकेन्द्र चौधरीलगायत प्रशिक्षक रहेका छन् । थाकस चितवनका सचिव सन्तकुमार चौधरीले सहजीकरण गरेको कार्यक्रम थाकस चितवन प्रगन्ना नं. ५ बेलोधका सभापति रामनारायण महतोले संयोजन तथा व्यवस्थापन गर्नुभएको हो ।  

कलेजो प्रत्यारोपणदेखि चिकित्सा शिक्षा आयोगको प्रतिवेदनसम्म

कलेजो प्रत्यारोपणदेखि चिकित्सा शिक्षा आयोगको प्रतिवेदनसम्म

६३ दिन अगाडि

|

१ वैशाख २०८१

२०८० को वर्षान्ततिर चिकित्सा शिक्षासम्बन्धी जाँचबुझ आयोगको प्रतिवेदन सार्वजनिक भयो । सरकारले यसअघि सार्वजनिक नगरेको प्रतिवेदन ६ वर्षपछि शिक्षामन्त्री सुमना श्रेष्ठले सार्वजनिक गरेकी हुन् । चिकित्सा शिक्षाअन्तर्गत भर्ना, सम्बन्धन, शुल्क र गुणस्तरका विषयमा अनियमितता छानबिन गर्न सरकारले ०७४ वैशाख ४ मा आयोग गठन गरेको थियो । आयोगले ४२ जनालाई कारबाही सिफारिस गरेको छ । योसहित २०८० मा स्वास्थ्य क्षेत्रमा धेरै उपलब्धि देखिएका छन्, यद्यपि सुधार गर्नुपर्ने उत्तिकै छन् ।  स्वास्थ्य क्षेत्रको अर्को उपलब्धि भनेको क्यान्सर रोगको उपचारका लागि निःशुल्क औषधिबारे सहमति हो । स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ) र सेन्ट ज्युड चिल्ड्रेन रिसर्च इन्स्टिच्युटबीच बालबालिकामा हुने क्यान्सरको औषधि उपलब्ध गराउने सहमति भएको छ । सहमतिअनुसार आउँदो चार वर्षसम्म ३५ प्रकारका औषधि निःशुल्क दिइने भएको छ । नेपालमा हरेक वर्ष करिब ९०० बालबालिकामा क्यान्सर पहिचान हुने गर्छ, जसमध्ये सीमितले मात्र उपचार पाउने गरेका छन् । चिकित्सकका अनुसार नेपालमा बालबालिकालाई रगत, आँखा, कलेजो, हड्डी र मांसपेशीको क्यान्सर बढी हुने गरेको छ ।       सरकारले पाठेघरको मुखको क्यान्सर पहिचान ‘स्क्रिनिङ’को दायरा बढाउन नसके पनि यो वर्ष नेपालमा ११ प्रतिशत महिलाको पाठेघरको मुखको क्यान्सर पहिचान ‘स्क्रिनिङ’ गरिएको छ । पाठेघरको मुखको क्यान्सर पत्ता लगाउन ३० देखि ४९ वर्ष उमेर समूहका महिलामा ‘स्क्रिनिङ’ गर्ने कार्यक्रम सरकारको प्राथमिकतामा छ । ढिलै भए पनि पाठेघरको मुखको क्यान्सर हुने जोखिमलाई घटाउन एचपीभी खोप सरकारले यो वर्षदेखि लगाउन थालेको छ । पाठेघरको मुखको क्यान्सरविरुद्धको खोप ‘पाइलटिङ’ भदौ २७ गते परोपकार प्रसूति तथा स्त्रीरोग अस्पतालबाट सुरु भयो । सरकारले १४ वर्ष पुगेका र १५ वर्ष ननाघेका किशोरीलाई लक्षित गरी खोप दिने योजना ल्याएको थियो । खोप थोरै भएकाले यो वर्ष सात जिल्लामा मात्र दिइएको छ । आउँदो वर्ष देशैभरिका किशोरीलाई खोप दिइने सरकारको योजना छ । जटिल मानिने शल्यक्रियाका रूमा कलेजो प्रत्यारोपण पनि पर्दछ । नेपालमा वि.सं. २०७३ यता नेपालमै कलेजो प्रत्यारोपण सुरु भए पनि विदेशी विज्ञहरूकै भरमा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने बाध्यता थियो । अब त्यो अवस्था रहेन । त्रिवि शिक्षण अस्पताल महाराजगन्जमा नेपालमै पहिलोपटक नेपाली चिकित्सककै अगुवाइमा कलेजो प्रत्यारोपण गरिएको छ । कलेजो प्रत्यारोपण सर्जन डा. रमेशसिंह भण्डारीको नेतृत्वमा पुस २७ मा नुवाकोटका ४१ वर्षीय पुरुषमा कलेजो प्रत्यारोपण गरिएको हो । वयस्क मात्र होइन, मानसिक समस्याको भुक्तभोगी किशोरकिशोरी भइरहेका छन् । नेपालमा हेर्ने हो भने मानसिक स्वास्थ्यको उपचारका लागि सरकारीस्तरमा धेरै सेवा उपलब्ध छैनन् । त्यसमाथि किशोरकिशोरीलक्षित उपचार सेवा एकदम कम छन् । कान्ति बाल अस्पतालबाहेक सरकारी तहमा त्यो सुविधा नभएकाले यही वर्षदेखि मानसिक अस्पताल लगनखेलमा ‘किशोरकिशोरी मानसिक स्वास्थ्य एकाइ’ सुरु भएको छ । बढ्दो मानसिक समस्यालाई हल गर्न पक्कै यो प्रयास सार्थक हुनेछ । देशकै एक मात्र प्रसूति सेवासम्बन्धी रिफरल अस्पताल परोपकार प्रसूति तथा स्त्री रोग अस्पताल कुपन्डोलस्थित नयाँ भवन यो वर्षदेखि सञ्चालनमा आएको छ । बिरामीको बढ्दो चापले सेवा दिन कठिनाइ भएका बेला भवन विस्तारले सहजता पाउने देखिन्छ । पाँचतले भवनमा आईभीएफ सेवा, सुरक्षित गर्भपतन सेवा, पाठेघरको क्यान्सरको जाँचलगायत सुविधा प्रदान गरिने भएको छ । स्वास्थ्य सेवा विभागको तथ्यांकानुसार पछिल्लो वर्ष देशभर ७६ हजारभन्दा बढी मानिस जलनबाट प्रभावित भएका छन् । संसद्मा प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले जलनको उपचारका लागि वीर अस्पताल, शिक्षण अस्पताल र पाटन अस्पतालमा जलन युनिट स्थापना गरी सेवा विस्तार गर्ने बताएका छन् । उपचार एकदम खर्चिलो र सबै ठाउँमा उपचार सुविधा नहुँदा धेरैले अनाहकमा ज्यान गुमाउनुपरेको छ । सुधार गर्नुपर्ने पाटो  गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्न विश्व स्वास्थ्य संगठनको मान्यताअनुसार कुल बजेटको १० प्रतिशत स्वास्थ्यका लागि बजेट छुट्ट्याउनुपर्छ । तर, हाल बजेटको आकार हेर्ने हो भने स्वास्थ्य क्षेत्रलाई यो वर्ष ४.८ प्रतिशत मात्र विनियोजन गरिएको छ । स्वास्थ्यका सूचकलाई सुधार गर्ने हो भने बजेटको आकार बढाउनैपर्छ । आधारभूत अस्पताल निर्माणमा ढिलाइ पूर्वप्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले २०७७ मंसिर १५ मा ३९६ स्थानीय तहमा आधारभूत अस्पतालको शिलान्यास गरेका थिए । पहिलो चरणको अस्पताल निर्माण भइसकेका थिएनन् । त्यति नै बेला सरकारले थप २५९ तहमा अस्पताल निर्माणको निर्णय लियो । दुई वर्षभित्र निर्माण कार्य सकाउने सरकारको लक्ष्य भए पनि शिलान्यास गरिएका अधिकांशको काम पूरा भएको छैन । सुधारोन्मुख स्वास्थ्य बिमा     २०७८ साल चैत २५ गते कैलालीबाट सुरु भएको स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम अहिले देशका ७७ वटै जिल्लामा पुगेको छ । काठमाडौं उपत्यकाको एउटा स्थानीय तह (बूढानीलकण्ठ नगरपालिका)मा छिट्टै लागु गरिने बिमा बोर्डको योजना छ । स्तरीय स्वास्थ्य सेवालाई जनताको पहुँचसम्म पुर्‍याउन सुरु गरिएको बिमा कार्यक्रम सुधारोन्मुख छ । यो वर्ष केही नियम परिमार्जन भएका छन् । स्वास्थ्य बिमामा आबद्ध भइ वर्षभरिमा त्यसबाट उपचार सुविधा प्रयोग नगरेका बिमितले अर्को वर्ष नवीकरण गर्दा लाग्ने शुल्कमा १० प्रतिशत छुट पाउने नियम छ । नियमावली भए पनि यसको कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । त्यसैगरी, बिमित सदस्यले स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम सञ्चालन भएका निजी तथा सामुदायिक अस्पतालमा उपचार गर्न जाँदा २० प्रतिशत सहभुक्तानी (को पेमेन्ट) तिर्नुपर्ने भएको छ । बिमा बोर्डले सरकारीमा १० प्रतिशत र निजी तथा सामुदायिक अस्पतालमा उपचार गराउनेले २० प्रतिशत सहभुक्तानी गर्ने निर्णय गरेको हो । त्यसैगरी, बिमा बोर्डले बिमाअन्तर्गत रहेका ओपीडी र आकस्मिक शुल्क परिमार्जन गरेको छ । बिमितले ओपीडीमा ५० र आकस्मिक सेवाको टिकटका लागि १०० रुपैयाँ तिर्नुपर्नेछ । यसअघि, ओपीडीमा २०० र आकस्मिक सेवामा ४०० रुपैयाँ शुल्क तोकिएको थियो । बोर्डको तथ्यांकानुसार कुल बिमित परिवार संख्या २३ लाख ९२ हजार ६७६ अर्थात् ३५.८८ छ । बिमित जनसंख्या ७७ लाख ४१ हजार ४८३ छ । नवीकरण नगर्ने बिमित संख्या भने ४८ लाख आठ हजार ७६० छ । खोपमा बालबालिकाको पहुँच बढाउँदै लानुपर्ने  नेपाल जनसांख्यिक सर्वेक्षण–२०२२ का अनुसार १६ प्रतिशत बालबालिका पूर्ण खोपबाट वञ्चित छन् । चार प्रतिशत बालबालिकाले शून्य डोज पनि लगाएका छैनन् । सन् २०२३ मा नेपाललाई दादुरा रुबेलामुक्त घोषणा गर्ने सरकारको लक्ष्य थियो । तर, यो वर्ष पनि विभिन्न जिल्लामा दादुराको ‘आउट ब्रेक’ भएको देखिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा र दिगो सुधारका लागि कुल बजेटको कम्तीमा १० प्रतिशत बजेट छट्ट्याउनुपर्ने थियो । तर, यो वर्ष ४.९२ प्रतिशत छुट्ट्याएको अवस्था छ । स्वास्थ्य सूचकमा उल्लेखनीय प्रगति गर्न राज्यको लगानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ । केही सूचकमा सुधार देखिन्छ । विगतको तुलनामा मातृ मृत्युमा सुधार हुँदै गइरहेको छ । राष्ट्रिय जनगणना–२०७८ ले नेपालमा प्रगति गर्न राज्यको लगानी बढाउनुपर्ने देखिन्छ । रासस

थारु भाषामा ग्रामथान गाउँपालिकाको पाठ्यक्रम तयार

थारु भाषामा ग्रामथान गाउँपालिकाको पाठ्यक्रम तयार

६७ दिन अगाडि

|

२७ चैत २०८०

मोरङको ग्रामथान गाउँपालिकाको ‘हमर ग्रामथान’ नामक् कक्षा १ देखि ५ सम्मको  पूर्वीया थारु भाषाको पाठ्यक्रम तयार भएको छ । पाठ्यक्रम निर्माण समितिका संयोजक रामसागर चौधरीलगायतले चैत २६ गते सोमवार ग्रामथान गाउँपालिकाका कार्यवाहक अध्यक्ष गुणाबती धामी थारुलाई पाठ्यक्रम हस्तान्तरण गरेको छ ।  पाठ्यक्रम निर्माण समितिका संयोजक रामसागर चौधरी, सदस्य सचिवमा शिक्षा शाखाका अधिकृत भीमप्रसाद न्यौपाने थिए । त्यस्तै, सदस्यमा राजेश सरदार, धिरेन्द्र कुमार चौधरी, राम बिश्वास, श्रवणकुमार सुतियारका साथै बिषय विज्ञके रुपमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान प्राज्ञ सदस्य प्राज्ञ डा कृष्णराज सर्वहारी रहेका थिए । सो अवसरमा कार्यवाहक अध्यक्ष गुणाबती धामी थारुले पाठ्यक्रम निर्माण समितिले समयमै प्रतिवेदन बुझाएकोमा धन्यवाद दिदै आगामी शैक्षिक सत्रदेखि पुस्तक तयार गराई लागु गराउने वचववद्धता गरिन् । संयोजक रामसागर चौधरीले पाठ्यक्रम बनाउन सहयोग गर्ने सबैलाई धन्यबाद दिएका छन् ।  स्मररण रहोस् मलुराम भगत, नन्दलाल चौधरी, हरिनारायण चौधरी, रुद्रनारायण चौधरी, रामसागर चौधरी लगायतको टोलीले थारु भाषाको पाठ्यक्रम विकास खेसरा समितिमार्फत् २०४९ सालमै ‘हमर पोथी’ नामक् कक्षा १ के पाठ्यपुस्तक हौली परिवारको संयोजनमे तयार गरेको थियो । फोटोकपी गरी सो पुस्तक हाल ग्रामथान गाउँपालिकाको देवी मावि तेतरियामा केही वर्ष पठनपाठन गरिएको थियो ।

शिक्षकहरु आफै डिप्रेस्ड छन्, बालबालिकाहरुलाई कसरी मोटिभेशन गराउँछन् ?

शिक्षकहरु आफै डिप्रेस्ड छन्, बालबालिकाहरुलाई कसरी मोटिभेशन गराउँछन् ?

१९१ दिन अगाडि

|

२१ मंसिर २०८०

जनक रसिक शिक्षक सेवा आयोग परिक्षा उत्तिर्ण भएर नेपाल सरकारको स्थायी शिक्षकको नियुक्ति लिएको आज ठीक एक वर्ष पुरा भयो । उक्त अवसरमा तमाम शुभचिन्तकले व्यक्त गरेका शुवेच्छा, शुभकामनाहरु हर्दिक रुपमा सम्झिरहेको छु । तर मेरो मन भने स्थीर थियो । अस्थायी रुपमा शिक्षण गरेकै दशक नाघिसकेको र नेपालमा विद्यालय शिक्षाको अवस्था र शिक्षण पेसाका धेरै आयामहरु ज्ञात भैसकेकोले स्थायी नियुक्ति मेरा लागि खास नयाँ उत्साहको विषय थिएन । आज एक वर्षको समिक्षा गर्दा शिक्षण पेसाप्रति उत्साह हैन, बरु झनै नैरास्यता थपिएको छ । मेरा दिनहरु निकै कष्ठकर रुपमा बितिरहेका छन् । भविष्य के हो, कुनै पूर्वानुमान छैन । सबल पेसागत योजना बनाउनका लागि राज्यका ठोस नीति नियमहरु छैनन् । तर पेसालाई सम्मानित पेसा बनाउन खोज्ने, अलिअलि सृजनशीलता भएको, काम गरेरै धेरथोर पहिचान बनाउन खोज्ने र विद्यार्थी तथा समुदायमाझ अलिअलि लोकप्रियता हासिल गर्ने प्रलोभन पालेको, हात हालेको र जिम्मेवारी पाएको ठाउँमा जसरी भए पनि केही न केही त सुधार गर्नैपर्छ भन्ने जिद्दी स्वभाव भएको, पाइला पाइलामा आत्मसम्मान र स्वाभिमानप्रति अति सजग र पेसाबाटै आफ्नो वैयक्तिक, पारिवारिक जीवन पनि व्यवस्थित बनाउन खोज्ने मजस्ता व्यक्तिहरुका लागि भने यो पेसा ठीक पेसा होइन । हामीजस्तालाई यहाँ न कुनै आकर्षण छ, न त जोखिम मोलेर काम गर्न सकिने वातावरण नै छ । पठनपाठन कसरी उत्कृष्ठ बनाउने भन्ने विषयभन्दा यावत अन्य विषयहरुको चिन्ताले घेरिसकेको हुन्छ । केही आकस्मिक प्रतिकुल घटनाहरुका कारण पनि यो समय मैले सोचेजस्तो काम गर्न सकेन । तर यो सीमित समयको कुरा मात्र भयो । आज एक वर्षको समिक्षा गर्दा शिक्षण पेसाप्रति उत्साह हैन, बरु झनै नैरास्यता थपिएको छ । मेरा दिनहरु निकै कष्ठकर रुपमा बितिरहेका छन् । भविष्य के हो, कुनै पूर्वानुमान छैन । सबल पेसागत योजना बनाउनका लागि राज्यका ठोस नीति नियमहरु छैनन् । विद्यालय शिक्षा भनेको बालबालिकाहरुका लागि मोटिभेशनल कोर्स हो । तर हाम्रो शिक्षामा त्यही मोटिभेशनल कोर्ष शून्य छ । शिक्षक आफै मोटिभेटेड छैनन्, उनीहरु आफै डिप्रेस्ड छन्, बालबालिकाहरुलाई कसरी मोटिभेशन गराउँछन् ? यस्तो शिक्षाले देशमा के सुधार हुन्छ, यस्तो पठनपाठनले बालबालिकालाई के बनाउँछ ? यस्तो पेसाले शिक्षकहरु कस्तो जीवन बाँच्छन् ? मेरा मनमा हरबखत यिनै प्रश्नहरु घुमिरहन्छन् ।  अब यहाँ बसिराख्नुको एकै मात्र लालशा छ, कुनै दिन आफुलाई ठीक लागेको परिवेशमा आफुलाई ठीक लागेको तरिका र ठीक लागेको जिम्मेवारी अनुरुप काम गर्न पाइयो भने “विद्यालय शिक्षा यस्तो हुनुपर्छ” भनेर नमुना स्थापित गरीछाड्ने ! त्यो सकिएला वा मेराे कोरा सपना मात्रै पो होला । यद्यपि, सपना र दृढ संकल्प अनि अस्वभाविक महत्वाकांक्षाले बाँधिराखेको छ । नत्र भने पलायन हुने कि भन्ने प्रश्न भने निरन्तर उठिरहन्छन् मगजमा । हेरौं, कैलेसम्म टिक्न सकिन्छ र केसम्म गर्न सकिन्छ । यो कुरा मान्दछु कि, मेरो जस्तो अनुभूति अरु धेरैको नहोला । "त‍ोकिएको काम चुपचाप गर्ने, काम काट्ने र हिंड्ने, किन अनावश्यक टाउको दुखाउने ..!" भन्ने स‍ोच बनाएर काम गर्नेलाई यो गजवको पेसा पनि छ, तर यसले स्थापित परिपाटीलाई निरन्तरता दिनुबाहेक कुनै सुधार र कुनै नयाँ निर्माण गरेको देखिंदैन । यहाँ  अनेक प्रकारका जोखिम मोलेर अनेक 'हर्कत' अपनाएर काम गर्नुपर्नेछ ।  मलाई थाहा छ, अहिलेलाई यो हास्यास्पद कुरा हो,  मैले आफूलाई प्रमाणित गर्न धेरै समय लाग्नेछ । मेरा सम्पूर्ण शुभचिन्तकहरुमा हार्दिक सम्मान छ ।

भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा संक्रामक रोग फैलिन सक्ने खतरा

भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा संक्रामक रोग फैलिन सक्ने खतरा

२२२ दिन अगाडि

|

२० कात्तिक २०८०

माया श्रेष्ठ  जाजरकोट र पश्चिम रुकुममा शुक्रबार राति ११ः ४७ मा गएको भूकम्पबाट मानवीय तथा भौतिक क्षतिसँगै घाइतेहरूको उपचार निःशुल्क उपचार गर्ने घोषणा गरेको छ । साथै, राजधानीका ठूला संघीय अस्पतालहरूलाई तयारी अवस्थामा रहन निर्देशन पनि दिएको छ । हाल राहत, उद्धारसँगै र  प्रभावित क्षेत्रमा घाइतेको आकस्मिक उपचारमा सरकारी तथा अन्य संघसंस्थाका तर्फबाट मेडिकल टिम संक्रिय भएको स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयले जनाएको छ ।  आकस्मिक उपचारपछि सरकार भूकम्पजस्ता प्राकृतिक विपत्ति आउँदा सम्बन्धित निकायले ध्यान दिन नसक्दा संक्रामकजन्य रोगका कारण प्रकोप फैलिन सक्ने जनस्वास्थ्यविज्ञहरू बताउँछन् । भूकम्प प्रभावित क्षेत्रका बासिन्दा घरबाहिर खाली स्थानमा सामूहिक रुपमा बस्न बाध्य छन् । आकस्मिक उपचार उद्धारपछि  विगतका देशमा आएका प्राकृतिक प्रकोप आएको एक साता पछिबाट संक्रमकजन्य रोगहरूले सताउने गरेको उदाहरण पाइन्छ । प्रभावित क्षेत्रमा खाना, पानी, किट्जन्य रोग, हावाबाट सर्ने संक्रमणजन्य रोगले सताउन सक्ने सरुवारोग विशेषज्ञ डा शेरबहादुर पुन सुनाउँछन् ।  जाजरकोट, रुकुममा यसअघि देखिएका संक्रमजन्य रोगको प्रकोप, भूकम्पपछि आउने सक्ने स्वास्थ्यका जोखिमबारे अव पूर्व तयारीको आवश्यकता रहेको उनको भनाइ छ ।   भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा संक्रामकजन्य सरुवा रोग फैलिने सम्भावना उच्च रहेकाले सरुवारोगसम्बन्धी स्वास्थ्य संयन्त्र बनाइ काम गर्नु पर्नेमा उनको जोड छ ।    प्रभावित क्षेत्रमा यी रोगले सताउन सक्छ  भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा आकस्मिक उपचार र गाँस, बास, कपासको तत्काल आवश्यक पर्छ । त्यस समयमा घरबाहिर धेरै मानिस सामूहिक बस्नुपर्ने बाध्यतामा पर्छन् ।   सामूहिक रुपमा बस्दा शुद्ध पानी र खानेकुरामा शुद्धता भएन भने हैजा, झाडापाखला, फूड पोइजनिङ र किटजन्य रोगले समस्या उत्पन्न हुन सक्ने सरुवारोग विषेशज्ञ डा पुनले सुनाए ।   यस अवस्थामा सामूहिक रुपमा बाहिर बस्दा बाहिरै शौच गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ । त्यस्तो अवस्थामा एकजना व्यक्तिलाई हैजा लागेको खण्डमा अन्यमा चाँडै फैलिने सम्भावना हुने उनले बताए । उनले भने, ‘जाजरकोटमा अघिपछि पनि बेला बेलामा हैजा, पखालाको प्रकोप फैलिएको समाचार आउने गरेको छ । अहिले बाध्यतावश धेरैजना घर बाहिर बस्न बाध्य हुनहुुन्छ । यस समयमा ख्याल नगरेमा संक्रामकजन्य रोगले नसताउला भन्न सकिन्न ।’ अन्य किट्जन्य रोग  नेपालमा २०७२ सालको भूकम्पपछि स्क्रबटाइफस देखिएको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएको छ । सामूहिक रुपमा खुल्ला स्थानमा बस्दा स्क्रबटाइफस रोगको संक्रमणको जोखिम रहन्छ ।  बाहिर बस्दा माइट भन्ने किराले टोक्ने सम्भावना बढी हुने भएकाले मानिस बिरामी पर्न सक्ने डा पुनले बताए ।  ईपीडीमीयोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका अनुसार ७६ जिल्लामा डेंगु संक्रमण पुुष्टि भएको छ । भूकम्प प्रभावित क्षेत्र जाजरकोट, रुकुम लगायतका स्थानमा डेंगुको संक्रमण न्यून वा हाल शुन्य अवस्थामा पुगेपनि राजधानीदेखि प्रभावित क्षेत्रमा मानिसहरू धमाधम जिल्ला गइरहेकाले संक्रमणको अर्को खतरा हुन सक्ने डा पुनको भनाई छ ।  यस याममा मौसमी फ्लूको संक्रमण देखिएको छ । अर्थात् रुघाखोकी लक्षण भएका बिरामी धमाधम पुष्टि भइरहेका छन् । फ्लू भाइरलले विगतमा जाजरकोटमा प्रकोपको रुप लिएको थियो ।  भूकम्प प्रभावित क्षेत्रमा मास्कबिना आतव जावत गर्नेको संख्या ठूलो भएकाले हावाबाट फ्लू फैलिने सम्भावना रहेको डा पुनको जिकिर छ । मौसमी फ्लू मुखको छिटा, सिँगान, कफ र सरसफाईको अभावमा संक्रमण हुने सम्भावना हुन्छ । यस विषम परिस्थितिमा आकस्मिक उपचार, गाँस, बास र कपासलाई जसरी महत्वका साथ लिएका छौँ, सोहीअनुसार स्वास्थ्य तथा सरसफाईलाई पनि प्राथमिकतामा पार्नुको विकल्प नभएको डा पुनको सुझाव छ । भूकम्पको सुरुवाती समयमा आकस्मिक उपचार भएपनि भूकम्पपछि फैलिन सक्ने रोगको प्रकोपलाई ध्यान राख्न उनको जोड छ ।  कसैमा पखाला, ज्वरो लगायतका समस्या देखिएमा आइसोलेट गरी उपचारको व्यवस्था गरेर प्रभावित क्षेत्रमा तत्काल फैलिन नदिने संयन्त्र बनाइ अघि बढेमा संक्रामकजन्य रोग फैलिनबाट जोगिन सकिने उनको भनाइ छ । 

सूपका उत्कृष्ट ‘हेडसर’ जित सर

सूपका उत्कृष्ट ‘हेडसर’ जित सर

२२३ दिन अगाडि

|

१९ कात्तिक २०८०

                                                                                                                  राष्ट्रपति पुरस्कार ग्रहण गर्दै जित सर । कैलालीको धनगढी नपा–१४, फूलवारी, सी गाउँस्थित सरस्वती माध्यामिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक जितबहादुर चौधरीलाई हालै एक सहृदयीले सूचनाको लिंक पठाइ दिए । त्यो सूचना थियो, पीपी प्रसाई फाउण्डेशनले यस वर्ष (२०८०) को दसौं राष्ट्रिय पीपी प्रसाई शिक्षक पुरस्कारका लागि सातै प्रदेशका एक एक जना उत्कृष्ट शिक्षकको लागि आह्वान ।  सूचना पुर्याउनेकै करवलले उनले फारम भरे । अन्ततः सुदूरपश्चिम प्रदेशबाट जितबहादुर चौधरी र उनको विद्यालय उत्कृष्ट ठहरियो ।  उनी भन्छन्, ‘सम्माननीय राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलको हातबाट ५० हजार नगदसहित सुदूरपश्चिम प्रदेशको उत्कृष्ट शिक्षक भनी पुरस्कृत भएको क्षण मेरो जीवनकै उत्कृष्ट दिन हो ।’  प्राथमिक तह पढ्दादेखि नै उनको बुबाको सपना थियो, उनलाई एक कुशल र असल शिक्षक बनाउनु । आज आएर आफ्नो सपना पूरा भएको उनले महसुस गरेका छन् । उनको घरको आर्थिक स्थिति कमजोर थियो । किनकि उनको पारिवारिक पृष्ठभूमि कमैया थियो । २०५८ सालमा एसएलसी गरे । त्यसपछि ट्यूशन गर्दै ऐच्छिक नेपाली विषयमा एमएड सकाए ।  पढ्दै पढाउँदै शिक्षक बन्नकै लागि सुरु सुरुमा त बिना तलब शिक्षण गरे । पछि नाम मात्रको ज्यादै न्यून पारिश्रमिक पाए । असल शिक्षक बन्ने धुन सवार भएर भारतको गोरखपुरमा समेत गएर ‘प्राथमिक शिक्षा वर्ग’ भन्ने तालिम लिए । २०७१ साल साउन २४ गते मावि तहको स्थायी शिक्षकमा नाम निस्केको दिन उनी आफ्नो जीवनको ‘टर्निङ प्वाइण्ट’ ठान्छन् । उनको दरवन्दी कैलालीको तात्कालीन निगाले गाविसस्थित शिव मावि, तीनतलामा भयो । डोटीको सिमाना पहाडी क्षेत्रको दुर्गममा स्कूल भएकाले एक वर्ष पछि घरपायक सरुवाको लागि प्रयास गरे । तर, सरुवा हुनै ४ वर्ष लाग्यो । अनि फेरियो सर्वाेदय माविको काँचुली २०७५ सालमा घरपायक सर्वाेदय माविमा आएपछि उनलाई स्कूलको अवस्था देख्दा रुन मन लाग्यो ।  एसईई परीक्षामा शून्य नतिजा ल्याउने विद्यालयको रुपमा चित्रित थियो । त्यसैले, विद्यालय छेउमै घर भएकाले पनि व्यस्त हुलाकी सडक पार गरेर छोराछोरीलाई टाढाको विद्यालयमा भर्ना गर्थे ।  विद्यालयमा धारा थियो, पानी थिएन । शौचालय थियो, प्रयोग गर्न सक्ने अवस्था थिएन ।  अनि त जित सरलाई झोंक चल्यो । भन्छन्, ‘घरबाटै बाल्टिन ल्याएर आफै शौचालय सफा गरें । रङ्रोगन गरी शौचालय चिटिक्क पारें । खानेपानीको व्यवस्था गरें ।’  सुरुमा उनलाई उडाइयो पनि, नयाँ जोगीले धेरै खरानी घस्छ । हेरौं, यो हेडमास्टरले कति दिन विद्यार्थीको गुहु सोहोर्छ ।  जित सरको एक्ली छोरी छिन्, नाम राखेका छन् क्रान्ति । समाजमा क्रान्ति ल्याउन कम्मर कसेका जित सरले पढ्ने उमेर भैसकेकी छोरी क्रान्तिलाई आफू पढाउने स्कूलमै बालकक्षामा भर्ना गरे । अनि आफ्नो कुरा काट्ने सारा अभिभावकको मुखमा बुजो लाइदिए ।  हेडमास्टरले त आफ्नो सन्तान यही पढाउँदै छ भने हामी भने टाढाको स्कूलमा छोराछोरी किन पठाउने ? यो मास्टरले अब पक्कै स्कूल सपार्छ है । अभिभावकको मनमा यस्तो विचार मनमा पसेपछि स्कूल गुल्जार हुँदै गयो ।  सुविधा शून्य भएको विद्यालय आज पक्की भवन, कम्प्युटर ल्याब, साइन्स ल्याब, पुस्तकालय, बालउद्यान छ । शैक्षिक सामग्रीद्वारा सुसम्पन्न छ । अनि, सरस्वती मावि सुदूरपश्चिम प्रदेशकै पहिलो प्रविधिमैत्री विद्यालयको रुपमा परिचित छ । आधुनिक, शैक्षिक विधि र प्रविधि स्मार्ट बोर्ड प्रोजेक्टर, साउण्ड सिस्टमले सुसज्जित छ ।  जित सर आउनु पहिले मुस्किलले २ सय विद्यार्थी रहेकोमा अहिले विद्यार्थी संख्या ५ सय नाघेको छ । एसईईमा शून्य नतिजा ल्याउने, विद्यार्थीहरू नहुने विद्यालयको रुपमा चित्रित यो विद्यालय आज धनगढी क्षेत्रकै राम्रो विद्यालयको रूपमा गनिएको छ । त्यस्तै, जित सरले वित्तीय ज्ञान तथा बानीको विकास गर्न सर्वोदय विद्यार्थी बैंक स्थापना गरी मासिक रुपमा बचत गर्ने नयाँ संस्कार बसाल्ने जमर्को गरेका छन् ।  एउटा ठुटोसम्म नरहेको विद्यालयमा जित सरको आफ्नै खर्चमा वृक्षारोपण तथा पुष्परोपण कार्यको थालनी गरिएको छ । ‘हाम्रो विद्यालयलाई हामी नमूना बनाउँछौ’ भन्ने अभियानसहित  पढाई स्तरोन्नति संगसंगै हरितमय वातावरण बनाइएको छ ।  श्रमप्रति सम्मान गर्ने बानीको विकास गर्न फुर्सदको समयमा आयआर्जन गर्ने खालको गृहकार्य दिने परम्परा जित सरले बसालेका छन् । जस्तै आफ्नो घरमा आवश्यकताभन्दा बढी भएका फलफूल, सागपात आदि स्थानीय बजारमा बिक्री वितरण गर्न प्रोत्साहित गर्छन् ।  त्यस्तै, विद्यालयको केही जग्गा छुट्याएर त्यसमा मौसमी तरकारी खेती गर्न लगाई विद्यार्थीमा पौरखी भावना विकास गरी तिनीहरूलाई जीवन निर्वाहमुखी बनाउने प्रयत्न गरेका छन् ।  कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई पाककलाअन्तर्गत थारू परिकार ढिक्री, चटनी बनाई स्कूलमै टिफिन टायममा बेचबिखन गर्न लगाउँछन् । स्थानीय सीप तथा संस्कृतिको उन्नयन प्रवद्र्धनका लागि विद्यार्थीलाई दुना, टपरी बनाउने प्रशिक्षण दिइएको छ । यसो गर्दा तिनमा अर्थोपार्जन गर्ने सिपको विकाससँगै स्वाबलम्बी भावनाको विकास भएको प्रअ चौधरीको बुझाइ छ ।  कक्षाकोठामा आवश्यक पर्ने डस्टर आदि शैक्षिक सामग्री पनि विद्यार्थीहरूलाई खेर जाने कपडाहरूको प्रयोग गरी बनाएर ल्याउने संस्कारको विकास गरिएको छ । प्रअ चौधरीको विचारमा स्कूलको थोरै रकम जोगिनु पनि समग्रमा विद्यार्थीहरुकै रकम जोगिनु हो । जित सरले विद्यालयको चौर, कक्षाकोठा तथा शौचालयको सरसफाई सँगसँगै समय समयमा स्थानीय मन्दिर, चोक, चौतारीको सरसफाई अभियान चलाएका छन् ।  अहिलेका केटाकेटीको जन्मदिन निकै खर्चिलो हुँदै गएको छ । तर, जित सरले विद्यालयका विद्यार्थीको जन्मदिनको अवसरमा विद्यालयका लागि विद्यार्थीबाट पुस्तकालय निर्माण भनेर विद्यार्थी जन्मोत्सव पुस्तकालय निर्माणलाई अघि बढाएका छन् । प्रअ चौधरी भन्छन्, ‘यहाँका विद्यार्थीहरू जीवनमा जुनसुकै क्षेत्रमा सफल होऊन् । यही उद्धेश्यका साथ नयाँ नयाँ अभ्यासहरूको थालनी गरेको छु ।’                                                                                                                   विद्यालय परिसरमा छोरीसँग जित सर । साहित्यमय विद्यालय प्रअ जितबहादुर चौधरी आफूलाई नेपाली साहित्यको विद्यार्थी मान्छन् । एउटा थारु र अर्को नेपाली भाषामा गरी उनका दुइवटा कविता संग्रह पनि प्रकाशित भएका छन् । उनको साहित्यिक नाम हो, जित ‘ट्रासन’ । थारु भाषामा ‘ट्रासन’को अर्थ हुन्छ, मादलको ताल । हाल थारू लेखक संघ नेपाल, कैलालीको अध्यक्षसमेत रहेका उनी आफ्नो नामजस्तै विद्यालयलाई साहित्य र संगीतमय बनाउनमा लागी परेका छन् ।  भाषा, साहित्य तथा संस्कृतिको उत्थानका लागि विद्यालयमा नियमित साहित्यवाचन कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन् । साहित्यकारहरूको वृत्ति विकास तथा सम्मान गर्न अक्षयकोष निर्माणमा सहयोग गरेका छन् ।  शिक्षण पद्धतिलाई रोचक बनाउन पाठ्यपुस्तकबाहेक अन्य शैक्षिक सामग्रीको प्रयोग गर्छन् । पावर प्वाइन्टमार्फत् पढाउँछन् । उनी जब कुनै नविन ज्ञान, सिप र अनुभव आर्जन गर्छन्, तब आफ्ना सहकर्मी शिक्षकहरूलाई सोको बारेमा बताउन आतुर हुन्छन् । विभिन्न तालिम लिएर आएका सहकर्मी शिक्षकहरूबाट ज्ञान, सिप र अनुभव शेयर गर्न अनुरोध गर्छन् ।  आफ्नो क्षेत्रमा जानकार शिक्षाविद्, प्रशिक्षक, व्यवस्थापक, साहित्यकार, गाउँका बरघर, लोकसाहित्य लगायतका जानकारहरुको अनुभव सुनाउनका लागि समय समयमा विद्यालयमा अतिथि शिक्षकको रुपमा आमन्त्रण गर्छन् । स्कूल सुधार्न अन्य विद्यालयका प्रअ, शिक्षक तथा विव्यसका सदस्यहरूसँग भेटघाट तथा छलफल गर्छन् ।  जित सरबाट अन्य शिक्षकले सिक्नुपर्ने पाठ जित सर विद्यालयको समयभन्दा हरेक दिन कम्तीमा १५ मिनेट अगावै पुग्छन् । पाठयोजना बनाएर मात्रै कक्षाकोठामा छिर्छन् । विद्यालय र विद्यार्थीका लागि अतिरिक्त समय दिएवापत कुनै लाभ लिदैंनन् । सार्वजनिक विदामा समेत स्वेच्छिक रुपमा विद्यालयको समग्र विकासका लागि खटिन्छन् । विद्यालयमा कार्यरत आयाको पारिश्रमिक भत्ता आफ्नै तलब भत्ताबाट बेहोरेका छन् ।  विद्यालय व्यवस्थापन समिति, शिक्षकका छोराछोरीहरूलाई आफ्नै विद्यालयमा पठनपाठन गर्ने गराउने कामको थालनीको सुरुवात जित सरले आफ्नै छोरीबाट गरेका छन् । उनकी छोरी अहिले कक्षा ४ मा पढ्छिन् । उनको चाहना छ, छोरीले यहीबाट एसईई गरोस् । शिक्षक मासिक (कार्तिक अंक) बाट ,